T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
225
ISSN:3030-3613
RAQAMLI TA’LIM: AN’ANAVIY O‘QITISH USULLARIGA RAQOBATCHI
YOKI QO‘SHIMCHA VOSITA?
ЦИФРОВОЕ ОБРАЗОВАНИЕ: КОНКУРЕНТ ТРАДИЦИОННЫМ
МЕТОДАМ ОБУЧЕНИЯ ИЛИ ДОПОЛНИТЕЛЬНЫЙ ИНСТРУМЕНТ?
DIGITAL EDUCATION: A COMPETITOR TO TRADITIONAL
TEACHING METHODS OR A SUPPLEMENTARY TOOL?
Mirzaakbarov Dilshodbek Dovlatboyevich
Farg‘ona davlat universiteti axborot texnologiyalari
Kafedrasi o‘qituvchisi
https://orcid.org/0000-0002-5146-0467
Abdusalomova Charosxon Sadriddin qizi
Farg’ona davlat universiteti Chet tillari fakulteti
1-bosqich 24.108-guruh talabasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada raqamli ta'limning zamonaviy ta'lim tizimidagi o‘rni, uning
an’anaviy o‘qitish usullari bilan aloqasi o‘rganiladi. Raqamli texnologiyalar ta’lim
jarayonida qanday imkoniyatlar yaratishi, shuningdek, ularning an’anaviy usullarni
to‘ldiruvchi vosita sifatidagi roli yoritiladi. Shuningdek, raqamli ta’limning afzalliklari
va cheklovlari tahlil qilinib, u an’anaviy o‘qitishga raqobatchi yoki qo‘shimcha vosita
ekanligi yuzasidan fikr yuritiladi.
Аннотация
В данной статье рассматривается роль цифрового образования в
современной системе обучения и его связь с традиционными методами
преподавания. Анализируются преимущества и ограничения цифровых
технологий, а также их потенциал в качестве дополнения к традиционным
методам. Обсуждается, является ли цифровое обучение конкурентом
традиционного образования или же дополнительным инструментом для
повышения качества учебного процесса.
Abstract
This article explores the role of digital education in the modern educational
system and its interaction with traditional teaching methods. It examines the benefits
and limitations of digital technologies and their potential as a complementary tool to
conventional instruction. The discussion focuses on whether digital learning serves as
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
226
ISSN:3030-3613
a competitor to traditional education or acts as an additional resource that enhances the
overall learning experience.
Kalit soʻzlar.
Raqamli ta’lim, an’anaviy o‘qitish, ta’lim texnologiyalari, onlayn
o‘qitish, aralash ta’lim, interaktiv platformalar, ta’lim sifatini oshirish, masofaviy
o‘qitish, innovatsion metodlar, raqamli resurslar.
Ключевые слова.
Цифровое образование, традиционное обучение,
образовательные технологии, онлайн обучение, смешанное обучение,
интерактивные платформы, повышение качества образования, дистанционное
обучение, инновационные методы, цифровые ресурсы.
Keywords.
Digital education, traditional teaching, educational technologies,
online learning, blended learning, interactive platforms, improving education quality,
distance learning, innovative methods, digital resources .
Kirish.
Zamonaviy texnologiyalar hayotimizning deyarli barcha jabhalariga chuqur
kirib kelgani singari, ta’lim sohasida ham tub o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda.
Xususan, raqamli ta’lim vositalarining rivojlanishi an’anaviy o‘qitish uslublariga
jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Endilikda darslar onlayn platformalar orqali olib borilishi,
raqamli resurslardan foydalanish, masofaviy ta’lim imkoniyatlarining kengayishi kabi
omillar o‘quv jarayonini butunlay yangi bosqichga olib chiqmoqda. Shu o‘rinda savol
tug‘iladi: raqamli ta’lim an’anaviy ta’lim usullariga raqobatchimi yoki uni to‘ldiruvchi,
yanada mukammallashtiruvchi vositami? Ushbu maqolada aynan shu savol atrofida
tahliliy fikr yuritiladi va mavjud tajriba hamda yondashuvlar asosida xulosalar qilinadi.
Raqamli pedagogikaning shakllanishi:
Raqamli taʼlim jarayonida an’anaviy pedagogik yondashuvlar yetarli bo‘lmay
qolmoqda. Shu bois, raqamli pedagogika degan yangi tushuncha shakllanmoqda. Bu
yo‘nalish raqamli muhitda taʼlim berish uslublari, o‘quv materiallarini moslashtirish,
raqamli muloqotni tashkil etish, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni qo‘llash kabi
masalalarni o‘z ichiga oladi. Zamonaviy o‘qituvchilar faqat fanni emas, balki raqamli
platformalarni boshqarish, didaktik moslikni ta’minlash bo‘yicha ham tayyor bo‘lishi
zarur.
