T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
54
ISSN:3030-3613
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA SYUJETLI-ROLLI
O‘YINLAR ORQALI EKOLOGIK TUSHUNCHALARNI
SHAKLLANTIRISH
Jaloliddinova Maftunaxon Mahmudjon qizi
Qo‘qon universiteti Ta’lim kafedra o‘qituvchisi
Xayitboyeva Mohinur Qayumjon qizi
Qo‘qon universiteti Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi 2.23-guruh talabasi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda syujetli-rolli
o‘yinlar orqali ekologik tushunchalarni shakllantirish jarayoni ilmiy-nazariy va
amaliy jihatdan o‘rganilgan. Tadqiqot davomida ekologik tarbiya va o‘yin
texnologiyalarining bolalar tafakkurini rivojlantirishdagi ahamiyati tahlil qilinib,
innovatsion pedagogik yondashuvlar taklif etilgan.
Kalit so‘zlar
: syujetli-rolli o‘yinlar, ekologik tushunchalar, maktabgacha ta’lim,
ekologik tarbiya, pedagogik texnologiyalar, innovatsion metodlar.
KIRISH
Hozirgi davrda ekologik tarbiya va atrof-muhitni asrash masalasi jamiyatning
ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Ekologik madaniyatni shakllantirish bolalik
davridan boshlanishi lozim, chunki maktabgacha yoshdagi bolalar tabiat hodisalariga
nisbatan qiziquvchan bo‘lib, ularning ekologik tushunchalarni egallashi tabiat bilan
bevosita muloqot orqali amalga oshiriladi. Shu bois maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
bolalarning ekologik ongini rivojlantirish, ularni tabiatni sevish va asrash ruhida
tarbiyalash muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonda syujetli-rolli o‘yinlardan
foydalanish samarali metodlardan biri sifatida e’tirof etiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan ta’lim
sohasini rivojlantirishga qaratilgan “Maktabgacha ta’lim va tarbiya tizimini yanada
takomillashtirish to‘g‘risida” 2019-yil 8-martdagi PF-5655-sonli farmon va
“Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida” 2019-yil 16-dekabrdagi PQ-4312-sonli qaror ekologik tarbiyani ilg‘or
pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish, bolalarda ekologik madaniyatni
shakllantirish bo‘yicha yangi yondashuvlarni joriy etish zaruratini ta’kidlaydi.
Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda syujetli-rolli o‘yinlar orqali
ekologik tushunchalarni shakllantirishning ilmiy-metodik asoslari, pedagogik
texnologiyalarning o‘rni hamda ushbu uslubning samaradorligi tahlil etiladi.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining ta’lim va ekologiya sohasidagi islohotlari
bilan bog‘liq holda, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ekologik tarbiyani
takomillashtirish yo‘llari yoritiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
55
ISSN:3030-3613
ADABIYOTLAR SHARHI
Maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik tushunchalarni shakllantirish va
syujetli-rolli o‘yinlarning pedagogik ahamiyati bo‘yicha ko‘plab mahalliy va xorijiy
tadqiqotchilar ilmiy izlanishlar olib borgan. Ushbu bo‘limda ekologik tarbiya, o‘yin
texnologiyalari va bolalar psixologiyasi sohasidagi ilmiy manbalar tahlil qilinadi.
Ekologik ta’lim va tarbiyaning nazariy asoslari bo‘yicha A. N. Zaharova hamda
L. V. Bayborodova asarlarida ekologik ongning shakllanish bosqichlari, maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun ekologik tarbiyaning samarali usullari keng yoritilgan.
Mualliflarning tadqiqotlarida ekologik ta’limning erta yoshdan boshlanishi uning
natijadorligini oshirishi ta’kidlangan.
O‘zbekistonda ekologik tarbiya bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlardan A. A.
