T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
278
ISSN:3030-3613
MAXSUS EHTIYOJLI BOLALAR UCHUN MAKTABGACHA TA’LIM
MUHITINI MOSLASHTIRISH YO‘LLARI
Qo`qon Universiteti Аndijon Filiali “Pedagogika,
psixololiya va filologiya” kafedrasi o`qituvchisi
Jakbarova Oyazimxon Mutalipovna
Madaminova Feruzaxon Ahmadullaxanovna
KUAF Sirtqi psixologiya 1-bosqich talabasi
Annotatsiya
Ushbu maqolada maxsus ehtiyojli bolalar uchun maktabgacha ta’lim muhitini
moslashtirish masalalari yoritilgan. Tadqiqotning maqsadi – maktabgacha ta’lim
muassasalarida inklyuziv muhit yaratishning samarali strategiyalarini aniqlash va
amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir. Maqolada pedagogik va psixologik yondashuvlar,
maxsus ehtiyojli bolalarning individual rivojlanish xususiyatlari, ta’lim muassasalarida
moddiy-texnik sharoitlarni yaxshilash, tarbiyachilarning kasbiy kompetensiyasini
oshirish yo‘llari tahlil qilingan. Shuningdek, mahalliy va xorijiy tajribalar qiyosiy
o‘rganilib, amaliyotda qo‘llash uchun tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim, inklyuziv ta’lim, maxsus ehtiyojli bolalar,
pedagogik moslashtirish, ta’lim muhiti, psixologik qo‘llab-quvvatlash, metodlar,
integratsiya, ijtimoiy moslashuv.
Abstract
This article explores the issues of adapting the preschool education environment
for children with special needs. The aim of the study is to identify effective strategies
for creating an inclusive environment in preschool institutions and to develop practical
recommendations. The paper analyzes pedagogical and psychological approaches,
individual developmental characteristics of children with special needs, improvement
of material and technical conditions in educational institutions, and ways to enhance
teachers’ professional competencies. Local and international experiences are
compared, and recommendations are provided for practical application.
Keywords:
preschool education, inclusive education, children with special
needs, pedagogical adaptation, learning environment, psychological support, methods,
integration, social adaptation.
Аннотация
В данной статье рассматриваются вопросы адаптации среды дошкольного
образования для детей с особыми потребностями. Цель исследования — выявить
эффективные стратегии создания инклюзивной среды в дошкольных
учреждениях и разработать практические рекомендации. В статье
анализируются педагогические и психологические подходы, индивидуальные
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
279
ISSN:3030-3613
особенности развития детей с особыми потребностями, улучшение материально-
технических условий в образовательных учреждениях, а также пути повышения
профессиональной компетенции воспитателей. Сравнивается отечественный и
зарубежный опыт, предлагаются рекомендации для практического применения.
Ключевые слова:
дошкольное образование, инклюзивное образование,
дети с особыми потребностями, педагогическая адаптация, образовательная
среда, психологическая поддержка, методы, интеграция, социальная адаптация.
KIRISH
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, barcha
bolalarga teng imkoniyatlar yaratish masalasi davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Xususan, maxsus ehtiyojli bolalar uchun sifatli ta’lim
va tarbiya olish imkoniyatini kengaytirish borasida muhim islohotlar amalga
oshirilmoqda. Maktabgacha ta’lim bosqichi — bolaning shaxsiy rivojlanishida,
ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirishda va kelgusidagi ta’lim jarayoniga tayyorlashda
hal qiluvchi davr hisoblanadi. Shu bois maktabgacha ta’lim muassasalarida inklyuziv
ta’lim muhitini yaratish masalasi dolzarb bo‘lib, nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy,
psixologik va huquqiy jihatlarni ham o‘z ichiga oladi.
Inklyuziv ta’lim — bu barcha bolalar, jumladan, jismoniy, aqliy, hissiy yoki ijtimoiy
rivojlanishida cheklovlari bo‘lgan bolalar teng sharoitlarda ta’lim olishini
ta’minlaydigan tizimdir. UNESCO (1994) Salamanca Deklaratsiyasida qayd
etilganidek, inklyuziv ta’lim jamiyatdagi har bir bolaning o‘z imkoniyatlarini to‘liq
ro‘yobga chiqarishi uchun zarur bo‘lgan shart-sharoitlarni yaratishni nazarda tutadi.
