T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
113
ISSN:3030-3613
BOBURIYLAR SULOLASI DAVRIDA SOLIQ TIZIMI
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti 2-bosqich talabasi
Xolmirzayeva Mushtariybegim Ergash qizi
Ilmiy rahbar: katta o‘qituvchi
Xudoynazarov Isobek
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tarix sahnasida o‘ziga xos boy merosi bilan
o‘chmas iz qoldirgan Boburiylar sulolasining muhim islohotlaridan biri—soliq tizimi
atroflicha tahlil qilingan. Mamlakatda mavjud bo‘lgan soliq turlari, ularning miqdori,
olinish tartibi, shuningdek, mamlakat podshohlarining bu soliqni joriy etishdan
ko‘zlagan maqsadlari yoritilgan. Maqolaning dolzarbligi shundaki, turli millat va
elatlarga mansub bo‘lgan hindlarni Boburiylar sulolasi vakillari 332 yil davomida
oqilona davlat boshqaruvi va, albatta, soliq tizimi orqali birlikda yashashga da’vat eta
olganligidir.
Kalit so‘zlar:
zamindorlar, jizya, zabt, reyasat, zakot, Akbarshoh, Abul-Fazl,
Tarixi-Firishta, Todar Mal.
Annotation:
This article provides a comprehensive description of one of the key
reforms of the Mughal dynasty, which left an indelible mark on history with its unique
and rich legacy—the tax system. It discusses the types of taxes that existed in the
country, their amounts, the collection procedures, as well as the objectives of the rulers
in implementing these taxes. The relevance of the article lies in the fact that, for 332
years, the representatives of the Mughal dynasty were able to invite people of various
nationalities and ethnicities, particularly the Indians, to live in unity through their wise
system of governance and, of course, the tax system they established.
Keywords:
zamindars, jizya, zabt, reyasat, zakat, Akbar Shah, Abul-Fazl,
Tarikh-i-Firishta, Todar Mal.
Аннотация:
В данной статье подробно описана одна из важных реформ
династии Бабуридов, которая оставила неизгладимый след в истории своим
уникальным и богатым наследием, — налоговая система. Рассмотрены виды
налогов, существовавшие в стране, их размеры, порядок взимания, а также цели
правителей при введении этих налогов. Актуальность статьи заключается в том,
что на протяжении 332 лет представители династии Бабуридов с помощью своей
мудрой системы управления государством и, конечно, налоговой системы
смогли пригласить людей различных национальностей и этнических групп, в
частности индийцев, к жизни в единстве.
Ключевые слова:
заминдары, джизья, забт, реясат, закят, Акбар Шах,
Абу-ль-Фазл, Тарих-и-Фиришта, Тодар Мал.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
114
ISSN:3030-3613
Zahhiriddin Muhammad Bobur Shimoliy Hindistonda o‘z saltanatini tuzgunga
qadar bu hududlarda Shershoh tomonidan joriy etilgan soliq tizimi mavjud edi. Mazkur
tizim haqidagi ma’lumotlar Boburning “Mubayyin” asarida bayon etilgan. Ushbu
asarning 3-qismida aynan moliyaviy va soliq tizimlariga oid ma’lumotlar berilgan
1
.
XIII asrdan XVIII asrning o‘rtalarigacha xiroj “mahsul”, “mol”, “mol-u jihat”
atamalari bilan bir qatorda ishlatilgan. “Zakot haqidagi kitob”da zakot solig‘i 4 turga
bo‘linganligi aytib o‘tilgan. Xiroj hosil ko‘p bo‘lgan yillarda ikki marta olinganligi
haqida ma’lumot berilgan. Bu tartibga ko‘ra, agar yerdan ikki marotaba hosil olinsa,
ikki marotaba soliq to‘langan. Bobur ham xirojni ikkiga ajratgan. Kambag‘al dehqonlar
yer solig‘idan tashqari mevali bog‘lar uchun ham 1/10 qismda mahsulot solig‘i
to‘lagan. Mabodo ular o‘rmondan asal va meva yig‘ib olsa, har ikkisi uchun ham ushr
to‘lashgan. Lalmikor, qamish o‘sadigan, unchalik unumdor bo‘lmagan yerlardan soliq
olinmagan. Chorva mollari uchun ham o‘ziga xos soliq belgilangan. Chorva (ot, tuya,
echki, qo‘y, sigir) bir yoshga kirgandan keyin, qo‘ylar soni 40 taga yetganda
chorvadorlardan soliq olinadigan bo‘lgan. Qo‘y va echkilar uchun o‘lpon bir xil
belgilangan. Shoxli mollar va sigirlar uchun ham soliqlar 40 bosh uchun 1 bosh
shaklida olingan. Bu tizim 121 bosh bo‘lganda 2 bosh, 201 bosh bo‘lsa 3 bosh qo‘y
soliq sifatida to‘lanishiga asoslangan.“Ayin-i Akbari” asarida Abul-Fazl Boburiylar
sulolasi davrida amalga oshirilgan soliq tizimini batafsil tasvirlab beradi, ayniqsa,
Akbarshoh davridagi islohotlarga katta e’tibor qaratiladi.
