T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
109
ISSN:3030-3613
GIPERAMMONIMEYANI TASHXIS QO‘YISHDA ZAMONAVIY
YONDASHUV
Ilmiy rahbari: Alfraganus universiteti Klinik fanlar kafedrasi assistenti
Maxmanazarov G‘afur Axnazarovich
Alfraganus universiteti Tibbiyot fakulteti
Davolash ishi yo’nalishi 23-36-guruh
Talabalari
Ahmadjonova Nozima va Alimardonov Xurshid
Annotatsiya:
Giperammonemiya - organizmning ammiak bilan zaharlanishiga
olib keladigan karbamid fermenti siklining etishmovchiligi bilan namoyon bo'ladigan
metabolik kasallik. Ammiak - qonda nisbatan kichik konsentratsiyalarda (11,0-32,0
mkmol/l) bo'lgan zaharli birikma. Ammiak bilan zaharlanish belgilari bu chegaralar
faqat 2-3 marta oshib ketganda paydo bo'ladi. Qondagi ammiakning ruxsat etilgan
maksimal darajasi 60 mkmol/l ni tashkil qiladi. Ammiak kontsentratsiyasi
(giperammonemiya) ekstremal darajaga ko'tarilganda, koma va o'lim paydo bo'lishi
mumkin. Surunkali giperammonemiya bilan aqliy zaiflik rivojlanadi
Kalit so’zlar:
Podagra, ksantinuriya, Lesha Nixan, jigar kasalliklari(jigat
serrozi, jigar yetishmovchiligi).
Kirish:
Giperammonemiya — bu qon tarkibida ammoniak (NH₃) miqdorining
ortishi holatini anglatadi. Ammoniak — organizmda oqsil metabolizmi jarayonida
hosil bo’ladigan moddadir, va uning yuqori darajasi nerv tizimiga zarar etkazishi
mumkin.
Giperammonemiya ko’pincha jigarda yuzaga keladigan muammolar, masalan,
jigar kasalliklari yoki genetik metabolik kasalliklar tufayli paydo bo’ladi. Shuningdek,
ba’zi dori-darmonlar va toksinlar ham ammoniak miqdorini oshirishi mumkin.
Bu holatning alomatlari quyidagilarni o’z ichiga olishi mumkin:
• Bosh og’rig’i
• Uyqu buzilishlari
• Ko’ngil aynishi va qusish
• Confusion (qarish yoki miya faoliyatining pasayishi)
• Jismoniy va ruhiy zaiflik
Giperammonemiya davolashni talab qiladigan holat bo’lib, tezkor tibbiy
yordamni talab qilishi mumkin. Davolash usullari, asosan, ammoniak miqdorini
pasaytirishga, jigar faoliyatini tiklashga va metabolik disbalansni tuzatishga qaratilgan.
Asosiy qism:
Podagra — bo’g’imlarning kasalligi bo’lib, etiologiyasida modda
almashinuvi buzilishi, purin bririkmalari almashinuvida muvozanatning buziishi va
organizmda siydik kislotasining to’planishi yotadi. Surunkali podagraning belgilari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
110
ISSN:3030-3613
bo’yicha birinchi ilmiy tavsif 1865 yilga borib taqaladi. 30 yil davomida bu kasallikdan
azob chekkan Sindegam Tomas «Podagra qonunlari» degan kitob yozadi, kitobda
podagra nima, podagraning surunkali bosqichining klinik belgilari, o’tkir podagra
tavsifi batafsil yozib o’tilgan. Podagra organizmda odatdagidan ko’proq siydik
kislotasi to’planishi natijasida yuzaga keladi. Urik kislotasi purin deb ataladigan
moddaning parchalanishi natijasida hosil bo’ladi. Odatda, organizm siydik kislotasini
siydik orqali chiqaradi. Biroq, ba’zi hollarda siydik kislotasi ishlab chiqarish
ko’payishi mumkin yoki buyraklar siydik kislotasini etarli darajada chiqara olmaydi.
