T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
346
ISSN:3030-3613
MAXSUS TEXNIKA VA TRANSPORT VOSITALARINI BAHOLASHNIN
METODLARI
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi
Kriminalistik ekspertizalar kafedrasi o‘qtuvchisi, kapitan
Axmadov Shaxruxjon Shuxrat o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi
Kunduzgi ta’lim 2-o‘quv kursi kursanti, safdor
Yaxshiyev Shaxzod Normumin o‘g‘li
Annotatsiya :
maxsus texnika va transport vositalarini baholashda ekspert
metodi bir qancha sohalarda, jumladan, maxsus texnikaning narxini aniqlashda va
uning holatini baholashda keng qo‘llaniladi. Ushbu metod ko‘proq tajribali
mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi, ular texnikaning qiymatini hisoblashda o‘z
bilim va tajribalaridan foydalangan holda baho berishadi. Ekspert metodi narx
belgilashda ko‘pincha aniq raqamli ma'lumotlar yetishmaydigan holatlarda, masalan,
noyob yoki murakkab texnikalar uchun qo‘llaniladi.
Kalit so‘zlar:
maxsus texnika va transport vositalarini baholashning metodlari,
texnik xususiyatlar, taqqoslash usullari, samaradorlikni aniqlash, iqtisodiy jihatlar,
texnik xizmat ko'rsatish, va ishlash muddatini baholash kabi muhim jihatlar orqali
amalga oshiriladi. Ushbu metodlar yordamida transport vositalarining sifatini va ish
faoliyatini to'liq o'rganish mumkin.
Аннатация:
экспертный метод оценки специальной техники и
транспортных средств широко применяется в ряде областей, в том числе при
определении цены специальной техники и оценке ее состояния. Этот метод
осуществляют более опытные специалисты, которые используют свои знания и
опыт для расчета стоимости метода. Экспертное ценообразование часто
используется в ситуациях, когда точные числовые данные отсутствуют,
например, при использовании редких или сложных методов.
Ключивые слова:
методы оценки специальной техники и транспортных
средств включают такие аспекты, как технические характеристики, методы
сравнения, оценка эффективности, экономические факторы, техническое
обслуживание и оценка срока эксплуатации. Эти методы позволяют полноценно
изучить качество и эксплуатационные характеристики транспортных средств.
Annatation:
the expert method in evaluating special equipment and vehicles
is widely used in several areas, including determining the price of special equipment
and assessing its condition. This method is carried out by more experienced specialists,
who use their knowledge and experience to calculate the value of the technique. Expert
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
347
ISSN:3030-3613
pricing is often used in situations where exact numerical data is lacking, such as rare
or complex techniques.
Key words:
methods for evaluating special equipment and transport vehicles
involve aspects such as technical specifications, comparison techniques, performance
assessment, economic factors, maintenance, and the evaluation of operational lifespan.
These methods help to thoroughly analyze the quality and operational efficiency of
transport vehicles.
Kirish
Maxsus texnika va transport vositalari iqtisodiyotning turli sohalarida,
jumladan, qurilish, qishloq xo‘jaligi, sanoat va transportda muhim rol o‘ynaydi.
Ularning samarali ishlashi va uzoq muddat xizmat ko'rsatishi uchun ularni baholash,
texnik ko'rsatkichlarini va iqtisodiy samaradorligini aniqlash zarur. Baholash metodlari
orqali transport vositalarining texnik holati, ishlash muddatlari va ularning ishlab
chiqarish jarayonlaridagi ahamiyati to'liq tahlil qilinadi. Ushbu jarayonni to‘g‘ri tashkil
etish, xarajatlarni kamaytirish va samaradorlikni oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Maxsus texnika va transport vositalarini baholashning zamonaviy metodlari turli
usullarni o'z ichiga oladi, shu jumladan texnik xususiyatlarni taqqoslash, resurslarni
hisoblash va iqtisodiy tahlilni amalga oshirish kabi bosqichlarni. Bu metodlar orqali
yuqori sifatli va uzoq muddat ishlashga mo'ljallangan texnikalarni tanlash va samarali
foydalanish mumkin bo'ladi.
Asosiy
Maxsus texnika va transport vositalarini baholashning metodlari, ularning
samaradorligini, iqtisodiy jihatlarini va texnik holatini to‘liq tahlil qilish uchun muhim
ahamiyatga ega. Ushbu metodlar yordamida maxsus texnika va transport vositalarining
ish faoliyatini baholash, ularni takomillashtirish va foydalanish samaradorligini
oshirish mumkin.