Sun’iy intellekt va ta’lim tizimi:
Raqamli ta’limda sun’iy intellekt (AI) texnologiyalarining qo‘llanilishi
ta’limning individuallashtirilishini ta’minlash imkonini bermoqda. Masalan, AI
yordamida o‘quvchilarning bilim darajasi avtomatik ravishda tahlil qilinadi va ularga
mos topshiriqlar, darslar va baholash vositalari taklif qilinadi. Bu esa o‘zlashtirishda
shaxsiy yondashuvni amalga oshirishga xizmat qiladi.
O‘quv mazmunining moslashuvchanligi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
227
ISSN:3030-3613
Raqamli ta’limning yana bir afzalligi – bu o‘quv mazmunining
moslashuvchanligidir. Elektron resurslar muntazam yangilanib, dolzarb axborot bilan
boyitilib boradi. Bu esa ta’limni real vaqt rejimida yangilab turish imkonini beradi.
An’anaviy ta’limda o‘quv qo‘llanmalarni yangilash ko‘p vaqt va mablag‘ talab qilgan
bo‘lsa, raqamli formatda bu jarayon ancha tez va samarali amalga oshiriladi.
Raqamli tengsizlik muammosi:
Raqamli ta’lim imkoniyatlari keng bo‘lishiga qaramay, raqamli tengsizlik ham
dolzarb muammolardan biridir. Qishloq joylardagi yoki kam ta’minlangan oilalardagi
o‘quvchilarda internetga ulanish, kompyuter yoki planshetga ega bo‘lish imkoniyati
past bo‘lishi mumkin. Bu esa raqamli ta’limda ishtirok etishda noaniqliklar,
tengsizliklarni yuzaga keltiradi. Shu bois davlat siyosatida raqamli infratuzilmani teng
rivojlantirish muhim o‘rin tutadi.
Hayot davomida ta’lim (Life-long learning) tendensiyasi:
Raqamli ta’limning global afzalliklaridan biri – bu har qanday yoshdagi insonlar
uchun uzluksiz o‘qish imkoniyatini yaratishidir. Ishlayotgan mutaxassislar, nafaqadagi
fuqarolar ham onlayn kurslar orqali bilimlarini oshirishi mumkin. Bu esa raqamli
ta’limni nafaqat formal, balki informal ta’limning ham muhim vositasiga
aylantirmoqda.
Raqamli ta’lim tushunchasi va uning rivojlanish bosqichlari. ta’lim — bu
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda ta’lim berish shakli
bo‘lib, u zamonaviy texnika va internet vositalariga tayanadi. Avval faqat yordamchi
vosita bo‘lgan raqamli ta’lim, hozirda mustaqil o‘qitish platformalariga aylangan.
Masalan, Moodle, Google Classroom, Coursera, Khan Academy kabi platformalar
orqali dunyo bo‘ylab millionlab o‘quvchilar bilim olmoqda. Raqamli ta’limning
rivojlanishi pandemiya davrida ayniqsa keskinlashdi — bu jarayon ta’lim tizimini
yangi shakllarga tezda moslashishga majbur qildi.
An’anaviy ta’limning afzalliklari va kamchiliklari.
An’anaviy ta’lim yillar davomida sinovdan o‘tgan, o‘zining kuchli metodikasi
va pedagogik tajribasiga ega tizimdir. O‘qituvchi o‘quvchi bilan bevosita muloqotda
bo‘ladi, bilimlar yuzma-yuz tarzda o‘zlashtiriladi. O‘quvchilarda ijtimoiy ko‘nikmalar
shakllanadi, jamoa bilan ishlash o‘rganiladi. Biroq, bu usulda darslar qat’iy jadval
asosida o‘tadi, individual yondashuv imkoniyatlari cheklangan bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar bilan integratsiyalashuv sust kechmoqda.
Raqamli ta’limning imkoniyatlari va cheklovlari.
Raqamli ta’limda turli multimedia resurslari – video darslar, interaktiv testlar,
animatsiyalar va vizual materiallar orqali o‘quv jarayoni yanada qiziqarli va tushunarli
bo‘ladi. Bu o‘quvchilarning diqqatini jalb qiladi va bilimni chuqurroq o‘zlashtirishga
yordam beradi. Shuningdek, raqamli ta’lim imkoniyati geografik joylashuvdan qat’i
nazar, barcha uchun ochiqdir. Ammo bu shakl texnik vositalarga va barqaror internetga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
228
ISSN:3030-3613
to‘liq bog‘liq. Raqamli savodxonlik past bo‘lgan o‘quvchilar uchun bu muammo
tug‘diradi. Shuningdek, o‘zini o‘zi nazorat qilishda qiynaladigan o‘quvchilar uchun
masofaviy ta’lim samarasiz bo‘lishi mumkin.
Raqamli ta’lim: raqobatchimi yoki qo‘shimchami?
Birinchi qarashda raqamli ta’lim an’anaviy tizimga raqobatchi sifatida ko‘rinadi.
Chunki u ko‘plab qulayliklarga ega, o‘quvchini o‘z sur’atida o‘rganishga undaydi.
