T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
277
ISSN:3030-3613
POZITRON EMISSIYA TOMOGRAFIYASINING ILMIY
TADQIQOTLARDAGI AHAMIYATI
Azamatova Dilnoza O’ktam qizi
1
,
G’uzorova Ozoda Uchqun qizi
2
,
Elmurotova Dilnoza Baxtiyorovna
3
,
Qurbonov Jamshid Muyiddinovich
4
,
Xonkulova Yulduz Yuldashovna
5
1-son davolash fakulteti 110”A”guruh
talabasi
1,2
, dotsent
3
, asistent
4
, metodist
5
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi
Annotatsiya:
Pozitron Emissiya Tomografiyasi radioaktiv izotoplar yordamida
tanadagi biologik jarayonlarni vizualizatsiya qilish imkonini beruvchi ilg‘or
diagnostik metod bo’lib a’anaviy tasvirlash texnologiyalaridan farqli o‘laroq, inson
tanasidagi fiziologik va biokimyoviy jarayonlarni real vaqt rejimida, aniq va noinvaziv
tarzda tahlil qilish imkonini beradi. Bu texnologiyasi shifokorlarga nafaqat kasallikni
aniqlash, balki uning bosqichi, tarqalishi va organizmdagi ta’sir doirasini ham
baholash imkonini beradi. Ishda mazkur texnologiyasining ishlash prinsipi, uning
tibbiy amaliyotdagi qo‘llanilishi, ilmiy tadqiqotlardagi o’rni hamda kelajakdagi
istiqbollari batafsil yoritilgan.
Kalit so’zlar:
Pozitron Emissiya Tomografiyasi, kompyuter tomografiyasi,
magnit-rezonans tomografiya,
radiofarmatsevtik vosita, fotonlar, pozitron,
3D
tasvir.
Zamonaviy tibbiyotda aniq va erta tashxis qo‘yish uchun yuqori texnologiyalarga
asoslangan tasvirlash usullari muhim ahamiyat kasb etadi. Shulardan biri PET
texnologiyasidir. PET statik strukturalarni emas, balki tanadagi metabolik jarayonlarni
tahlil qilishga imkon beradi, bu esa uni ko‘plab kasalliklarni, ayniqsa, saraton,
nevrologik va yurak-qon tomir kasalliklarini aniqlashda bebaho vositaga aylantiradi.
Pozitron emissiya tomografiyasi (PET) to'qimalar va organlarning metabolik yoki
biokimyoviy funktsiyasini aniqlashga yordam beradigan ko'rish testidir.
PET skanerlash odatdagi va atipik metabolik faollikni ko'rsatish uchun izlovchi
deb ataladigan radioaktiv preparatdan foydalanadi. PET skanerlash ko'pincha kasallik
kompyuter tomografiyasi (KT) va magnit-rezonans tomografiya (MRI) kabi boshqa
ko'rish testlarida namoyon bo'lgunga qadar kasalliklarda kuzatuvchining atipik
metabolizmini aniqlashi mumkin.Traser ko'pincha sizning qo'lingiz yoki qo'lingizdagi
vena ichiga yuboriladi. Keyin kuzatuvchi tanangizning metabolik yoki biokimyoviy
faolligi yuqori bo'lgan joylariga to'planadi. Bu ko'pincha kasallikning joylashishini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
278
ISSN:3030-3613
aniq ko'rsatadi. PET tasvirlari odatda KT yoki MRI bilan birlashtiriladi va PET-CT
yoki PET-MRI skanerlari deb ataladi.
1-rasm. PET skanerlash jarayoni
PET texnologiyasining ishlash prinsipi - PET tomografiya quyidagicha ishlaydi:
- Maxsus tayyorlangan radioaktiv izotop (masalan, flor-18 bilan belgilangan glyukoza
— FDG) bemorga yuboriladi.
- Ushbu radioaktiv moddalar tanadagi faol metabolik faoliyat yuritayotgan joylarga
to‘planadi.
- Izotoplarning yemirilishi vaqtida pozitronlar ajraladi, ular elektronlar bilan
to‘qnashganda annigilyatsiya ro‘y beradi va 511 keV energiyali ikkita qarama-qarshi
gamma nurlanish hosil bo‘ladi.