Texnika
(techne — mahorat, sanʼat) — moddiy boylik olish hamda odamlar
va jamiyatning ehtiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir
qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui. Asosiy vazifasi — inson
mehnatini yengillashtirish va mehnat unumdorligini oshirish. U tabiat resurslaridan
samarali foydalanishga, Yer qarini, dunyo okeanini, kosmik fazoni oʻzlashtirishga
imkon beradi.
Transport
(lot. transporto — tashiyman) — ijtimoiy moddiy ishlab chiqarish
tarmogʻi. yuklarni va yoʻlovchilarni bir joydan ikkinchi joyga eltishni, mamlakat
viloyat va tumanlari, korxonalari, xalq xoʻjalik tarmoqlari oʻrtasida, shuningdek,
mamlakat ichida ayirboshlash va aloqani taʼminlaydi.
Baho
(baho berish) (falsafada) – ijtimoiy hodisalar, inson faoliyati, xulqiga
boʻlgan munosabat, ularning ahamiyatini, muayyan axloq meʼyorlari va tamoyillariga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
348
ISSN:3030-3613
mosligini koʻrsatish (maʼqullash yoki qoralash, rozi boʻlish, tanqid qilish va shahri
k.). Insonning ijtimoiy mavqei, dunyoqarashi, madaniy saviyasi. Aqliy va axloqiy
kamoloti bilan belgilanadi. Boshqa tomondan esa, qilingan harakat sabablari, vositalari
va maqsadlarini, uning qanday sharoitda bajarilganligini, shaxs xulqidagi oʻrnini
hisobga olish bu shaxsga toʻgʻri baho berishning zarur shartidir.
Quyidagi transportlar mavjud: yer usti transporti (temir yoʻl, avtomobil, quvur
yoʻllari), suv transporti (dengiz va daryo), havo transporti (aviatsiya). Vazifasiga koʻra
ichki ishlab chiqarish. (sanoat) transportiga va umumiy foydalaniladigan transportga
boʻlinadi. Bu transport turlari bilan bir qatorda shaxsiy foydalaniladigan
avtotransportlari xam mavjud. Vazifasi va xususiyatiga koʻra, temir yoʻlovchilar va
yuk tashuvchi transportga boʻlinadi. Ichki ishlab chiqarish transporti bevosita moddiy
neʼmatlar ishlab chiqarish jarayoniga xizmat qiladi va korxona ishlab chiqarish
vositalarining tarkibiy qismi hisoblanadi. Umumiy foydalaniladigan transport (yer usti,
suv va havo) ijtimoiy ishlab chiqarishda muhim sohani tashkil etadi. Umumiy
foydalaniladigan transportning moddiy ishlab chiqarish tarmogʻi sifatida paydo
boʻlishi sanoat toʻntarishi bilan bogʻliq.
Texnik xususiyatlarni baholash:
Maxsus texnika va transport vositalarining texnik ko‘rsatkichlari baholashning
birinchi bosqichidir. Bu ko‘rsatkichlarga motorning quvvati, tezlik, yuk ko'tarish
sig'imi, yonilg'i sarfi, ishlash muddati va boshqa texnik parametrlari kiradi. Ushbu
ko'rsatkichlarni to'g'ri o‘lchash va taqqoslash orqali transport vositasining
samaradorligini aniqlash mumkin. Misol uchun, transport vositasining yonilg‘i sarfi
uning iqtisodiy jihatdan samarali yoki samarali emasligini ko'rsatadi.
Iqtisodiy baholash metodlari:
Transport vositalarini baholashda iqtisodiy jihatlar ham muhim o'rin tutadi.
Ushbu metodlar orqali transport vositalarining narxi, ta’minot xarajatlari, texnik
xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash xarajatlari, ekspluatatsiya muddatining iqtisodiy
samaradorligi tahlil qilinadi. Iqtisodiy baholash, texnik vositalarning uzoq muddatda
qanchalik foydaliligini va xarajatlarni kamaytirishga imkon yaratishini ko'rsatadi.
Taqqoslash va tahlil usullari:
Maxsus texnika va transport vositalarini baholashda taqqoslash usullari juda
muhimdir. Bu usul orqali bir nechta transport vositalarining texnik va iqtisodiy
ko'rsatkichlari o'rganiladi. Masalan, bir xil vazifani bajaradigan turli transport
vositalari o'rtasida samaradorlik, ishlash muddati, texnik xizmat ko'rsatish talablari va
boshqa jihatlar bo'yicha taqqoslashlar o'tkaziladi. Shuningdek, transport vositalarini
turli ishlash sharoitlariga moslashtirishda qanday o'zgarishlar bo'lishi mumkinligi ham
tahlil qilinadi.