Ammo chuqurroq tahlil qilinganda, bu ikki shakl bir-birini to‘ldiruvchi,
mukammallashtiruvchi jihatga ega. Masalan, universitetlar hozirda aralash ta’lim
tizimidan keng foydalanmoqda – nazariy qismlar onlayn beriladi, amaliy mashg‘ulotlar
esa auditoriyada o‘tiladi. Bu esa samaradorlikni oshiradi, o‘quvchi va o‘qituvchining
ishini yengillashtiradi.
Raqamli va an’anaviy ta’limni uyg‘unlashtirish yo‘llari.
Eng maqbul yechim – bu ikki tizimning integratsiyasidir. Bu yo‘nalishda
“flipped classroom” (teskari sinf) modeli samarali hisoblanadi: o‘quvchilar darsga
tayyorgarlikni uyda onlayn materiallar orqali bajarishadi, dars vaqtida esa amaliyot va
muhokama qilinadi. O‘qituvchilar uchun esa doimiy malaka oshirish kurslari, raqamli
platformalardan foydalanish bo‘yicha treninglar tashkil etilishi zarur. Shu bilan birga,
o‘quvchilar ham axborot texnologiyalaridan ongli va samarali foydalanishni
o‘rganishlari kerak.
Kreativ fikrlash va raqamli vositalar:
Raqamli ta’lim o‘quvchilarda mustaqil izlanish, kreativ fikrlash, tanqidiy
yondashuv kabi ko‘nikmalarni shakllantirishda katta imkoniyat yaratadi. Masalan,
interaktiv laboratoriyalar, simulyatsiyalar va virtual haqiqat (VR) texnologiyalari
orqali real hayotdagi murakkab muammolarni yechish o‘rganiladi. Bu esa nazariy
bilimlarni amaliyot bilan bog‘lashda muhim vosita hisoblanadi.
Massiv ochiq onlayn kurslar (MOOC):
So‘nggi yillarda MOOC (Massive Open Online Courses) platformalari –
Coursera, edX, Udemy kabi global raqamli ta’lim xizmatlari orqali millionlab insonlar
sifatli ta’limga ega bo‘lishmoqda. Bu model nafaqat ta’limni demokratlashtiradi, balki
xalqaro sertifikatlar olish imkoniyatini ham taqdim etadi. O‘zbekiston oliy ta’limi ham
bu yo‘nalishda integratsiyalashishni boshlagan.
O‘quv jarayonida gamifikatsiya:
Gamifikatsiya – ya’ni o‘quv jarayoniga o‘yin elementlarini tatbiq etish – raqamli
ta’limning dolzarb tendensiyalaridan biridir. Ball to‘plash, darajalarni bosib o‘tish,
virtual mukofotlar orqali o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undash mumkin. Bu metod
ayniqsa, yosh o‘quvchilar uchun samarali bo‘lib, motivatsiyani kuchaytiradi.
Raqamli xavfsizlik va shaxsiy ma’lumotlar muhofazasi:
Raqamli ta’limda ishtirok etayotgan foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari
xavfsizligi muhim masalalardan biridir. Elektron platformalarda maxfiylik siyosatiga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
229
ISSN:3030-3613
amal qilish, shaxsiy ma’lumotlarni ruxsatsiz tarqatmaslik, himoyalangan tizimlardan
foydalanish raqamli madaniyatning ajralmas qismidir.
Xulosa
Bugungi raqamli asrda ta’lim tizimi ham zamonga mos ravishda o‘zgarishga
majbur. Raqamli ta’lim imkoniyatlari tobora kengayib borayotgani, uni an’anaviy
o‘qitishdan ustun qo‘yish emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi vositalar sifatida qarash
lozimligini ko‘rsatmoqda. An’anaviy ta’lim insoniy muloqot va tarbiyaviy jihatdan
muhim ahamiyatga ega bo‘lsa, raqamli ta’lim esa bilimga erkin kirish,
moslashuvchanlik va zamonaviy texnologiyalarga tayangan yondashuvni taqdim etadi.
Eng maqbul yo‘l — bu raqamli va an’anaviy ta’limni uyg‘unlashtirish, ularning eng
yaxshi jihatlaridan samarali foydalanishdir. Kelajakda ta’lim sifati aynan shu
integratsiyalashgan yondashuv orqali yuksaladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimova, N. (2022). Raqamli ta’lim tizimi: imkoniyatlar va muammolar. Ta’lim
va innovatsiya jurnali.
2.
Rasulov, D. (2021). An’anaviy va zamonaviy o‘qitish uslublari taqqoslamasi.
Pedagogika asoslari.
3.
Anderson, T. (2008). The theory and practice of online learning. Athabasca
University Press
4.
Siemens, G. (2005). Connectivism: A learning theory for the digital age.
International Journal of Instructional Technology and Distance Learning.
5.
Mirzaakbarov, D. D. (2021). Directions for the introduction of new information
technologies in education. Ekonomika i sotsium, 4(83).