- Detektorlar bu nurlanishlarni qayd etadi va ularning asosida 3D tasvir hosil qilinadi.
Pozitron Emissiya Tomografiyasi (PET) — bu organizmda sodir bo‘layotgan
metabolik jarayonlarni aniqlash va ularni fazoviy tasvirga aylantirish imkonini
beruvchi yadro tibbiyotining ilg‘or diagnostik usulidir. PETning asosiy ustunligi
shundaki, u tanadagi kimyoviy o‘zgarishlarni aniqlay oladi, bu esa an'anaviy rentgen
yoki kompyuter tomografiyasidan farq qiladi.
PET tekshiruvining boshlanishida bemorga
radiofarmatsevtik vosita
yuboriladi.
Eng ko‘p qo‘llaniladigani bu:
18F-FDG (fluorodeoksiglyukoza)
— glyukozaning analogi bo‘lib, u organizmda
energiya iste’moli yuqori bo‘lgan to‘qimalarga (ayniqsa, o‘smalarga) tezda yetib
boradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
279
ISSN:3030-3613
Boshqa izotoplar: 11C, 13N, 15O va boshqalar, turli tadqiqot maqsadlarida tanlanadi
(masalan, miya, yurak yoki dopamin faolligi).
Pozitron emissiyasi va annigilyatsiya jarayoni - o
rganizmga kiritilgan
izotoplarning radioaktiv yemirilishi (decay) natijasida
pozitronlar (e⁺)
ajraladi. Ushbu
pozitronlar qisqa masofada yaqin atrofdagi
elektronlar (e⁻)
bilan to‘qnashadi. Bu
to‘qnashuv
annigilyatsiya deb ataladi
, va uning natijasida ikkita 511 keV energiyaga
ega bo‘lgan
gamma fotonlar
qarama-qarshi yo‘nalishda ajralib chiqadi. Bu gamma
fotonlar PET skanerni tashkil qiluvchi detektorlar tomonidan bir vaqtning o‘zida
aniqlanadi.
Coincidence Detection (Uyg‘un signallarni aniqlash) -
PET tizimi yuqori
sezuvchanlikka ega
halqa shaklidagi detektorlar
bilan jihozlangan bo‘lib, ular
coincidence detection
tamoyiliga asoslanadi: ya'ni ikki gamma foton ayni vaqtda (bir
necha nanosekund oralig‘ida) qarama-qarshi detektorlarga yetib kelganda, bu hodisa
bir annigilyatsiya hodisasi
sifatida qayd etiladi.
Bunday o‘lchashlar juda ko‘p sonli holatlarda amalga oshiriladi va ular asosida to‘liq
tasvir hosil qilinadi.
3D tasvirni rekonstruksiya qilish -
Qayd etilgan gamma nurlari asosida,
zamonaviy rekonstruksiya algoritmlari (masalan,
Filtered Back Projection, OSEM
– Ordered Subsets Expectation Maximization)
yordamida bemorning tanasining
metabolik faoliyati aks ettirilgan
uch o‘lchamli tasvir (3D)
shakllantiriladi.
PET/CT va PET/MRI tizimlari
Yuqoridagi PET texnologiyasi hozirda tez-tez
PET/CT
yoki
PET/MRI
qurilmalari bilan integratsiyalanadi. Bu orqali PET tasvirlari:
CT yoki MRI orqali aniqlangan anatomik tuzilmalar bilan solishtiriladi;
Bemor tanasining aniq tuzilishi va biologik faolligi birlashtirilgan tarzda aks ettiriladi.
PETning tibbiyotdagi qo‘llanilishi
3.1. Onkologiyada
PET saratonni aniqlash, uning darajasini baholash, metastazlarni aniqlash va
davolashga bo‘lgan javobni kuzatishda keng qo‘llaniladi.