Natijada, qon oqimi va to’qimalarda siydik kislotasi darajasi ko’tariladi va siydik
kislotasi kristallari bo’g’im joylarida to’planadi. Gutning sabablari quyidagilardir:
1.Genetik moyillik: oilada podagra bilan og’rigan odamlarda genetik moyillik
tufayli kasallikning rivojlanish xavfi ortadi.
2.Puringa boy ovqatlar: puringa boy oziq-ovqatlarni iste’mol qilish (masalan,
qizil go’sht, sakatat, dengiz mahsulotlari) siydik kislotasi darajasining oshishiga olib
kelishi mumkin.
3.Spirtli ichimliklarni haddan tashqari iste’mol qilish: Spirtli ichimliklar siydik
kislotasi chiqarilishini kamaytirish orqali gut xavfini oshirishi mumkin.
4.Semirib ketish: Ortiqcha vazn siydik kislotasi darajasini oshirish orqali gutga
moyillikni oshiradi.
Ksantinuriya — bu organizmda ksantin (bir turi purin) va uning
metabolitlarining ortiqcha yig‘ilishiga olib keladigan bir tibbiy holatdir. Bu holat
ko‘pincha purin moddalarining metabolizmi bilan bog‘liq buzilishlar tufayli yuzaga
keladi.
Ksantin — bu adenozin va guanin kabi purin asoslarini tashkil etadigan birikma.
U normal sharoitda organizmda xatoliklar bo‘lmasa, oksidlanib, allantoin va boshqa
moddalar hosil qiladi. Ksantinuriya holatida esa, organizmda ksantin ko‘p miqdorda
to‘planib, bu siydikda chiqariladi.
Ksantinuriya asosan genetik kasallik sifatida ham rivojlanishi mumkin, bu
holatni “ksantin oksidaza” deb nomlanuvchi fermentning faolligi bilan bog‘lashadi. Bu
ferment, ksantinni allantoinga aylantirishi kerak bo‘lsa-da, uning faolligi yetarli
bo‘lmaydi. Natijada, ksantin siydikda ko‘p miqdorda chiqariladi.
Ksantinuriya jiddiy muammolarga olib kelishi mumkin, masalan, buyrak
toshlarining shakllanishiga, asosan ksantin toshlarining hosil bo‘lishiga. Bu holatni
davolash uchun, odatda, ko‘p suyuqlik ichish va dietaga e’tibor berish tavsiya etiladi.
Shuningdek, kerak bo‘lsa, dori vositalari yordamida holatni nazorat qilish mumkin.
Lesha-Nyhan sindromi (LNS) — bu genetik kasallik bo’lib, asosan
erkaklarda uchraydi. U xromosoma X ning mutatsiyasi natijasida rivojlanadi va purin
metabolizmidagi xatoliklar bilan bog’liq. Bu sindrom, asosan, neyrologik va
psixologik alomatlar bilan namoyon bo’ladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
111
ISSN:3030-3613
Lesha-Nyhan sindromining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Harakatlar va koordinatsiya buzilishi: Kasallar ko’pincha motor
funktsiyalarida (masalan, yurish, qo’l harakatlari) muammolarga duch keladilar.
2. Avtomutilatsiya: Boshqa holatlar bilan solishtirganda, bu sindrom bilan
kasallangan shaxslar o’zlarini jarohatlashga moyil bo’lishadi, masalan, tishlash yoki
terini kesish.
3. Intellektual buzilishlar: Bu sindromda rivojlanish kechikishi va aqliy
salomatlik muammolari mavjud bo’lishi mumkin.
4. Hyperuricemia (qonda siydik kislotasi miqdorining oshishi): Bu, qo’shimcha
ravishda, buyrakda toshlarning hosil bo’lishiga olib kelishi mumkin.
Lesha-Nyhan sindromi juda kam uchraydi va aynan erkaklar uchun tipikdir,
chunki bu xromosomada joylashgan X-xromosoma bilan bog’liq bo’lgan kasallikdir.