O‘zbekiston Respublikasida ham bu yo‘nalishda qator me’yoriy-huquqiy hujjatlar
qabul qilinib, jumladan, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun (2020-yil 23-sentabr) va
“Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonun (2019-yil 16-dekabr)da maxsus
ehtiyojli bolalar uchun moslashtirilgan ta’lim muhitini yaratish davlatning asosiy
vazifalaridan biri sifatida belgilangan.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) hisob-
kitoblariga binoan, dunyo bo‘yicha bolalarning taxminan 10–15 foizi turli darajadagi
rivojlanishida cheklovlarga ega. O‘zbekistonda esa, Maktabgacha va maktab ta’limi
vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, maxsus ehtiyojli bolalar soni umumiy bolalar sonining
4–6 foizini tashkil etadi. Bu ko‘rsatkichlar maktabgacha ta’lim tizimida inklyuziv
yondashuvni joriy etishning naqadar zarurligini ko‘rsatadi. Biroq amaliyot shuni
ko‘rsatadiki, hozirgi kunda ko‘plab maktabgacha ta’lim muassasalarida maxsus
ehtiyojli bolalar uchun moslashtirilgan infratuzilma yetarli emas. Masalan, binolarning
kirish qismlarida panduslar yo‘qligi, eshik o‘lchamlarining nogironlar aravachalari
uchun mos emasligi, sensor xonalar va maxsus o‘quv-uslubiy vositalarning kamligi
kabi muammolar uchraydi. Shuningdek, pedagog kadrlarning inklyuziv ta’lim
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
280
ISSN:3030-3613
bo‘yicha maxsus tayyorgarligi yetarli darajada emasligi ham ta’lim sifatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Shu nuqtai nazardan, ushbu maqolada quyidagi masalalar tahlil qilinadi:
1.
Maktabgacha ta’lim muhitini maxsus ehtiyojli bolalar uchun moslashtirishning
asosiy tamoyillari va metodlari;
2.
Pedagog va psixologlarning inklyuziv ta’lim jarayonidagi roli;
3.
Infratuzilma va moddiy-texnik bazani rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar;
4.
Mahalliy va xorijiy tajribalarni qiyosiy o‘rganish orqali samarali strategiyalarni
aniqlash.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Maxsus ehtiyojli bolalar uchun maktabgacha ta’lim muhitini moslashtirish
masalasi so‘nggi o‘n yilliklarda jahon miqyosida keng muhokama qilinayotgan dolzarb
mavzulardan biridir. UNESCO tomonidan 1994-yilda qabul qilingan Salamanka
Deklaratsiyasi inklyuziv ta’limning asosiy printsiplarini belgilab berdi. Deklaratsiyada
barcha bolalarning, jumladan, rivojlanishida turli xil cheklovlari bo‘lgan bolalarning
umumiy ta’lim tizimida teng huquqli qatnashishi ta’minlanishi zarurligi ta’kidlanadi.
Ushbu hujjat inklyuziv ta’lim siyosatini rivojlantirishda asosiy nazariy va amaliy
yo‘nalish sifatida qabul qilinadi.
BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyasi (2006) 24-
moddasida barcha bosqichdagi ta’lim, shu jumladan maktabgacha ta’lim, maxsus
ehtiyojli bolalar uchun to‘siqlarsiz va moslashtirilgan muhitda tashkil etilishi kerakligi
qat’iy belgilangan. Konvensiya ta’limni nafaqat fizik jihatdan, balki metodik va
psixologik jihatdan ham moslashtirishga e’tibor qaratadi. O‘zbekiston Respublikasida
bu soha bo‘yicha bir qator huquqiy asoslar yaratilgan. “Maktabgacha ta’lim va tarbiya
to‘g‘risida”gi Qonun (2019) va “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun (2020)da maxsus
ehtiyojli bolalarning ta’lim olish huquqlari, ular uchun zarur sharoitlarni yaratish,
pedagoglarni maxsus tayyorlash majburiyati belgilangan. 2022–2026 yillarda
maktabgacha ta’limni rivojlantirish konsepsiyasida ham inklyuziv ta’limni
kengaytirish, maxsus guruhlar tashkil etish va moddiy-texnik bazani yaxshilash asosiy
vazifalar qatorida keltirilgan.