Samaradorlik va resurslarni baholash:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
349
ISSN:3030-3613
Maxsus texnika va transport vositalarini baholashda resurslarni optimal
foydalanish muhim hisoblanadi. Samaradorlikni oshirish uchun texnika va transport
vositalarining ishlash vaqtini maksimal darajaga etkazish va xizmat ko'rsatish
xarajatlarini kamaytirish zarur. Samaradorlikni oshirishda texnik xususiyatlarni,
resurslar sarfini va operatsion xarajatlarni hisobga olish kerak. Misol uchun, samarali
ishlaydigan transport vositasi operatsion xarajatlarni sezilarli darajada kamaytiradi, bu
esa biznes uchun qo'shimcha foyda keltiradi.
Texnik xizmat ko'rsatish va ta'mirlash metodlari:
Maxsus texnika va transport vositalarining samarali ishlashini ta'minlash uchun
ularning texnik xizmat ko'rsatish va ta'mirlash metodlarini baholash zarur. Bu metodlar
transport vositasining ishlash muddatini uzaytirishga, uning texnik holatini saqlashga
va samaradorligini oshirishga yordam beradi. Texnik xizmat ko'rsatish va ta'mirlash
xarajatlarini tahlil qilish, uzoq muddatli foydalilikni oshirishga xizmat qiladi.
Avtomatlashtirilgan va raqamli tizimlar yordamida baholash:
Yangi raqamli texnologiyalar va avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida
transport vositalarining ishlashini real vaqtda monitoring qilish imkoniyati yaratilgan.
Masalan, GPS tizimlari va IoT (Internet of Things) texnologiyalari orqali transport
vositalarining joylashuvi, yo‘l sharoitlari, yonilg‘i sarfi va boshqa parametrlar
kuzatilishi mumkin. Bu orqali transport vositalarining ishlash samaradorligini doimiy
ravishda baholab, zaruriy o'zgarishlar kiritish mumkin.
Ekologik baholash:
Maxsus texnika va transport vositalarini baholashda ekologik jihatlar ham
muhim rol o'ynaydi. Ekologik ta'sirni baholash, transport vositalarining chiqindi
gazlar, shovqin va boshqa atrof-muhitga bo'lgan salbiy ta'sirlarini aniqlashga yordam
beradi. Bu, ayniqsa, ekologik standartlarga rioya qilish va ‘‘yashil’’ texnologiyalarni
joriy etish talab qilinadigan sharoitlarda zarurdir. Ekologik baholash yordamida,
masalan, elektr transport vositalariga o‘tish yoki kam yonilg‘i sarfi va past emissiya
darajasiga ega bo‘lgan transport vositalarini tanlashda asos bo‘lishi mumkin.
Texnologik yangiliklar va innovatsiyalarni hisobga olish:
Texnika va transport vositalarini baholashda, sohada amalga oshirilgan
texnologik yangiliklar va innovatsiyalarni hisobga olish zarur. Yangi materiallar,
energiya tejovchi texnologiyalar, avtomatik boshqaruv tizimlari va yuqori samarali
dvigatellar transport vositalarining texnik va iqtisodiy ko‘rsatkichlarini sezilarli
darajada yaxshilaydi. Innovatsion texnologiyalar yordamida transport vositalarining
ishlash samaradorligini oshirish, xavfsizlikni ta'minlash va xarajatlarni kamaytirish
mumkin.
Loyiha va xarajatlar baholash:
Maxsus texnika va transport vositalarini baholashda loyiha asosida xarajatlarni
baholash usuli ham muhim o‘rin tutadi. Yangi texnika yoki transport vositasini sotib
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
350
ISSN:3030-3613
olish yoki yangilashdan oldin loyiha xarajatlari tahlil qilinadi. Ushbu baholash
jarayonida, vositalarni ishlatishdan olingan daromadlar va foyda, shuningdek, ularning
foydalanish davomida kelajakdagi xarajatlar ko‘rib chiqiladi. Bu usul, investitsiya
kiritishda samarali qarorlar qabul qilishga yordam beradi.
