https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
24
NAZAR ESHONQULNING "TOBUT" HIKOYASIDA FOJIA
TALQINI
Marksova Nafosat
Urganch Ranch texnologiya universiteti 2-kurs talabasi
Annatatsiya. Ushbu maqolada Nazar Eshonqulning "Tobut" hikoyasi keng
tahlili hamda asardagi "sirli o‘lim" fojiasi voqealari ham bayon etildi
Kalit so‘zlar: modernizm, ramziylik, sirli shahar, tugun, obraz, jamiyat,
Аннотация. В данной статье также описан широкий анализ повести
Назара Эшангула «Гроб» и событий трагедии «Таинственная смерть» в
произведении.
Ключевые слова: модернизм, символика, загадочный город, узел, образ,
общество,
Annotation. In this article, a broad analysis of the story "Coffin" by Nazar
Eshanqul and the events of the "mysterious death" tragedy in the work were also
described.
Key words: modernism, symbolism, mysterious city, node, image, society
XXI asrning o‘ziga xos yozuvchilaridan biri bo‘lgan modernist Nazar
Eshonqul o‘z asarlariga har tomonlama mukammal va universal obrazni olib
kirgan. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti
universitieti professori Bahodir Xoliqov shunday fikrlarni bildirgan: "Nazar
Eshonqul asarlari orqali Yevropa, shuningdek, Lotin Amerikasi yozuvchilarining
asarlarini ham to‘g‘ri tushunish, ularning asarlarini anglash his etish imkoniyatiga
ham ega bo‘lamiz". Haqiqatan ham yozuvchi asarlarini o‘qish orqali kitobxon,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
25
jahon adabiyoti durdonalarini anglashga, his etishga muvaffaq bo‘ladi. Adibning
ijodidagi barcha qahramonlar o‘ziga xos harakterga ega. Yozuvchining boshqalar
tushunib bo‘lmaydigan olami mavjud. Asar qahramonlari tashqi tomondan qaralsa,
shunchaki telbadek ko‘rishini mumkin, ammo ijodkorning idealidagi insonlar
millat va din masalasidan yuqori ko‘tarila olgan umumbashariy g‘oyalar
tashuvchisi hisoblanadi. Shunday hikoyalaridan biri "Tobut" hikoyasidir. Bu
hikoyaning nomlanishi ham o‘ziga xos. Hikoya sarlavhasini o‘qigan kitobxonda
qiziqish uyg‘otadi. Ijodkor o‘quvchilarga bu nom ostidagi hikoya orqali nima
demoqchi? Nega aynan "Tobut"? Bu timsol orqali yashiringan qanday ma'no bor?
Hikoyaning bugungi kunga aloqasi bormi? Bu kabi savollarga javobni asarni to‘liq
o‘qib olgandagina bilib olish mumkin.
Tobut bu mayit solinadigan, usti ochiq, 4 oyoqchasi, bosh tomoni kengroq,
oyoq tomoni torroq, uzunligi esa 2-2,5 metrga teng , mahrumni qabrga eltish uchun
ishlatiladigan moslama. Jasad yerga qo‘yilgach, tobut keyingi jasadni "kutib" bir
chekkada turadi. Ba'zi xalqlarda esa mayit tobut bilan birga ko‘miladi. Xullas,
tobut yer yuzidagi barcha xalqlarga g‘oyat tanishbo‘lgan, eshigi, tuynugi yo‘q
hamda aslo qochib qutilib bo‘lmaydigan go‘shadur. Hozir esa "Tobut" hikoyasi
bilan yaqindan tanishib, undagi ramziylik, falsafiylik va undagi asosiy g‘oyalar
bilan tanishishga harakat qilamiz. Hikoya konsentrik sujet asosida yaratilganligi
bilan kitobxonlar diqqatini o‘ziga jalb qiladi.
