https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
341
O‘TKIR HOSHIMOVNING “IKKI ESHIK ORASI” ASARIDAGI
OBRAZLAR TALQINI
Otaboyeva Dilnoza
Urganch Ranch texnologiya universiteti o‘qituvchisi
Zaribova Moʻtabar
Urganch Ranch texnologiya universiteti 2-kurs talabasi
Annontatsiya. Ushbu maqola o‘zbek adabiyotining o‘ziga xos taniqli
yozuvchisi O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asarida obrazlarning xarakter-
xususiyatlari tahlil qilindi. Shuningdek, muallif asar orqali insoniylik eng oliy
qadriyat ekanligini, hayotda qanday vaziyat bo‘lmasin, halollik va adolatni saqlab
qolish mumkinligi ko‘rsatib berilgan. Obrazlar orqali inson hayotida ikki yo‘l
borligi-halollik va insofsizlik, ezgulik va yovuzlik orasidagi tanlov muhimligi
ramziy ifodalanadi.
Kalit so‘zlar: obraz, pafos, urush fojealari, peyzaj, insonparvarlik, ijodkor
mahorati
XXasrning 60-yillarida adabiyot olamiga kirib kelgan, o‘zbek xalq
yozuvchisi, Respublika Davlat mukofoti sohibi, o‘ziga xos betakror publitsist,
ko‘plab hikoyalar, romanlar, qissalar, dramalar yaratgan qalami oʻtkir ijodkor
O‘tkir Hoshimovdir. Uning “Tushda kechgan umrlar”, “Dunyoning ishlari”, “Ikki
eshik orasi” romanlari kitobxonlar qalbidan chuqur joy olgan va o‘zbek
adabiyotida eng ko‘p sevib o‘qiladigan kitoblardan desak mubolag‘a boʻlmaydi.
Yozuvchi ijodida bitmas tuganmas durdona asarlaridan biri, butun o‘zbek
xalqiga meros qilib qoldirgan” Ikki eshik orasi ” asari 2-jahon urushi yillarida sodir
bo‘lgan voqealar, yo‘qotishlar, qiyinchiliklar, insonlar taqdiri, umr yo‘llarining
murakkabligi, farzand dog‘ida ado bo‘lgan ota-onalarning qalb jarohatlari,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
342
ko‘ngillariga ozor yetkazganligi romanning asosiy pafosini tashkil qiladi. Asar
badiiy bezagining ko‘rkiga ko‘rk qo‘shgan Orif Oqsoqol obrazi o‘zining
insonparvarligi, mahalla-yu jamiyatda qozongan obro‘si, urushning eng og‘ir
damlarida ham har qanday qiyinchiliklarni yengib o‘tib, butun No‘g‘ayqo‘rg‘on
ahlini urush fojealaridan to yangi hayot sari harakat qilishga undagan, qalblarida
umid chiroqlarini so‘ndirmaslikka da'vat qilgan nuroniy, ko‘pni ko‘rgan
donishmand, ziyoli qatlam vakili sifatida gavdalantiriladi. Haqiqiy oʻzbek
ayollarining sabrli va matonatli ekanligi, har qanday vaziyatda ham imonini
yo‘qotmaganligi,
mehridaryoligi,
eng
og‘ir
damlarda
boshiga kelgan
qiyinchiliklarni yengib o‘tishga o‘zida kuch topa olganligi ayniqsa Robiya va Qora
amma obrazlarida yoritib berilgan. Yozuvchi insonning husni, istaraliligi faqat
uning tashqi koʻrinishda emas, balki qalbining goʻzalligiga bogʻliq ekanligini
aynan Qora amma obrazida koʻrsatib berdi.Olti farzandini yerga qo‘yib bittagina
yer-u ko‘kka ishonmay katta qilgan,ko‘zining oqu-qorasi o‘g‘li Kimsanni xalqqa
kelgan to‘y sababli el-yurt tinchligi yo‘lida kamarbasta bo‘lsin deb hech narsa
deyolmay yolg‘iz farzandini urushga jo‘natdi. Kimsan so‘ngi nafasi qolguncha
Vatani ozodligi uchun kurashadi.Tajriba oʻtkazish maqsadida asirlarni birin-ketin
muzlagan suv tagiga tushishga majbur qilgan nemislarning safini bittaga
boʻlsayam kamaytirgan Kimsan ham suv tagiga gʻarq boʻlib, mardlarcha halok
boʻladi.Shunday qilib, urushdan qaytib kelmaydi. Ona...Ona bunga ishonmay
oylar, yillar o‘tsada uning kelishidan umidvor bo‘lib, unga a'za ochmaydi. Lekin
yillar o‘tib, tinch va farovon hayot yo‘llarida ona-bola uchrashishadi. “G‘amboda
ona” bekati ularni uchrashtiradi.Yozning issiq kunlarida, oftob nurida yashnab
yotgan gulzorlardagi atirgul gullarining o‘tkir hidi, olovdek tovlanayotgan binafsha
rang gulsapsarlar, o‘z onasini himoya qilayotgan noma’lum askar haykali atrofini
o‘rab olgan edi. Ichidagi mitti “odamchalar” hushtak chalib, g‘ij-g‘ij nafas
olganicha yigit haykali yoniga yugurib borgan Qora amma haykalni quchoqlab:
”Bole-em!