Todar Malning yer solig‘i islohoti: Boburiylar davrida yer solig‘i tizimi juda
muhim bo‘lgan. Akbarshohning moliyaviy maslahatchisi Todar Mal tomonidan
amalga oshirilgan yer solig‘i islohoti eng yirik islohotlardan biri hisoblanadi. Ushbu
islohot asosida yer solig‘lari yerning hosildorligiga va ishlab chiqarish hajmiga qarab
belgilangan. Yerni tasniflash va o‘lchash tizimi joriy qilingan bo‘lib, yerlarning
hosildorligi bo‘yicha ma’lumotlar yig‘ilgan. Ushbu ma’lumotlarga asoslanib soliq
stavkalari belgilangan. Yerning mahsuldorligi bo‘yicha soliq stavkalari: Yerlarning
hosildorligiga qarab uch toifaga bo‘lingan: eng yaxshi yer, o‘rtacha yer va yomon yer.
Har bir toifa uchun har xil soliq stavkalari belgilangan. Bu tizim soliqning adolatli
bo‘lishini ta’minlashga xizmat qilgan. Mahsulot solig‘i: Qishloq xo‘jalik mahsulotlari,
xususan, bug‘doy, sholi va paxtadan olinadigan soliqlar ham mavjud bo‘lgan. Har bir
hududda ekilgan asosiy mahsulotga qarab soliq yig‘ilgan. Mahsulotdan olinadigan
soliq natural holatda yoki pul shaklida to‘lash imkoniyati ham bo‘lgan. Boburiylar
davlatida yer egalari, ya’ni zamindarlar, o‘z hududlaridagi yerlarning hosildorligi va
soliq yig‘imiga mas’ul bo‘lgan. Ular soliqni yig‘ish va hukumatga topshirish uchun
vositachi sifatida xizmat qilgan. Zamindarlar o‘z yeridan foydalangan holda davlat
uchun belgilangan miqdorda soliq yig‘gan. Daromad soliqlari va kasb-hunar solig‘i:
1
“Mubayyin” Zahiriddin Muhammad Bobur, “O‘zbekiston” : 2006,
, b-138-149
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
115
ISSN:3030-3613
Ayrim kasb-hunarlar va savdo-sotiqdan ham soliq olingan. Masalan, zargarlar,
duradgorlar kabi hunarmandlar davlatga o‘z daromadlaridan soliq to‘lashgan. Yer
solig‘i (Zabt yoki Reyasat tizimi): Akbarshoh davrida eng muhim soliq shakli yer
solig‘i bo‘lgan. Abu-l-Fazl bu soliq tizimini “Zabt” deb ataydi, ba'zan uni “Reyasat”
deb ham yuritishgan. Ushbu tizimda yerlar sinflarga ajratilgan va hosildorligiga qarab
soliq olinardi. Todar Malning islohoti: Akbar davrida amalga oshirilgan muhim
islohotlardan biri moliyaviy maslahatchi Todar Mal tomonidan olib borilgan islohotdir.