Yo‘ldoshev va M. A. Xolmirzayeva tomonidan taqdim etilgan ilmiy ishlarda
maktabgacha ta’lim tizimida ekologik tarbiyaning uslubiy asoslari va interaktiv
metodlarning qo‘llanilishi bo‘yicha tajribalar bayon etilgan. Ayniqsa, syujetli-rolli
o‘yinlar orqali ekologik tushunchalarni shakllantirishning ahamiyati, bolalarning
tabiatga bo‘lgan munosabatini ijobiy shakllantirish jarayonidagi o‘rni alohida tahlil
qilingan.
Syujetli-rolli o‘yinlarning bolalar rivojlanishiga ta’siri masalasida L. S.
Vygotskiy va D. B. Elkonin tadqiqotlari alohida e’tiborga loyiq. Ushbu olimlarning
pedagogik-psixologik qarashlariga ko‘ra, syujetli-rolli o‘yinlar bolaning ijtimoiy
tajribasini kengaytirish, tafakkurini rivojlantirish va ekologik ongini shakllantirishda
muhim rol o‘ynaydi.
Prezidentimiz Sh. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan ta’lim sohasidagi
islohotlarga oid “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-yil 16-dekabrdagi PQ-4312-sonli qaror
ekologik tarbiyani ilg‘or pedagogik texnologiyalar asosida shakllantirishga
yo‘naltirilgan. Ushbu hujjat ekologik madaniyatni rivojlantirish bo‘yicha xalqaro
tajribani o‘rganish va innovatsion yondashuvlarni joriy etish zarurligini ta’kidlaydi.
Shuningdek, YuNESKO va YuNISEF kabi xalqaro tashkilotlarning
maktabgacha ta’limdagi ekologik tarbiya bo‘yicha tavsiyalari ham muhim ahamiyat
kasb etadi. Bu borada YuNESKOning “Ekologik ta’limni rivojlantirish strategiyalari”
nomli dasturiy hujjatida ekologik ongni shakllantirishning amaliy uslublari haqida
qimmatli ma’lumotlar keltirilgan.
Yuqorida keltirilgan ilmiy manbalar va normativ hujjatlar asosida maktabgacha
yoshdagi
bolalarda
syujetli-rolli
o‘yinlar orqali ekologik tushunchalarni
shakllantirishning samarali texnologiyalarini aniqlash, ularning amaliyotga tatbiq etish
yo‘llarini ishlab chiqish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
56
ISSN:3030-3613
Mazkur tadqiqotda maktabgacha yoshdagi bolalarda syujetli-rolli o‘yinlar orqali
ekologik tushunchalarni shakllantirish jarayonining samaradorligini aniqlashga
qaratilgan ilmiy metodlar va empirik tahlil natijalari keltiriladi. Tadqiqot
eksperimental-pedagogik yondashuv asosida tashkil etilib, o‘yin texnologiyalarining
bolalar ekologik ongiga ta’siri o‘rganildi.
Tadqiqot davomida quyidagi ilmiy metodlardan foydalanildi:
✅
Nazariy tahlil – pedagogika, psixologiya va ekologik ta’limga oid ilmiy
adabiyotlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qaror va farmonlari, xalqaro
tajribalar o‘rganildi.
✅
Empirik tadqiqot usullari – maktabgacha yoshdagi bolalar bilan amaliy
mashg‘ulotlar o‘tkazilib, syujetli-rolli o‘yinlarning ularning ekologik tushunchalariga
ta’siri baholandi.
✅
Pedagogik tajriba – syujetli-rolli o‘yinlar asosida tuzilgan maxsus
mashg‘ulotlar ikki guruhga nisbatan sinovdan o‘tkazildi:
Tajriba guruhi – syujetli-rolli o‘yinlardan faol foydalanilgan guruh;
Nazorat guruhi – an’anaviy usullardan foydalanilgan guruh.
✅
Suhbat va kuzatish – bolalarning tabiatga nisbatan munosabatidagi
o‘zgarishlarni aniqlash uchun psixologik-pedagogik kuzatish va suhbat o‘tkazildi.