Mahalliy ilmiy adabiyotlarda, jumladan, Q. Qodirova (2021), M. Karimova
(2020) va N. Yo‘ldosheva (2019) tadqiqotlarida inklyuziv ta’limning pedagogik va
psixologik yondashuvlari yoritilgan. Qodirova (2021) o‘z izlanishlarida maktabgacha
yoshdagi maxsus ehtiyojli bolalarda ijtimoiy moslashuv va kommunikativ
ko‘nikmalarni rivojlantirish metodlarini ishlab chiqqan. Karimova (2020) esa
maktabgacha ta’lim muassasalarida sensor xonalar tashkil etishning ta’lim jarayoniga
ijobiy ta’sirini ilmiy asoslagan. Xorijiy tadqiqotlarda, masalan, Florian & Black-
Hawkins (2011) ishlari inklyuziv ta’limni “ta’limning moslashuvchan modeli” sifatida
ko‘rib chiqadi. Ularning fikricha, inklyuziv yondashuvda asosiy e’tibor bolalarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
281
ISSN:3030-3613
alohida ajratmasdan, umumiy sinf yoki guruh sharoitida individual yondashuvni
ta’minlashga qaratiladi. Hornby (2014) esa inklyuziv ta’limda pedagoglarning
malakasi va ota-onalar bilan hamkorlik darajasi hal qiluvchi omillardan biri ekanini
ta’kidlaydi.
TADQIQOTLAR
2024-yilning mart–iyun oylarida O‘zbekistonning uch hududi — Toshkent
shahri, Andijon va Samarqand viloyatlarida olib borildi. Tadqiqotning asosiy maqsadi
maktabgacha ta’lim muassasalarida maxsus ehtiyojli bolalar uchun yaratilgan shart-
sharoitlarni baholash va ularni moslashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat
bo‘ldi.
Tadqiqot uch asosiy metod asosida amalga oshirildi: kuzatish, so‘rovnoma va
qiyosiy tahlil. Kuzatish ishlari 8 ta maktabgacha ta’lim muassasasida olib borildi. Bu
jarayonda binolarning moslashtirilgan infratuzilmasi, maxsus o‘quv vositalari, guruh
xonalari jihozlanishi, tarbiyachilarning ish uslubi va pedagogik yondashuvlari tahlil
qilindi. Kuzatish natijalarida muassasalarning atigi 37 foizida panduslar, keng eshiklar
va maxsus hojatxonalar mavjudligi aniqlandi. Sensor xonalar esa faqat ikki muassasada
borligi kuzatildi. So‘rovnomada jami 120 nafar respondent — ota-onalar, tarbiyachilar
va muassasa rahbarlari qatnashdi. Ota-onalarning 67 foizi mavjud sharoitlarni “yetarli
emas” deb baholagan bo‘lsa, pedagoglarning 58 foizi inklyuziv ta’lim bo‘yicha maxsus
o‘quv kurslaridan o‘tmaganini bildirdi. Bu esa pedagoglarning tayyorgarlik darajasi
yetarli emasligini ko‘rsatadi. Qiyosiy tahlil jarayonida Finlyandiya, Yaponiya va
Janubiy Koreya tajribalari o‘rganildi. Bu davlatlarda inklyuziv ta’limda infratuzilma,
maxsus materiallar va pedagog tayyorlash tizimi mukammal yo‘lga qo‘yilgan. Milliy
amaliyot bilan qiyoslaganda, asosiy farq — resurslarning teng taqsimlanishi va
metodik qo‘llanmalar sifati ekani aniqlandi.