Yerlar hosildorlik asosida o‘lchab chiqilgan va uch toifaga ajratilgan: eng unumdor
yerlar, o‘rtacha unumdor va kam hosilli yerlar. Har bir toifa uchun aniq soliq stavkalar
belgilangan
2
. Bu, ayniqsa, yerga asoslangan iqtisodiy tizimni adolatli va samarali
qilishga yordam bergan. Zahiriddin Muhammad Bobur Shimoliy Hindistonda o‘z
saltanatini tuzgunga qadar bu hududlarda Shershoh tomonidan joriy etilgan soliq tizimi
mavjud edi. Mazkur tizim haqidagi ma’lumotlar Boburning “Mubayyin” asarida bayon
etilgan. Ushbu asarning 3-qismida aynan moliyaviy va soliq tizimlariga oid
ma’lumotlar berilgan. XIII asrdan XVIII asrning o‘rtalarigacha xiroj mahsul, mol, mol-
u jihat atamalari bilan birgalikda ishlatilgan. “Zakot haqidagi kitob” da zakot solig‘i
to‘rt turga bo‘linganligi aytilgan
3
. Xiroj hosil mo‘l bo‘lgan yillarda ikki marta olingani
haqida bayon etilgan. Bu tartibga ko‘ra, agar yerdan ikki marotaba hosil olingan bo‘lsa,
ikki marta soliq to‘langan. Bobur ham xirojni ikkiga bo‘lgan. Kambag‘al dehqonlar
yer solig‘idan tashqari mevali bog‘lar uchun ham hosilning 1/10 qismi miqdorida
mahsulot solig‘i to‘lagan. Agar ular o‘rmondan asal yoki meva yig‘ib olsa, har ikkisi
uchun ushr bergan. Lalmikor, qamish o‘sadigan, unumdorligi past bo‘lgan yerlardan
soliq olinmagan. Chorva mollari uchun ham o‘ziga xos soliq tizimi belgilangan.
Chorva (ot, tuya, echki, qo‘y, sigir) bir yoshga kirgandan keyin, qo‘ylar soni 40 taga
yetganda chorvadorlardan soliq olingan. Qo‘y va echkilar uchun o‘lpon bir xil bo‘lgan.
Shoxli mollar va sigirlar uchun soliqlar quyidagicha belgilangan: 40 bosh uchun 1 bosh
soliq sifatida olingan, 121 bosh bo‘lganda 2 bosh, 201 boshga yetganda 3 bosh qo‘y
soliq sifatida topshirilgan.
“Ayin-i Akbari” asarida Abul-Fazl Boburiylar sulolasi davrida amalga
oshirilgan soliq tizimini batafsil tasvirlab beradi, ayniqsa, Akbarshoh davridagi
islohotlarga katta eʼtibor qaratiladi. Todar Malning yer soligʻi islohoti Boburiylar
davrida yer soligʻi tizimi juda muhim bo'lgan. Akbarshohning moliyaviy maslahatchisi
Todar Mal tomonidan amalga oshirilgan yer soligʻi islohoti eng yirik islohotlardan biri
hisoblanadi. Ushbu islohot asosida yer soligʻlari yerning hosildorligiga va ishlab
chiqarish hajmiga qarab belgilangan. Yerlarni tasniflash va o‘lchash tizimi joriy
qilingan bo‘lib, yerlarning hosildorligi bo‘yicha maʼlumotlar yig‘ilgan. Ushbu
2
William Irvine; The Mughal Empire; Oxford University Press;1907 archive.org,books.google.com,
3
Василий Владимирович Бартольд, “Индия эпохи Бабуридов” ,1959
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
116
ISSN:3030-3613
maʼlumotlarga asoslanib soliq stavkalari belgilangan. Yerning mahsuldorligi bo‘yicha
soliq stavkalari: Yerlarning hosildorligiga qarab uch toifaga bo‘lingan: 1. Eng yaxshi
yer. 2. O‘rtacha hosildor yer. 3. Kam hosilli yer. Har bir toifa uchun har xil soliq
stavkalari belgilangan. Bu tizim soliqlarning adolatli bo‘lishini ta’minlashga xizmat
qilgan. Qishloq xo‘jalik mahsulotlari, xususan, bugʻdoy, sholi va paxtadan olinadigan
soliqlar ham mavjud bo‘lgan. Har bir hududda ekilgan asosiy mahsulotga qarab, soliq
yig‘ilgan
4
. Mahsulotdan olinadigan soliq: Natural holatda: Baʼzi hollarda
mahsulotning o‘zidan soliq olinishi mumkin bo‘lgan. Pul shaklida: Odatda,
mahsulotning qiymati hisobga olinib, pul shaklida toʻlanishi ma’qul ko‘rilgan.