[1-jadval: PET yordamida aniqlanadigan saraton turlari va aniqlik darajasi]
Saraton turi
PET aniqlik darajasi (%)
Izotop turi
O‘pka saratoni
90–95
FDG
Miya o‘simtalari
80–90
C-11 Methionine
Ko‘krak bezi saratoni
85–92
FDG
Kardiologiya - Yurak mushaklarining tirikligini aniqlash, miokard perfuziyasini
baholashda PET juda muhimdir
PET tekshiruvi yurakdagi qon oqimining kamaygan
joylarini aniqlashi mumkin. Ushbu ma'lumot sizga va sizning sog'liqni saqlash
provayderingizga, masalan, koronar arteriyani aylanib o'tish jarrohligi yoki
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
280
ISSN:3030-3613
angioplastika deb ataladigan tiqilib qolgan yurak tomirlarini ochish protsedurasidan
foyda olishingiz mumkinmi, degan qarorga kelishingizga yordam beradi.
2-rasm. Yurakning PET (Pozitron emission tomografikasi) tasviri.
Nevrologiyada - PET asosan Altsgeymer kasalligi, Parkinson kasalligi va
epilepsiyani erta aniqlashda qo‘llaniladi. Ayniqsa, glyukoza metabolizmi
o‘zgarishlarini aniqlashda samaralidir.
Ilmiy tadqiqotlardagi roli - PET texnologiyasi faqat klinik amaliyotda emas,
balki ilmiy izlanishlarda ham keng qo‘llaniladi:
- Biomarkerlar va dorilarni sinovdan o‘tkazishda.
- Neyrobiologik tadqiqotlarda miya faoliyatini o‘rganishda.
- Yangi izotoplar va kontrast vositalarni yaratishda.
- Biologik moddalarning tanadagi harakatini o‘rganishda.
3-rasm: PET orqali miyadagi glyukoza metabolizmi
PET texnologiyasining afzalliklari va cheklovlari –
Afzalliklari:
🔹
Yuqori sezuvchanlik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
281
ISSN:3030-3613
PET tizimlari juda kichik o‘zgarishlarni ham aniqlashga qodir. Ayniqsa,
o‘simtalar yoki yallig‘lanish joylarida glyukozaning yuqori iste’molini aniqlash orqali
kasallikni hali klinik belgilar paydo bo‘lmasdan turib aniqlash imkonini beradi.
🔹
Erta tashxis qo‘yish imkoniyati
PET yordamida kasallikning dastlabki bosqichida metabolik faollikdagi
o‘zgarishlar kuzatiladi. Masalan, saraton kasalligida hujayralar energiyaga talabni
oshiradi, bu esa FDG moddasining ko‘proq to‘planishiga olib keladi. Shu tariqa ancha
oldin aniqlash mumkin.
🔹
Biologik jarayonlarni real vaqt rejimida baholash
PET orqali tirik to‘qimalardagi
metabolizm, qon aylanish, kislorod iste’moli,
retseptorlar faolligi
kabi jarayonlar vizualizatsiya qilinadi. Bu, ayniqsa, dorilarni
sinash, terapiya samaradorligini baholashda juda foydali.
🔹
Anatomik tasvir bilan integratsiya qilish imkoniyati (PET/CT, PET/MRI)
PET CT yoki MRI bilan birgalikda ishlatilganda, faqat biologik emas, balki
anatomik joylashuv ham aniq aniqlanadi. Bu esa shifokor uchun muhim diagnostik
ko‘rsatkichlar beradi.
🔹
Ko‘p sohalarda qo‘llanilishi
Onkologiya, nevrologiya, kardiologiya, endokrinologiya, farmakologiya,
neyrobiologiya va hatto psixiatriyada keng qo‘llaniladi. Bu PETning universalligini
ko‘rsatadi.
Cheklovlar:
- Yuqori narx va murakkab texnologik talablar
PET uskunalari qimmat, ularni o‘rnatish va ishlatish uchun maxsus
muhofazalangan binolar, yuqori malakali kadrlar va doimiy texnik xizmat talab etiladi.
Shuningdek, radiofarmatsevtik moddalarning ishlab chiqarilishi va yetkazib berilishi
katta xarajatni talab qiladi.