Xavfsizlik va ergonomika:
Maxsus texnika va transport vositalarining xavfsizlik xususiyatlarini baholash
muhim omildir. Xavfsizlikni baholashda, transport vositalarining avariya holatidagi
bardoshliligi, haydovchi va yo‘lovchilarning himoyasi, shuningdek, muvofiq
xavfsizlik protokollari o'rganiladi. Ergonomika elementlari, ya'ni transport
vositasining qulayligi, haydovchining ish joyida ishlash qulayligi, jarohatlanish xavfini
kamaytirish ham baholash jarayonida inobatga olinadi.
Shu bilan birga, maxsus texnika va transport vositalarini baholashda ilmiy va
amaliy yondashuvlarning uyg‘unligi, shuningdek, zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish, samaradorlik va iqtisodiy samarani oshirishga imkon yaratadi. Maxsus
texnika va transport vositalarini to'g'ri baholash, ularning kelajakdagi ishlashini yanada
yaxshilashga, va shuningdek, kompaniyalarga resurslardan samarali foydalanishga
yordam beradi.
Xulosa
Maxsus texnika va transport vositalarini baholashning metodlari sohasida olib
borilgan tadqiqotlar va amaliy ishlanmalar, bu jarayonning qanday ahamiyatga ega
ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. Transport vositalarining samaradorligini to‘g‘ri
baholash, nafaqat ularning texnik holatini yaxshilash, balki iqtisodiy samaradorlikni
oshirish, ekologik ta'sirni kamaytirish, xavfsizlikni ta'minlash va uzoq muddatli
ishlashni kafolatlashda ham muhim o‘rin tutadi.
Har bir metodning o'ziga xos afzalliklari va xususiyatlari bor, va ular birgalikda
ishlash orqali transport vositalarining optimal ishlashini ta'minlash imkonini yaratadi.
Texnik xususiyatlarni baholash — bu transport vositalarining ishlash samaradorligini
aniqlashda asosiy omil bo‘lib, bu usul orqali vositaning kuch-quvvati, yuk ko‘tarish
imkoniyatlari, yonilg‘i sarfi va boshqa muhim parametrlar o‘lchanadi. Shuningdek,
iqtisodiy jihatlar ham e’tibordan chetda qolmaydi, chunki har bir transport vositasi
uchun xarajatlar, ta'minot va texnik xizmat ko'rsatish xarajatlari o'zaro taqqoslanadi.
Bunday baholashlar biznes uchun nafaqat foydali, balki kompaniyalar uchun uzoq
muddatda tejash imkoniyatlarini yaratadi.
Taqqoslash usullari ham baholash jarayonining muhim qismini tashkil qiladi.
Bir nechta transport vositalarining texnik va iqtisodiy jihatlari taqqoslanishi, eng
samarali va foydali vositani tanlashga yordam beradi. Bu, ayniqsa, katta kompaniyalar
va transport sohasida faoliyat yuritayotgan tashkilotlar uchun muhimdir, chunki ular
bir nechta turdagi vositalarni bir vaqtning o'zida ishlatadilar. Samaradorlikni oshirish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
351
ISSN:3030-3613
uchun taqqoslash orqali, eng samarali vositalarni tanlash va ulardan maksimal darajada
foydalanish mumkin.
Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish, xususan, raqamli tizimlar va
avtomatlashtirish orqali baholash jarayonini yanada aniqroq va samarali qilish
mumkin. GPS tizimlari, IoT (Internet of Things) va boshqa innovatsion texnologiyalar
yordamida transport vositalarining ishlashini real vaqtda monitoring qilish, ular
haqidagi ma'lumotlarni yig'ish va tahlil qilish imkoniyatini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 8-fevraldagi PQ-122 sonli
qarori.
https://lex.uz/ru/docs/-5851527;
2.
Трасология и трасологическая экспертиза (Михаил Викторович Бобовкин);
3.
A.A.Toshpulatov, “Maxsus texnika va transport vositalari”, O‘zbekiston davlat
nashriyoti, 2018.;
4.
P.V.Ivanov, "Transport vositalarini baholash metodlari", Transport va logistika,
2020.;
5.
S.M.Ruziev, "Transport tizimlarining samaradorligini oshirish", Fan va
texnologiya, 2019.;
6.
M.A.Xo‘jaev, "Maxsus texnika va avtomobillarni boshqarish", Toshkent, 2017. ;
7.
A.T.Karimov, "Texnik vositalar va transportni baholashda qo‘llaniladigan
metodlar", "Tarmoq va sanoat" ilmiy jurnali, 2021.;
8.
https://lex.uz/docs/-5324826?ONDATE=14.10.2024%2000;
9.
https://lex.uz/en/docs/-6102466.