Boburiylar davlatida yer egalari zamindarlar deb atalgan. Ular o‘z hududlaridagi
yerlarning hosildorligi va soliq yig‘imiga masʼul bo‘lgan. Zamindarlar soliq yig‘ish va
hukumatga topshirish uchun vositachi sifatida xizmat qilgan. Baʼzi yerlarda yer
davlatga tegishli bo‘lsa-da, u fermerlar yoki zamindarlar tomonidan ijaraga olinib
ishlatilgan. Bunday hollarda ijaradorlar davlatga soliq to‘lash majburiyatiga ega
bo‘lgan. Soliq tizimi faqat qishloq joylarda emas, shahar hududlarida ham amal qilgan.
Jumladan: Savdo va kasb-hunar soliqlari: Zargarlar, to‘qimachilar, duradgorlar va
boshqa hunarmandlar davlatga soliq to‘lashgan. Bozor soliqlari: Shahar bozorlarida
sotilgan mahsulotlar va xizmatlardan soliq olinishi mumkin bo‘lgan. Soliq imtiyozlari.
Boburiylar davrida ayrim guruhlar yoki shaxslar davlatga soliq to‘lashdan ozod
qilingan. Masalan: Masjidlar, madrasalar va muqaddas joylar soliqlardan ozod etilgan.
Hurmatga sazovor shaxslar yoki davlat xizmatlarida yuqori lavozimlarni egallagan
kishilar ayrim soliqlardan ozod qilingan. Soliqlar davlatning asosiy daromad manbai
bo‘lgan. Soliq yig‘imlari orqali davlat byudjeti shakllantirilgan. Turli ijtimoiy loyihalar
moliyalashtirilgan. Akbar davridagi islohotlar davlat byudjetining barqaror bo‘lishini
ta’minlagan va soliqlarni yig‘ish jarayonini samarali qilgan. “Tarix-i Firishta” asarida
yerning so‘nggi bir necha yildagi o‘rtacha hosildorligi asosida soliq miqdori
belgilanganini yozadi. Soliqlar pul yoki mahsulot sifatida to‘langan. Zamindarlar esa
soliqlarni yig‘ishda davlat va dehqonlar o‘rtasidagi vositachi bo‘lgan. Bobur soliq
tizimi haqida Boburnoma asarida bir necha muhim ma’lumotlarni keltirgan. Bu
tizimning asosiy xususiyatlari quyidagicha edi: Jizya va zakot alohida ahamiyat kasb
etgan. Yer soliqlari (xiroj) dehqonlarning hosil olish imkoniyatiga qarab belgilangan.
Matningizda ba'zi grammatik va uslubiy xatolar mavjud. Mana, to‘g‘irlangan va
yaxshilangan versiyasi: Boburiylar sulolasi zamindorlar orqali yerlarni nazorat qilib,
Todar Malning islohotlari yordamida soliq yig‘ish tizimini takomillashtirdi. Zabt tizimi
doirasida soliq yig‘uvchilar (mukaddamlar) hosilni baholash va soliqlarni to‘plashda
aniq ko‘rsatmalarga ega bo‘lishdi. Bu tizim davlatning moliyaviy barqarorligini
oshirishga yordam berdi. Soliq yig‘ish jarayonida hosil baholanishi va bu baholashga
4
Sir Jadunath Sarkar, Mughal Adminstration; 1952: Oxford University Press
;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
117
ISSN:3030-3613
asoslangan holda soliq miqdori belgilanishi kerak edi. Bu, o‘z navbatida,
dehqonlarning ko‘proq ishlab chiqarishi va davlatga yetkazib berishiga yordam berdi
5
.