- Radioaktiv izotoplar bilan ishlash xavfi
PET tekshiruvlarida ishlatiladigan moddalarda radioaktivlik mavjud bo‘lgani
sababli, bemorlar va tibbiyot xodimlari uchun muayyan dozalash va himoya choralari
zarur. Izotoplar qisqa yarim yemirilish vaqtiga ega bo‘lgani uchun vaqtga nisbatan juda
sezgirlik mavjud.
- Kam joylarda mavjudligi (ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda)
PET markazlari, ayniqsa rivojlanayotgan hududlarda, juda cheklangan. Bunga
uskunalarning narxi, zarur infratuzilmaning yo‘qligi va malakali mutaxassislarning
kamligi sabab bo‘lmoqda. Bu esa PET tekshiruvlarini keng joriy etishda to‘siq bo‘lib
qolmoqda.
- Tayyorlanish va skanerlash uchun vaqt
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
282
ISSN:3030-3613
Radioaktiv moddalar ishlab chiqarilishi uchun ko‘pincha
siklotron
talab
qilinadi, bu esa logistika va vaqt bo‘yicha cheklovlarni yuzaga keltiradi. Shuningdek,
bemorni skanerlash jarayoni boshqa usullarga nisbatan uzoqroq davom etadi.
Kelajakdagi istiqbollari:
- PET/MRI va PET/CT kombinatsiyalangan tizimlar orqali tasvir aniqligini
oshirish.
- Kamroq radioaktiv yuklama beruvchi izotoplar.
-
Sun’iy
intellekt
orqali
PET
tasvirlarini
tahlil
qilish.
- Personalizatsiyalangan tibbiyotda qo‘llanilishi.
Xulosa. Pozitron Emissiya Tomografiyasi (PET) zamonaviy tibbiyot va
fundamental ilmiy izlanishlar uchun o‘ziga xos burilish nuqtasidir. An’anaviy
tasvirlash texnologiyalaridan farqli o‘laroq, PET inson tanasidagi fiziologik va
biokimyoviy jarayonlarni real vaqt rejimida, aniq va noinvaziv tarzda tahlil qilish
imkonini beradi. Ayniqsa, metabolik faollikni ko‘rsatishi uning onkologik, yurak-qon
tomir va asab tizimi kasalliklarini erta aniqlashdagi o‘rni beqiyos bo‘lishiga sabab
bo‘lmoqda. PET texnologiyasi shifokorlarga nafaqat kasallikni aniqlash, balki uning
bosqichi, tarqalishi va organizmdagi ta’sir doirasini ham baholash imkonini beradi.
Shu bilan birga, bu usul dorilarning ta’sirini monitoring qilish, yangi farmatsevtik
vositalarni sinovdan o‘tkazish va fundamental biologik tadqiqotlarda ham keng
qo‘llanilmoqda. Shuningdek, PET texnologiyasi boshqa yuqori aniqlikdagi
vizualizatsiya usullari (masalan, KT yoki MRT) bilan birgalikda ishlatilganda, aniqroq
diagnostika va shaxsiylashtirilgan davolash strategiyalarini ishlab chiqish imkoniyatini
beradi. Biroq PETning to‘liq salohiyatidan foydalanish uchun uni kengroq hududlarga
joriy etish, texnologiyani arzonlashtirish, va malakali mutaxassislar tayyorlash dolzarb
masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Pozitron Emissiya Tomografiyasi nafaqat
diagnostikaning keyingi bosqichi, balki zamonaviy tibbiyotning yangi davriga olib
kiruvchi muhim ilmiy va amaliy vosita sifatida e’tirof etiladi. U inson salomatligi
yo‘lida ilg‘or, aniqlikka asoslangan va istiqbolli yondashuvlarni taqdim etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Cherry, S. R., Sorenson, J. A., & Phelps, M. E. (2012).
Physics in Nuclear Medicine
(4th ed.). Philadelphia: Elsevier Saunders.
2.
Wahl, R. L., et al. (2017).
Principles and Practice of PET and PET/CT
(3rd ed.).
Lippincott Williams & Wilkins.
3.
Bailey, D. L., Townsend, D. W., Valk, P. E., & Maisey, M. N. (2005).
