https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
28
XALQ MAQOLLARINING MOHIYATI VA O‘ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Marksova Nafosat
Urganch Ranch texnologiya universiteti 2-kurs talabasi
Annatatsiya. Ushbu maqollarning shakllanish tarixi, mohiyat va
xususiyatlari haqida so‘z borgan. Shuningdek maqollarning xalqimiz
madaniyatida tutgan o‘rni ayrim maqollar misolida tahlil qilingan
Kalit so‘zlar: folklorahumoslik, maqol, xakq o‘yinlari,matal , iboralar.
Аннотация. Рассмотрена история формирования, сущность и
особенности этих пословиц. Также на примере некоторых пословиц
анализируется роль пословиц в культуре нашего народа.
Ключевые слова: фольклор, пословицы, игры в правду, язык, выражения.
Annotation. The history of formation, essence and features of these proverbs
were discussed. Also, the role of proverbs in the culture of our people is analyzed
on the example of some proverbs
Key words: folklore, proverbs, games of truth, language, expressions.
Maqollar bizning nutqimizga juda qadim zamonlarda kirib kelgan. Lekin
o‘sha zamonlarda maqollarning kelib chiqishi haqida kam odom o‘ylagan. Bunga
sabab esa o‘sha davrlarda barqaror frazeologik birliklarning mavjud
bo‘lmaganligidir.Xalq o‘zining hayotiy tajibasidan olgan , xulosalarini, falsafiy
mulohazalarini maqollar orqali ifodalagan. Qadimiy dostonlarimizda keltirilgan
xalq og‘zaki ijodiga xos bo‘lgan maqol, matal, rivoyatlar haligacha o‘z
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
29
ahamiyatini yo‘qotmagan. Maqollar xalqimiz so‘zlashuvida, adabiyotida, bir so‘z
bilan aytganda fikrni qisqa, lo‘nda ifodalash uchun ishlatilib kelyapti.
"Maqol" atamasi arabcha "qavlun" - gapirmoq, aytmoq so‘zidan olingan.
Xalqimiz maqolni "otalar so‘zi" ham deydilar. Bundan ming yillar avval
ajdodlarimizz maqollarni "sav" deb ataganlar. Alisher Navoiy bobomiz ijodida esa
maqol atamasi "masal" tarzida berilgani ma'lum. 20-asrning boshlarigacha "masal"
atamasi qo‘llanilib kelinganligini va o‘tgan asrning ikkinchi choragidan boshlab
maqol so‘zi tez-tez uchray boshlaydi. Natijada esa 20-asrnimg yarmidan boshlab
asosan "maqol" nomi ostida muntazam qo‘llanilib kelinmoqda.
Xaql maqollari asrlar davomida o‘zining shakl va mazmun jihatdan
benazirligi bilan buyuk va taniqli adiblar e'tiborini jalb qilib keldi. Hikmatli so‘zlar
nafaqat nutqning go‘zalligini balki ifodaliligini ham yaqqol ko‘rsatadi. Asarlar
tarkibida maqollarlarning qo‘llanilishi esa adibning mahorati v hamda iste'dodini
to‘liq ochishcha ko‘maklashgan holda badiiy asarning tasirchanligini ham oshiradi.
Yusuf Xos Hojibdan tortib Muqumiygacha, Alisher Navoiydan tortib Abdulla
Qahhorgacha xalq maqollaridan samarali foydalanganlar. Serqirra ajdodlarimiz
xaql o‘zi yaratgan maqollaridan doston , ertak, rivoyat va naqllarda umumli
foydalanganlar
Maqollar asrlar mobaynida sayqallanib, ixcham va sodda poetik shaklga
kelgan , obrazli va obrazsiz, grammatik va mantiqiy tugallangan ma'noli va chuqur
mazmunli qisqa gap hisoblanadi. Shu o‘rinda aytish joizki biz yuqorida maqol
atamasining dastlab , matal tarzida yuritilganligi haqida ma'lumot berdik. Lekin
bugungi kunga bu ikki atama haqida alohida alohida mulohazalar mavjud.
Maqol- to‘liq fikr mavjud bo‘lgan, xalqning hikmatlarini o‘zida
mujassamlashtirgan tilsim , deyilsa,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
30
Matal- muayyan hayotiy hodisani aniq va to‘g‘ri belgilab beradigan obrazli
ifoda hisoblanadi. Maqol va matallarninf umumiy xususiyatlariga qisqalik,
barqarorlik, keng foydalanish kiradi. Bu ikki atama turli xil badiiy va grafik
vositalar hamda uslublarda qo‘llaniladi.
O. Madayev : "Maqol va matallar bir-biriga shakl.va mazmun jihatdan yaqin,
ammo, maqollar mustaqil janr bo‘lib, matalda bu mustaqillik ko‘zga tashlanmaydi"
degan g‘oyani ham ilgari surgan.