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
343
Onasining go‘riga tushgan bole-e-em!
Jonim bolam!
Onasini dog‘da qoldirib ketgan Kimsani-i-im! “deya unsiz yig‘laydi.
Haykalning kaskali boshidan quchoqlab o‘pa boshladi. Ro‘moli sirg‘alib
tushib, haykalning avtomatiga ilinib qoldi. Oppoq sochlari to‘zg‘ib ketdi. Biroz
vaqt o‘tib Qora amma talmovsirab atrofga qaradi. Ko‘zlarida bolalarcha hayrat bor
edi. [2.507] Noma'lum askarning boshini silab yig‘lab yuborgan Robiya ham
Kimsan akasini uzoq kutgan edi. Axir ular bir-birisini yoqtirib, axti-paymon
qilishgandi. “Bo‘yi yetgan qizning orzusi osmondagi yulduzga o‘xshaydi. Uzoqdan
yaraqlab ko‘rinadi-yu, na yetasan, na tutasan. Yulduz esa olisda sirli-sirli miltirab
turaveradi. Talpinasan, hech kimga bildirmay xayol surasan. Yulduzing yoninga
tushishini orziqib kutasan. Kim bilsin, “Yulduzi yulduziga to‘g‘ri kepti”, degan gap
balki shundan chiqqandir. Mening yulduzim-Kimsan akam” [2.124]
Taqdirim Kimsan akam deya, qiyiqchalar tikkan Robiya etagidan tutib ona
degani, non-tuzini yegani hurmati uchun onasining gapini ikki qilolmay, tog‘asi
Shomurodga turmushga chiqishga majbur bo‘ladi.Ne-ne orzu-umidlarini
yuragining tubiga ko‘madi. “Odamzod farishta bo‘lib tug‘iladi. Ammo bir umr
farishta bo‘lib yasholmaydi. Hech kim! Hech kim farishta emas. Faqat o‘zini oppoq
qilib ko‘rsatgisi keladi. Ming uringani bilan farishta bo‘lolmaydi. Yo‘lidan
shunaqangi shaytonlar chiqadiki, gunohga botganini o‘zi ham sezmay
qoladi”.[2.393] Umr so‘qmoqlarini bosib o‘tish insonda matonat va jasorat talab
qiladi. Shunday sinovlar, hayot yo‘llaridagi yengib bo‘lmas to‘siqlardan
o‘tolmagan Ra'no Shomurod akasining urushga ketayotganida zor yig‘lab, u siz
yasholmasligini, nafas ololmasligini aytgani nahotki yolg‘on bo‘lsa? Axir uni
jonidan ortiq ko‘rardi-ku! Uni yo‘ldan ozdirgan shayton esa Umar Zakunchi edi.
Lekin Ra'no ham o‘z nafsini jilovlay olmadi. Xiyonatni bir odam qilmaydi. Albatta
sherigi bo‘ladi.Shomurod u yoqda xotinining nomusini himoya qilsa, qaytib
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
344
kelgandan keyin mina o‘pirib ketgan yelkasini o‘pib, bag‘rida bo‘la turib Ra'no
yana Zakunchi bilan birga erining ko‘ziga cho‘p solganini kechirib bo‘lmasdi.