Davolash uchun maxsus davolash yo’llari mavjud emas, lekin simptomlarni
kamaytirish va bemorning hayot sifatini yaxshilash uchun terapiya o’rganilmoqda.
Ko’pgina jigar kasalliklari davolash mumkin bo’lgan bosqichida yashirin
ravishda kechadi. Alomatlar jigar allaqachon sezilarli darajada shikastlanganda va
jiddiy buzilishlar yuzaga kelganida sezila boshlaydi. O’ta murakkab holatlarda jigar
kasalligi bemorning o’limiga olib kelishi mumkin. Ushbu a’zoning keng tarqalgan va
xavfli sanaladigan patologiyalari orasida sirroz yetakchi o’rinlardan birini egallaydi.
Ammo sirroz juda kamdan-kam hollarda «o’z-o’zidan» rivojlanadi. Istisno holatlari —
birlamchi biliar sirroz, bunda jigar hujayralariga immun tizimi tomonidan shikast
yetkaziladi. Aksariyat hollarda esa u davolash choralari ko’rilmagan surunkali
muammolar natijasida yuzaga keladi.
Hozircha ushbu muammolar bilan shug’ullanadigan alohida mutaxassislik
mavjud bo’lmagani kabi, jigar kasalliklarining yagona tasnifi ham yo’q. Ko’pincha
jigar og’rig’idan shikoyat qiladigan bemorlarni gastroenterologlar, infektsion
kasalliklar bo’yicha mutaxassislar va terapevtlar qabul qilishadi.
Jigar kasalliklarini shartli ravishda bir necha guruhga bo’lish mumkin.
1. Gepatit va gepatozlar:
-Virusli gepatitlar;
-Jigarning alkogolsiz yog’ kasalligi;
-Alkogolli gepatit;
-Autoimmun gepatit;
-Jigarning toksik shikastlanishlari (dorilar, zaharli qo’ziqorinlar, kimyoviy
moddalar bilan).
2.Jigar o’smalari yoki metastazlar.
3. Jigarning distrofik shikastlanishlari:
-Jigar fibrozi;
-Jigar serrozi;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
112
ISSN:3030-3613
-Birlamchi biliar sirroz.
4.Jigar jarohatlari.
5.Jigarning boshqa infektsion kasalliklari:
-Jigar tuberkulyozi, sifilitik shikastlanishlar;
-Parazitar invaziyalar (alveokokkoz, exinokokkoz, opistorxoz, leptospiroz,
askaridoz);
-Jigar abstsessi.
6. Irsiy kasalliklar:
-Gemoxromatoz;
-Vilson-Konovalov kasalligi;
-Jigarning tug’ma nuqsonlari;
Xulosa:
Davolash usullari:
1. Medikamentoz davolash:
• Laktuloza: Ammoniyni organizmdan chiqarishga yordam beradi va ichakdagi
bakteriyalarni tartibga soladi.
• Fenilbutirat va benzoat: Bu dorilar ammoniakni metabolizmda boshqa
moddalarga aylantirishni yordam beradi.
• Arginin: Ammoniakni zararsiz moddaga aylantirishda yordam beradi, bu esa
karbamid siklini normallashtiradi.
Profilaktika:
1. Jigar kasalliklari bilan tekshiruv:
• Jigar kasalliklarini va metabolik muammolarni erta aniqlash va davolash.
2. Genetik tekshiruvlar:
• Agar oila a’zolarida giperammonemiya yoki metabolik kasalliklar mavjud
bo’lsa, genetik maslahatlar va testlar orqali oldindan ogohlantirish.
3. Aholini xabardor qilish:
• Giperammonemiyaning belgilari va xavf omillari haqida jamoatchilikni
xabardor qilish va erta tashxisni ta’minlash.
Giperammonemiya juda jiddiy holat bo’lib, tezkor davolanish talab etadi. Har
qanday giperammonemiya alomati sezilganida, shifokorga murojaat qilish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sabirova R.A, Yuldashev N.M Biokimyo
2.
P.Mirhamidova, D.B.Baraxanova, G.I.Muxammedov Biokimyo