Jizya:Musulmon bo‘lmagan aholi uchun joriy etilgan jizya solig‘i aholi ijtimoiy-
iqtisodiy holatiga qarab to‘plangan. Bu soliq davlatning moliyaviy manbalaridan biri
bo‘lib, u davlatning harbiy va ijtimoiy xarajatlarini qoplashda qo‘llanilgan. Jizya
miqdori ko‘pincha oila boshiga belgilanadi va bu soliqdan ozod bo‘lish imkoniyatlari
mavjud edi, masalan, agar shaxs boshqa bir xizmatda ishlasa. Moliya va Soliq
Boshqaruvi: Boburiylar sulolasi davrida soliq yig‘ish jarayoni ko‘plab o‘zgarishlarga
uchradi. Har bir hududda o‘ziga xos soliqlar belgilangan bo‘lib, bu soliqlar turli
regional va iqtisodiy sharoitlarga mos ravishda o‘zgartirilgan. Soliq Muassasalari:
Soliq yig‘ish va nazorat qilish jarayonlari uchun maxsus muassasalar tuzilgan. Ular
dehqonlardan yig‘ilgan soliqlarni nazorat qilish va markaziy hukumatga yetkazish
vazifasini bajargan. Bu esa o‘z navbatida soliqlarning o‘z vaqtida yig‘ilishini
ta’minlagan. Soliqlarning ijtimoiy strukturaga ta’siri: Soliq tizimi Boburiylar davrida
ijtimoiy strukturani mustahkamlashga yordam bergan. Zamindorlar va dehqonlar
o‘rtasidagi munosabatlar soliq to‘lash va yig‘ish jarayonida shakllangan, bu esa
ijtimoiy barqarorlikni saqlab qolishga xizmat qilgan. Soliq tizimining samaradorligi
sarkar soliq tizimining samaradorligini e’tirof etadi. Bu tizim Boburiylar hukumatining
iqtisodiy va harbiy qudratini oshirishga yordam bergan. Soliqlar davlat moliyasini
ta’minlab, armiyani qo‘llab-quvvatlash va infrastrukturani rivojlantirishga xizmat
qilgan. Qishloq va shaharlarda joriy qilingan turli soliq turlari: Boburiylar davrida
qishloq xo‘jaligidagi soliq tizimi ko‘proq mahsulotlar asosida tashkil etilgan. Qishloq
xo‘jaligi mahsulotlari uchun belgilangan soliq miqdori qo‘llanilgan. Shaharlar uchun
esa turli savdo va xizmat soliqlari mavjud bo‘lgan. Soliq tizimi zamindorlar orqali
boshqarilgan. Zamindorlar dehqonlardan mahsulotlar asosida soliq to‘plagan va ushbu
soliqni davlatga topshirgan. Kengaytirilgan soliq bazasi: Boburiylar sulolasi davrida
soliq tizimi joriy qilingan kengaytirilgan bazaga asoslangan, bu esa savdo va san’at
orqali davlat xarajatlarini qoplashi uchun talab etilgan.
Xulosa: Birinchidan, Boburiylar sulolasi davrida soliq tizimi nafaqat iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashda, balki ijtimoiy tartibni saqlashda ham muhim rol o‘ynagan.
Bugungi kunda, ushbu tarixiy tajribalar asosida zamonaviy iqtisodiy tizimlarni yanada
samarali va adolatli qilish uchun foydalanish mumkin. Ikkinchidan, Boburiylar
davridagi soliq tizimi bugungi kunda nafaqat tarixiy qiziqish uyg‘otadi, balki
zamonaviy iqtisodiy masalalar uchun ham dolzarb saboqlarni o‘z ichiga oladi.
Uchinchidan, soliq tizimi markaziy davlat boshqaruvini ta’minlash, iqtisodiy
barqarorlikni saqlash va harbiy xarajatlarni qoplash uchun muhim rol o‘ynagan
To‘rtinchidan, Boburiylar sulolasi davrida chorvadorlarga belgilangan soliqlar
5
Sir Jadunath Sarkar, Mughal Adminstration; 1952: Oxford University Press;
httpshttps://books.google.com://archive.org
https://www.amazon.com
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
118
ISSN:3030-3613
mo‘tadil va asosiy iqtisodiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlaydigan darajada edi. Bu tizim
chorvadorlarni rag‘batlantirib, chorva mollarining sonini oshirishga va sifatini
yaxshilashga yordam berdi. Natijada, davlatga xaridlar va mahsulotlar orqali foyda
keltirdi. Beshinchidan, Todar Malning zabt tizimi asosida iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlash, davlatning moliya manbalarini kengaytirish va dehqonlarni qo‘llab-
quvvatlash imkoni paydo bo‘ldi. Bu orqali iqtisodiy rivojlanish va davlatning kuchli
ijtimoiy tuzilishini ta’minlashga erishildi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
“Mubayyin” Zahiriddin Muhammad Bobur, “O‘zbekiston” : 2006,
, b-138-149
2.
3.
William Irvine; The Mughal Empire; Oxford University Press;1907
archive.org,books.google.com,
4.
Sir Jadunath Sarkar, Mughal Adminstration; 1952: Oxford University Press;
httpshttps://books.google.com://archive.org
5.
Василий Владимирович Бартольд, “Индия эпохи Бабуридов” ,1959