“Juvongina o‘lgur noinsof! Bolaning uvoli tutgur imonsiz! Eringni birovdan kam
joyi yo‘q edi-ku! Cho‘loq bo‘lsa devor oshib o‘g‘irlik qilib bo‘lmagandir! To‘rt yil
qon kechib keldi-ku! Eri urushda o‘lgan qanchadan-qancha gulday juvonlar yuribdi
sabr qilib. Aqalli bolangni o‘ylasang bo‘lmasmidi, imonfurush” [2.39] Dalada
gʻalla oʻrish mavsumi. Har kuni Shomurod uchun tushlik olib keladigan Raʼno,
oʻsha kuni kelmadi.Koʻngli gʻash tortgan Shomurod Boʻrijar yoqasida avval
Zakunchini keyin Raʼnoni koʻradi. Yong‘oq tagida o‘g‘li Muzaffarni qoldirib,
Zakunchi bilan o‘z jonlarini asrash uchun qochib ketganliklari va kechirib bo‘lmas
gunoh ishlarining badalini esa o‘g‘li Muzaffar o‘z singlisiga ko‘ngil qo‘ygani,
Munavvar bilan baxtli hayot kechira olmagani va undan bir umrga ayrlganligi bilan
to‘laydi. “Bir kiprik qoqgulik qisqagina umringizda tinch-totuv yashasalaring
bo‘lmaydimi? Goh non talashasizlar, goh shon! Goh makon talashasizlar, goh
imon! Axir hammangiz insonsiz-ku.Hammangiz mening bolalarimsiz-ku, men
sizlarning otangizman-ku.Bir-birlaring bilan bilan qirpichoq bo‘laverishlaringni
ko‘rib charchab ketdim-ku! Yetar axir, yetar bolajonlarim! O‘z onangizni-Yer
kurrasini adoyi tamom qilib tinchimoqchimisiz?! Onangiz shu umidda tug‘ganmidi
sizni?! Shu niyatda ko‘tarib yuribdimi ko‘ksida! ” Quyosh har kuni shunday deb
iltijo qiladi. Ammo odamlar uning hayqirig‘ini eshitmaydi. Bir-biriga chog‘
qaziydi. Bir-birining ko‘ziga cho‘p soladi, xiyonat qiladi. Quyosh har kuni
uyg‘ongan zahoti jilmayib boqadi-yu, unsiz xitob qiladi.[2.605]Asar Muzaffar
hikoyasi bilan boshlanadi va Muzaffarning hikoyalari bilan tugaydi.Asarning nomi
bejizga “Ikki eshik orasi”deb nomlanmagan.Odamzod yuz yil umr koʻradimi, ming
yilmi baribir oʻlgisi kelmaydi. Ming yil yashagan bir sahoba “ essiz essiz, u
eshikdan kirdim-u bu eshikdan chiqib ketyapman” degan ekan. Kimdir bu
eshikdan kirganda “hayot” deb atalmish imoratga bir gʻisht qoʻyib ketishadi,
kimlardir esa bu gʻishtni oʻgʻirlab ketishni oʻylaydi.Lekin bu bilan hech narsa olib
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
345
ketolmasligini tushunmaydi. Asarning barcha voqealari qizgʻin, boricha
tasvirlangan.
Xulosa qilib aytganda, yozuvchining “Ikki eshik orasi” romani insoniylik va
halollik g‘alabasi haqidagi ibratli asar bo‘lib, unda hayotning achchiq haqiqatlari,
mehr va rahm shavqatning qudrati tasvirlangan. Har kim hayotda ikki eshik orasida
turib, o‘z yo‘lini tanlashi kerak - yaxshilik yo‘limi yo oson, ammo insofsiz yo‘l.Bu
tanlov esa insonning butun hayotini belgilaydi.Yozuvchi ushbu asari orqali har bir
o‘quvchini o‘z hayoti, qadriyatlari va jamiyatdagi o‘rnini qayta ko‘rib chiqishga
undaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Boltaboyev H. El sevgan adib. Toshkent: 2011.
2. O‘ Hoshimov. "Ikki eshik orasi". Toshkent: "O‘qituvchi" -2018.
3. O‘. Hoshimov. Sakkizinchi mo‘jiza. Toshkent. 2009.
4. https://akademiklar.uz