Xalq maqollarida qaysi mavzu, hayotning qaysi sohasi haqida fikr
yuritilmasin, tanlangan muammo har tomonlama atroflicha yoritiladi. Bularning
hammasi o‘zbek xalqining asrlar davomida naqadar dono va aqlli ijodkor
farzandlariga ega ekanini dalillaydi. Maqollarni tasnif qilishning bor turida
mazmun yetakchilik qiladi. Unga ko‘ra, Vatan, mehnat, xalq, ilm-hunar, mardlik,
mehmon, tadbirkorlik, yalqovlik, muhabbat, vafo kalbi jami 30ga yaqin mavzular
qayd etilgan.
Xalqimiz yaratgan maqollar mazmun jihatdan chuqur bo‘lishi bilan birga
nadiiy jihatdan ham mukammaldir. Ularda go‘zal o‘xshatishlar, tovushdoshlik,
mibolag‘alar, majoziy obrazlar yetakchi o‘rinni egallaydi. "Ona bilan bola gul bilan
lola" maqolida o‘xshatish badiiy san'ati qo‘llangan. Maqolning mazmunida pna
bilan bolaning gul bilan lolaga o‘xshatilishi nazarda tutiladi.Endi "Boy boyga
boqar, soy soyga oqar" maqoliga diqqat qilaylik. Bu maqolda "boyga" va "soyga"
so‘zlari ichki qofiyani, "boqar" va "oqar" so‘zlari tashqi qofiyani tashkil etadi. "b",
"o", "e", "r", "s" kabi tovushlar maqolning badiiy jihatdan mukammalligini
ta'minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bunda ma'lum bo‘ladiki, xalqimiz
yaratgan maqollar faqat mazmun jihatdan emas, badiiy jihatdan gam ajoyib so‘z
san'ati namunalari sifatida baholanishi mumkin. Yuqorida keltirilgan fikrlardan
quyidagi xulasalarga kelishimiz mumkin:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
31
Xalq maqollari asrlar davomida o‘zbek xalqining hayot tajribasini badiiy
jihatdan ifodalovchi so‘z san'ati namunasi sifatida yashab keldi. Xalq maqollari
ming yillar davomida shoirbva yozuvchilar tomonidan badiiy asarlarga kiritildi va
folklorizm namunasi sifatida so‘z san'atidan o‘rin oldi. Folklorshunoslik ilmida
shoir va yozuvchilar tomonidan xalq maqollarining asar matnida keltirilishi
folklorizm deb ataladi. Natijada bu holat ijodkorning xalq og‘zaki ijodiga bo‘lgan
munosabati ijobiy ekanini tasdiqlaydi. Bunga misol tariqasida esa Mahmud
Koshg‘ariyning turkiy so‘zlarga izoh berish maqsadida keltirga maqollarini
keltirishimiz mumkin.Jumladan, Alisher Navoiy lirikasida "Chiqmag‘on jong‘a
umid", "It uyib qoldiyu, ko‘chdi karvon", Bobir ijodida: ""Bo‘lib turur ikki ko‘zin
yo‘lida to‘rt", Abdulla Qahhor ijodida "Otning o‘limi itning bayrami" bulardan
tashqari yana "Alpomish" dostonida "Sulton suyagini xo‘rlamas" , "Elakka borgan
xotinning ellik og‘iz gapi bor" kabi maqollar ko‘plab uchraydi.
Maqol va iboralarolami olami ,soha mutaxasislari hisoblangan olimlar:
tilshunoslar, adabiyotshunoslar, paremiologlar, folklorshunoslar, etnograflarning
taqqiqotlar olib borishlari uchun "hosildor maydon" hisoblanada. Bu tabiiy hol,
chunki shaklan ixcham, sodda bo‘lishiga qaramay, turli tadqiqot nuqtai
nazarlaridan ko‘rib chiqilishi mumkin. Ularni O. Madatev "shaxsi umumlashgan
gaplar" deb ataydi.[O. Madayev, 2016:65] . Shu bois maqolning sintaktik birlik
sifatida shakliy tuzilishi grammatikada o‘rganilishi lozim.
Xulosa o‘rnida shuni ta'kidlash mumkinki, har bir xalqning o‘ziga xos
madaniyat asosida maqollari ham shakllanadi va shu mamlakatning madaniy
merosiga aylanadi.
Maqollarda, asosan, o‘sha xalqning urf odatlari, an'analari, quvonchi va
qayg‘usi o‘z aksini topadi. Boshqa xalqlarning maqollari tarjima qilinganda ,
milliylikka alohida e'tibor berilishi katta ahamiyatga egadir. Maqollar shu bilan
birga xalqlar o‘rtasidagi do‘stlik aloqalarini mustahkamlashga ham xizmat qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
32
Foydalangan adabiyotlar
1.Mominjon Sulaymonov "O‘zbek xalq ertaklari ijodi"- "Namangan"
nashriyoti 2012-yil
2. Omonulla Madayev "O‘zbek xakq og‘zaki ijodi"- Toshkent "Mumtoz so‘z"
2010
3. Internet.Maqollarning o‘z va ko‘chma ma'nolari, maqollar tahlili. Maqol va
matallar. Dars CNT
4. Zarina Alqorova "Maqol va matallarning o‘zaro farqli jihatlari"
5. Surayyo Bozor qizi Hamrayeva "Maqollar mohiyati va xususiyatlari"