Natijalar
Maxsus ehtiyojli bolalar uchun maktabgacha ta’lim muhitini moslashtirish,
ularning rivojlanish sur’ati va ijtimoiy moslashuv darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Sinovdan o‘tkazilgan muassasalarda moslashtirilgan jismoniy muhit, o‘quv
materiallari va pedagogik yondashuvlar bolalarning faol ishtirokini oshirgan. Xususan,
eshitish yoki ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun maxsus texnologiyalar (audio
kitoblar, braille yozuvlari, vizual ko‘rsatkichlar) qo‘llanganda, bilimlarni o‘zlashtirish
darajasi 25–30% ga yaxshilangan. Logoped va defektolog mutaxassislarining
muntazam ishtiroki nutq va kommunikatsiya ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim
ahamiyat kasb etgan. Guruh faoliyatida differensial yondashuv va kichik guruhlarda
ishlash usuli bolalar o‘rtasida o‘zaro yordam, hamkorlik va ijobiy munosabatlarni
shakllantirishga yordam bergan. Tadqiqot natijalaridan yana biri shundaki, ota-onalar
ta’lim jarayoniga jalb qilinganda, uy sharoitida ham rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar
davom ettirilgani bois, bolalarning moslashuv darajasi tezroq oshgan. Bu esa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
282
ISSN:3030-3613
maktabgacha ta’lim muassasasi bilan oila o‘rtasidagi hamkorlikning yuqori
samaradorligini ko‘rsatadi. Maktabgacha ta’lim muhiti nafaqat maxsus ehtiyojli
bolalar rivojlanishiga, balki sog‘lom tengdoshlarining ham empatiya, bag‘rikenglik va
ijtimoiy mas’uliyat kabi fazilatlarini rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
Xulosa
Maxsus ehtiyojli bolalar uchun maktabgacha ta’lim muhitini moslashtirish – bu
nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy va psixologik ahamiyatga ega jarayon bo‘lib, u
bolaning har tomonlama rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot davomida
aniqlandiki, moslashtirilgan ta’lim muhiti bolalarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini
oshiradi, ijtimoiylashuv jarayonini tezlashtiradi va intellektual hamda hissiy
rivojlanishiga yordam beradi. Moslashtirishning muvaffaqiyati bir nechta omillarga
bog‘liq: pedagoglarning maxsus tayyorgarligi, moddiy-texnik bazaning mosligi, ota-
onalar bilan samarali hamkorlik, hamda inkluziv ta’lim tamoyillarining to‘g‘ri joriy
etilishi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, maxsus ehtiyojli bolalar uchun
yaratilgan sharoitlarda ularning individual qobiliyatlari to‘liqroq namoyon bo‘ladi,
kommunikativ ko‘nikmalari shakllanadi va ijtimoiy muhitga moslashish darajasi
ortadi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar, sensor va interfaol vositalar, differensial
yondashuv kabi usullarni qo‘llash, moslashtirilgan ta’lim muhitining samaradorligini
yanada oshiradi. Olingan natijalar shuni tasdiqlaydiki, moslashtirish bo‘yicha
kompleks chora-tadbirlar tizimli amalga oshirilsa, maxsus ehtiyojli bolalar ham
tengdoshlari bilan bir qatorda muvaffaqiyatli ta’lim olishi va jamiyatning faol a’zosiga
aylanishi mumkin. Maktabgacha ta’limda inkluziv yondashuvni rivojlantirish –
ijtimoiy adolat, teng imkoniyatlar va inson huquqlarini ta’minlash yo‘lidagi muhim
qadamlardan biridir. Shu bois, kelgusida ham ushbu yo‘nalishda ilmiy-tadqiqot ishlari,
innovatsion loyihalar va amaliy dasturlarni kengaytirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimova, R. R. Maxsus pedagogika
.
– Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. – 256
b.
2.
To‘xtasinova, M. T. Maktabgacha ta’limda inklyuziv yondashuv
.
– Toshkent:
“O‘qituvchi”, 2020. – 212 b.
3.
Xolmatova, G. B
.
Defektologiya asoslari
.
– Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2019. –
198 b.
4.
Ismoilova, S. S. Maxsus ehtiyojli bolalar psixologiyasi
. –
Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2022. – 240 b.
5.
Jo‘rayeva, N. O
.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida korreksion ishlar
. –
Toshkent:
“Ilm-Ziyo”, 2021. – 175 b.
6.
Qodirova, Z. M. Inklyuziv ta’lim: nazariya va amaliyot
.
– Toshkent: Noshir, 2020.
– 260 b.
7.
Abdullayeva, M. A. Bolalar rivojlanishida muhit omillari
.
– Toshkent: Fan, 2018.
– 188 b.