Positron
Emission Tomography: Basic Sciences
. Springer.
4.
Slomka, P. J. (2004). Software approach to merging molecular with anatomic
information.
Journal of Nuclear Medicine
, 45(Suppl 1), 36S-45S.
5.
Townsend, D. W. (2008). Multimodality imaging of structure and function.
Physics
in Medicine & Biology
, 53(4), R1–R39.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
283
ISSN:3030-3613
6.
Rahbar, K., et al. (2013). Current status of PET/CT in oncology.
European
Radiology
, 23(11), 2819–2831.
7.
World Health Organization (WHO). (2021).
Medical Imaging – Nuclear Medicine
.
8.
International Atomic Energy Agency (IAEA). (2014).
Cyclotron Produced
Radionuclides: Principles and Practice
.
9.
Elmurotova D.B., Bozorov E.X., Isroilova Sh.A., Uzoqova G.S. “Qaytar aloqa”
usulidan foydalanib “skanerlovchi roentgen apparatlari nosozliklari” mavzusida
dars-ma’ruza o’tkazish // International Journal of Education, Social Science &
Humanities. FARS Publishers, SJIF-6.786, Finland, V.11, Issue-1, 2023, P.571-576
https://doi.org/10.5281/zenodo.7542747
10.
Elmurotova D.B., Meyliyev L.O., Abdullayeva N.U., Bozorov E.X. Maintenance
and use of medical devices // Galaxy international interdisciplinary research journal
(GIIRJ) ISSN (E): 2347-6915, V.11, Issue 1, Jan. 2023, P.192-195.
11.
Elmurotova D.B., Ixrorova S.I., Ergashev A.A. Technical parameters of x-ray
equipment // European international journal of multidisciplinary research and
management studies ISSN: 2750-8587, V.03, Issue 01, Jan. 2023, P.78-83.
12.
Elmurotova D.B., Tursunboyev Q.N., Yusupova N.S., Odilova N.J., Jumanov Sh.E.
Main technical characteristics of radiation kilovoltmeter // International Journal of
Studies in Natural and Medical Sciences, Amstradam, Niderlandiya, V02 Issue 06,
June, 2023 ISSN (E): 2949-8848 Scholarsdigest.org, P.1-5.
13.
Elmurotova D.B., Ibragimova M.N., Tashev B.J. Historical X-Ray Tubes //
Scholastic: Journal of Natural and Medical Education. 2023, V.1, P.209-213.
14.
Elmurotova D.B., Abdullayev I.N., Yunusxodjaeva M.Z. Medical Computers for
Measuring Glucose and Blood Gas Levels in the Human Body // International
Journal of Studies in Natural and Medical Sciences V. 02 Is.05, May, 2023. P. 121-
124, ISSN (E): 2949-8848 Scholarsdigest.org
15.
Элмуротова Д. Б., Рахимов И. Т., Шакаров Ф. К., Эсонова М. Д., Ялгашева Э.
Б., Жураева Н. Ж. Влияние роста ZnO на электрооптические свойства ZnSe //
Белорусско-Узбекский инновационный форум, Минск, БНТУ, 2023, 14–15
марта С.191-193.
16.
Элмуротова Д. Б., Рахимберганова З. М., Юсупова Н. С. Распознавание
фибрилляции предсердий на основе нейронных сетей // Белорусско-
Узбекский инновационный форум, Минск, БНТУ, 2023, 14–15 марта С.255-
257.
17.
Yursinov O’.H., Elmurotova D.B., Bozorov E.X. Ko’krak bezi saratoninig hosil
bo’lish omillari // Proceedings of International Conference on Modern Science and
Scientific Studies Hosted online from Paris, France. Date: 19th May, 2023 ISSN:
2835-3730, P.106-109 Website: econferenceseries.com.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
284
ISSN:3030-3613
18.
Ахмедов А.Х., Элмуротова Д.Б., Бозоров Э.Х. Перспективы развития
биоматериалов в сфере биомедицине // Interdisciplinary innovation and
scientific research conference British International Science Conference. London
2023, P.74-76.
