T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
301
ISSN:3030-3613
PORTLOVCHI MODDALAR EKSPERTIZASIDA TEXNIK-
KRIMINALISTIK VOSITALAR YORDAMIDA HAL QILINADIGAN
MASALALARNING DOLZARBLIGI
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akadeiyasi
Kriminalistik ekspertizalar kafedrasi katta o‘qituvchisi, podpolkovnik
Abdujabborov Bobur Raxmatullayevich
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi
Kunduzgi ta’lim 2-o‘quv kursi 229-guruh kursanti, safdor
Nigmatov Yahyo Izzatillo o‘g‘li
Annotatsiya:
Ushbu maqolada portlovchi moddalar ekspertizasida texnik-
kriminalistik vositalar yordamida hal qilinadigan masalalarning dolzarbligi tahlil
qilinadi. Portlovchi moddalar bilan bog‘liq jinoyatlarni tergov qilishda zamonaviy
texnologiyalarning qo‘llanilishi, O‘zbekiston Respublikasining normativ-huquqiy
hujjatlari va xalqaro tajribalar asosida yoritiladi.
Аннотация:
В данной статье анализируется актуальность вопросов,
решаемых с помощью технических и криминалистических средств в экспертизе
взрывчатых веществ. Освещается применение современных технологий в
расследовании преступлений, связанных со взрывчатыми веществами, на основе
нормативно-правовых документов Республики Узбекистан и международного
опыта.
Kalit so‘zlar
: portlovchi moddalar, texnik-kriminalistik vositalar, ekspertiza,
normativ-huquqiy hujjatlar, xavfsizlik.
Ключевые
слова
:
взрывчатые
вещества,
технические
и
криминалистические средства, экспертиза, нормативно-правовые акты,
безопасность.
Kirish:
Global xavfsizlik muammolarining ortib borishi portlovchi moddalar
bilan bog‘liq jinoyatlarni aniqlash va oldini olish masalasini dolzarb qilib qo‘ymoqda.
Bunday jinoyatlarni samarali tergov qilish uchun texnik-kriminalistik vositalardan
foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida bu borada qator
normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan bo‘lib, ular ekspertiza jarayonlarini tartibga
soladi. Mazkur maqolada portlovchi moddalar ekspertizasida texnik-kriminalistik
vositalarning o‘rni, ularning qo‘llanilishi va mavjud normativ-huquqiy asoslar tahlil
qilinadi.
Введение:
Рост глобальных проблем безопасности делает актуальной
задачу выявления и предотвращения преступлений, связанных со взрывчатыми
веществами. Для эффективного расследования таких преступлений важно
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
302
ISSN:3030-3613
использовать технические и криминалистические средства. В Республике
Узбекистан в этой сфере приняты ряд нормативно-правовых документов,
регулирующих процессы экспертизы. В данной статье рассматривается роль
технических и криминалистических средств в экспертизе взрывчатых веществ,
их применение и существующая нормативно-правовая база.
Asosiy qism
Portlovchi moddalar ekspertizasining ahamiyati.
Portlovchi moddalar bilan bog‘liq jinoyatlar, jumladan, terrorchilik harakatlari,
noqonuniy ishlab chiqarish va tarqatish kabi holatlar jiddiy xavf tug‘diradi. Shu
sababli, bunday jinoyatlarni aniqlash va tergov qilishda ekspertiza jarayonining
aniqligi va ishonchliligi muhimdir. Portlovchi moddalarni aniqlash, ularning tarkibini
tahlil qilish va manbalarini aniqlash orqali jinoyatlarning oldini olish va fosh etish
imkoniyati oshadi.
Texnik-kriminalistik vositalar va ularning qo‘llanilishi
Portlovchi moddalar ekspertizasida quyidagi texnik-kriminalistik vositalar
qo‘llaniladi:
Spektrometriya va xromatografiya usullari
: Ushbu usullar portlovchi
moddalarni kimyoviy tarkibini aniqlashda qo‘llaniladi. Masalan, gaz xromatografiyasi
va mass-spektrometriya yordamida moddalar tarkibi aniqlanadi.
Portlovchi moddalarning tasnifi va xususiyatlari
Kimyoviy tarkibiga ko‘ra:
nitratlar, peroksidlar, organik portlovchi
moddalar.