✅
Diagnostik testlar va baholash mezonlari – tadqiqot oldidan va yakunida
bolalarning ekologik tushunchalari, atrof-muhitga bo‘lgan munosabati va bilim
darajasi maxsus testlar asosida baholandi.
NATIJALAR.
Empirik tahlil natijalari:
Tadqiqot Qo‘qon shahridagi 18-Maktabgacha ta’lim tashkilotida 5-6 yoshli
bolalar ishtirokida o‘tkazildi. Unda 30 nafar bola (15 nafari tajriba guruhi va 15 nafari
nazorat guruhi) qatnashdi. Empirik tadqiqot natijalari quyidagicha tahlil qilindi:
📌
Boshlang‘ich bosqich natijalari: Tadqiqot boshlanishida bolalarning ekologik
bilimlari o‘rtacha darajada bo‘lib, ko‘pchilik bolalar atrof-muhitni muhofaza qilish
tushunchalarini chuqur anglamas edi.
📌
Tajriba guruhi natijalari: Syujetli-rolli o‘yinlar asosida tashkil etilgan
mashg‘ulotlar natijasida bolalarning ekologik ongida ijobiy o‘zgarishlar kuzatildi.
Masalan, "O‘rmon qo‘riqchisi", "Ekolog mutaxassisi", "Yashil sayyora himoyachilari"
kabi rolli o‘yinlar orqali bolalar tabiatni asrashga oid bilimlarni yaxshi o‘zlashtira
boshladi.
📌
Nazorat guruhi natijalari: Ushbu guruhda faqat an’anaviy pedagogik usullar
qo‘llanilgan bo‘lib, bolalarning ekologik tushunchalari kamroq rivojlanganligi
kuzatildi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
57
ISSN:3030-3613
Statistik tahlil natijalari:
Tajriba guruhida bolalarning ekologik tushunchalari 38% dan 82% gacha oshdi.
Nazorat guruhida esa ushbu ko‘rsatkich 40% dan 57% gacha ko‘tarildi.
Bu esa syujetli-rolli o‘yinlar orqali o‘qitish an’anaviy metodlarga qaraganda
40% ga samaraliroq ekanligini ko‘rsatdi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik
tushunchalarni shakllantirishda syujetli-rolli o‘yinlar samarali pedagogik texnologiya
hisoblanadi. Ushbu uslub orqali bolalar tabiatni muhofaza qilish, ekologik
muammolarni tushunish va amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
Shunday qilib, pedagoglar maktabgacha ta’lim tizimida ekologik tarbiyani
kuchaytirish uchun interaktiv va innovatsion metodlarni keng qo‘llashlari maqsadga
muvofiqdir.
XULOSA MUNOZARA
Maktabgacha yoshdagi bolalarda syujetli-rolli o‘yinlar orqali ekologik
tushunchalarni shakllantirish mavzusiga bag‘ishlangan ushbu tadqiqot natijalari
quyidagi asosiy xulosalarni chiqarish imkonini berdi:
1.Ekologik tarbiyaning ahamiyati.
Bolalik davridan boshlab ekologik madaniyatni shakllantirish insonning tabiatga
ongli munosabatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar tabiat
bilan bevosita muloqot qilish va o‘yin faoliyati orqali ekologik tushunchalarni
chuqurroq o‘zlashtiradilar.
2.Syujetli-rolli o‘yinlarning pedagogik samaradorligi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, syujetli-rolli o‘yinlar ekologik
tushunchalarni shakllantirishda an’anaviy usullarga nisbatan samaraliroqdir. Ushbu
metod bolalarning tabiatni himoya qilishga oid ko‘nikmalarini mustahkamlash,
mas’uliyat hissini oshirish hamda amaliy bilimlarni egallash imkoniyatini beradi.
3.Empirik tahlil natijalari.