Agar o’yin –kulgu , bayram-u tomoshalar allaqachon unut bo’lgan , hamma
o’limga tik boqadigan,indamay yuradigan kichik bir jamiyatning tasvirlanishi
orqali hikoyani ng mazmuni yoritiladi. Shahardagi dim havo, odamni behuzur
qiladigan sassiq hidlarning tasvirlanishi va bu yerga navbatdagi taftish guruhining
hikoyasining tugunini toppish maqsadida yuborilganligi bilan boshlanadi. Guruhda
ximik me’moorchilikka shunchaki havaskor bu sohada birorta loyihasi qabul
qilinmagan bosh qahramon muhandis yigit ham bore di. Asar voqealari shu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
26
muhandis tomonidan yoritiladi. Allaqanday sirli o’lim sabablarini aniqlasg uchun
kelgan guruh a’zolari ichida muhandisning ham borligi birozgina bo’lsa ham bizni
o’yga tortadi. Shahardagi keng tarqalgan g’ayritabiiy o’li, sabablarining
no’malumligi va qurib bitkazilganidan 5 oy o’tib bu o’latning jadallashib
borayotganligiga allaqachon ko’nikishga ulgurgan shahar aholisi kitobxon
tasavvurida o’ziga mos tarzda gavdalanadi. Hikoyada devonaga aylangan obrazga
duch kelamiz. Aslida esa bu devona ‘‘ tobut shahar’’ ning me’mori bo’ladi. Bu
shahardagi hamma g’amga botgan, o’yin – kulgu allaqachon unut bo’lgan jamiyat
taqdiri ta’sirchan tarzda aks ettirilgan. Shaharda hamma narsa mavjud: uylar,
do’konlar , maktablar, bolalar maydonchalari. Lekin bu yerda ‘‘toza havo’’yo’q.
Yozuvchi taftish guruhini kutib olishga chiqqan shahar hokimi “G’oyat po’rin
kiyingan, tepakal, qisqa soqoli did bilan taralgan odam” deya ta’riflaydi. Lekin bu
odamda salobat yo’q. Bir so’z bilan aytganda hayot yo’q.
“Tobut” hikoyasida bizni o’ziga jalb qiluvchi personaj bu Maoz qabristoni
atrofida telbalarcha aylanib yuradigan me’mor. Yuqorida me’mor haqida qisqacha
aytib o’tgan edik. U odamlarga kelajak fojealaridan gapirib yuradi. Biroq uning
so’zlariga hech kim e’tibor bermaydi. Uni jinniga chiqarishadi. Yozuvchi uni “
Kiyimlari uvada, qaddi bukik, hashamdor va viqorli, shaharni ataylab mashara
qilayotganday dog’dug’ga bulangan uzun hirqa kiygan” odam sifatida tasvirlaydi.
Me’morning “ Hammalaring uning changalidasizlar, shahar ham uniki. U
menga aytib turibdi, men qurib berdim” kabi alamli, dardga to’la so’zlarida
o’tmishidan va bugunidan norozi qaddi egik odamlar akaslanadi. Nega me’mor
o’zini junnun bo’lishiga, butun aholini tuzalmas dardga chalinishiga sababchi
bo’lgan ushbu shaharni aynan tobut shaklida qurgan? Unga bu narsani kim
buyurgan? Me’morga vazifa qilib bergan insonning oldidagi maqsadi nima ? –
deyilgan ochiq savollar o’quvchini fikrlashga undaydi. Bu esa yozuvchining o’ziga
xos uslublaridan biri hisoblanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
27
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, asar qahramonidagi ruhiy holat
yetakchilik qiladigan bu hikoya jamiyatdagi ikkiyuzlamachi odamlar qiyofasini
ochishiga qaratilgan deyish o’rinli . Asar orqali to’g’ri so’zlik, halollik, har qanday
vaqt o’tishi bilan tobutga aylanib qolishi mumkinligi haqida xulosa yuzaga keladi.
Nazar Eshonqul ushbu asarida jamiyatimizni e’tiborli bo’lishga, ogohlikka
chorlayotgan bo’lsa ajab emas.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. U. Hamdam Jahon adabiyoti:modernizm va postmodernizm.T.2020
2. N. Eshonqil. Ijod falsafasi. Mendan mengacha. T.2018
3. N. Eshonqul "Tobut" T:2018
4. Shoxruxbek Maxmidjanov. Saidaxon Kamolova. "Tobut"hikoyasi tahlili
5. Nurafshon Oripova "Nazar Eshonqulning modern asarlari tahlili" tadqiqot