Harakat mexanizmiga ko‘ra:
shok ta’siri bilan portlaydigan, issiqlik orqali
portlaydigan moddalar.
Qo‘llanilishiga ko‘ra:
harbiy, sanoat va fuqarolik portlovchi moddalar.
Portlovchi moddalar yuqori energiyaga ega bo‘lib, ma’lum sharoitlarda tez
kimyoviy reaksiyaga kirishadi va portlash yuzaga keladi. Ularning xavfsiz ishlatilishi
va nazorat qilinishi muhim ahamiyatga ega.
Portlovchi moddalar ekspertizasi tarixi
Portlovchi moddalar bo‘yicha dastlabki tadqiqotlar asosan harbiy maqsadlarda
olib borilgan. XIX asrda Alfred Nobel dinamitni ixtiro qilganidan so‘ng, sanoat va
fuqaro xavfsizligi uchun portlovchi moddalar keng qo‘llanila boshladi. Bugungi kunda
zamonaviy ekspertiza texnologiyalari portlovchi moddalarni aniqlashda katta
imkoniyatlarga ega.
Portlovchi moddalarni aniqlashda zamonaviy texnologiyalar
Spektrometriya va xromatografiya
– portlovchi moddalar tarkibini
aniqlash.
Rentgenografiya va infraqizil skanerlash
– yashirin portlovchi moddalarni
topish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
303
ISSN:3030-3613
Yorug‘lik va elektron mikroskopiya
– portlash qoldiqlarini tahlil qilish.
Portlash dinamikasini model qilish
– portlash jarayonining qayta
tiklanishi.
Portlash jarayoni va uning oqibatlari
Portlash quyidagi bosqichlardan iborat:
1.
Bosim ortishi va gaz hosil bo‘lishi
2.
Portlash to‘lqini tarqalishi
3.
Zarar yetkazish va atrof-muhitga ta’sir
Portlovchi moddalarning oldini olish va xavfsizlik choralari
Aeroport va jamoat joylarida xavfsizlik tizimlari
Portlovchi moddalar bilan ishlashda xalqaro standartlar
Huquqni muhofaza qilish organlarining maxsus tadbirlari
Dark web va portlovchi moddalar savdosi
Dark Web – internetning kuzatuvdan yashirin qismi bo‘lib, anonim tarmoq
orqali noqonuniy faoliyat yurituvchi shaxslar tomonidan ishlatiladi. Bu yerda quyidagi
noqonuniy faoliyatlar kuzatiladi:
Portlovchi moddalar savdosi
– noqonuniy bozorlarda portlovchi moddalar
va ularni ishlab chiqarish uchun zaruriy komponentlar sotiladi.
Anonim to‘lov tizimlari
– Bitcoin va boshqa kriptovalyutalar orqali
noqonuniy savdo amalga oshiriladi.
Maxfiy forumlar
– terroristik guruhlar portlash usullari haqida ma’lumot
almashadilar.
Xulosa
Portlovchi moddalar ekspertizasi zamonaviy texnik-kriminalistik vositalar
yordamida yuqori samaradorlik bilan amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston
Respublikasida ushbu soha tegishli normativ-huquqiy hujjatlar asosida tartibga
solingan bo‘lib, zamonaviy texnologiyalar va xalqaro tajribalar bu jarayonda muhim
rol o‘ynaydi. Portlovchi moddalarni aniqlash, tahlil qilish va tergov qilishda ilg‘or
texnologiyalardan foydalanish jinoyatlarni fosh etish va oldini olish samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Urbanski, T. "Chemistry and Technology of Explosives", Pergamon Press, 1964.
2.
Cooper, P. W. "Explosives Engineering", Wiley-VCH, 1996.
3.
Meyer, R. "Explosives", Wiley-VCH, 2007.
4.
Akhavan, J. "The Chemistry of Explosives", Royal Society of Chemistry, 2015.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
304
ISSN:3030-3613
5.
Yoshida.M., & Nagai.T. "Recent Advances in Explosive Materials", Journal of
Energetic Materials, 2020.
6.
U.S. Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives (ATF) –
7.
National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) –
8.
9.
Europol va interpolning Dark Web bo‘yicha hisobotlari.
10.
Kiberxavfsizlik va xalqaro jinoyatchilikka oid ilmiy maqolalar.