Tajriba guruhi ishtirokchilari o‘rtasida ekologik tushunchalar bo‘yicha sezilarli
o‘sish kuzatildi. O‘yinli mashg‘ulotlar orqali bolalar atrof-muhit muhofazasi, qayta
ishlash va chiqindilarni to‘g‘ri boshqarish, tabiat resurslaridan oqilona foydalanish
kabi masalalarni yaxshiroq tushuna boshladilar.
4.Davlat siyosati va ta’lim islohotlari.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-yil 16-dekabrdagi
PQ-4312-sonli qarori ekologik ta’limni rivojlantirish va innovatsion metodlarni joriy
etish muhimligini ta’kidlaydi. Ushbu hujjatlar asosida maktabgacha ta’lim
muassasalarida ekologik tarbiyani mustahkamlash zamon talabi ekanligi o‘z isbotini
topmoqda.
5.Amaliy tavsiyalar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
58
ISSN:3030-3613
Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi amaliy tavsiyalarni ilgari surish
mumkin:
-Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ekologik o‘yin darsliklari va metodik
qo‘llanmalar ishlab chiqilishi lozim.
-O‘qituvchilar va tarbiyachilar zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida
ekologik ta’limni tashkil etishlari zarur.
-Ota-onalar ishtirokida ekologik tarbiya mashg‘ulotlarini o‘tkazish, bolalarning
oila muhitida ham ekologik bilimlarni mustahkamlashiga xizmat qiladi.
-Ekologik tushunchalarni shakllantirish jarayoniga multimediali vositalar,
ekologik tadbirlar va loyihalar jalb qilinishi lozim.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, syujetli-rolli o‘yinlar maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun eng samarali ekologik ta’lim texnologiyalaridan biri bo‘lib,
ularning atrof-muhitga nisbatan ongli munosabatini shakllantirishda muhim ahamiyat
kasb etadi. Shu bois, maktabgacha ta’lim muassasalarida ekologik ta’lim jarayonini
yanada takomillashtirish, yangi interaktiv metodlarni joriy etish va bu boradagi ilmiy
izlanishlarni davom ettirish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” PQ-4312-sonli qaror. 2019-yil
16-dekabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Maktabgacha ta’lim va tarbiya tizimini
yanada takomillashtirish to‘g‘risida” PF-5655-sonli farmon. 2019-yil 8-mart.
3.
Zaxarova, A. N. Ekologicheskoye vospitaniye detey doshkolnogo vozrasta. –
Moskva: Pedagogika, 1995.
4.
Bayborodova, L. V. Doshkolnaya pedagogika ekologicheskogo obrazovaniya. –
Moskva: Akademiya, 2003.
5.
Vygotskiy, L. S. Voobrazheniye i tvorchestvo v detskom vozraste. – Moskva:
Pedagogika, 1978.
6.
Elkonin, D. B. Psikhologiya igry. – Moskva: Pedagogika, 1989.
7.
Yo‘ldoshev, A. A. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik madaniyatni
shakllantirish metodlari. – Toshkent: Fan, 2018.
8.
Xolmirzayeva, M. A. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ekologik tarbiya: uslubiy
yondashuvlar. – Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 2020.
9.
UNESCO. Strategies for Environmental Education. – Paris: UNESCO Publishing,
2017.
10.
UNICEF. Early Childhood Environmental Education: Best Practices and
Recommendations. – New York: UNICEF, 2021.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
59
ISSN:3030-3613
11.
Maktabgacha ta’lim vazirligi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ekologik ta’lim
dasturi. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi
nashriyoti, 2022.
12.
Axmedova, N. B. Bolalar psixologiyasida ekologik tarbiyaning o‘rni. // Pedagogika
va psixologiya jurnali. – 2019. №3. – B. 45–52.
13.
Mavlonova, G. T. Syujetli-rolli o‘yinlar orqali bolalarning ekologik ongini
rivojlantirish. // “Ta’lim va innovatsiya” ilmiy jurnali. – 2021. №5. – B. 78–85.
