https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
219
NUTQ TOVUSHLARINING UMUMIY TAVSIFI. UNLI VA UNDOSH
TOVUSHLAR
Andijon davlat chet tillari instituti
Xorijiy til va adabiyoti fakulteti
Ingliz tili va adabiyoti yo’nalishi talabasi
Hamdullayeva Mahliyo.
Ilmiy rahbar: O’quv ishlari bo’yicha prorektor
Kurbanov Elbek Elmurodovich.
Anniotatsiya: maqolada ona tili mashg‘ulotlarida unli va undosh tovushlarni
o‘qitish orqali o‘quvchilarda adabiy talaffuz ko‘nikmalarini rivojlantirish usullari,
mashq turlari, tarkibi va mazmuni tahlil qilingan. Shuningdek, metodika sohasida
mazkur yo‘nalishda ilmiy tadqiqot olib borgan ayrim metodist olimlar fikriga
qisman munosabat bildirilgan.
Kalit so‘zlar: fonetika, talaffuz, imlo, unli va undosh tovushlar, bo‘g‘in, urg‘u,
mashq, topshiriq.
ОБЩАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ЗВУКОВ РЕЧИ. ГЛАСНЫЕ И
СОГЛАСНЫЕ ЗВУКИ
Андижанский государственный институт иностранных языков
Факультет иностранного языка и литературы
Студентка направления "Английский язык и литература"
Хамдуллаева Махлиё
Научный руководитель: Проректор по учебной работе
Курбанов Элбек Элмуродович
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
220
Аннотация: в статье проанализированы методы, виды упражнений,
состав и содержание развития навыков литературного произношения у
учащихся посредством обучения гласным и согласным звукам на занятиях по
родному языку. Также частично выражено отношение к мнению некоторых
ученых-методистов, проводивших научные исследования в этом
направлении в области методики.
Ключевые слова: фонетика, произношение, орфография, гласные и
согласные звуки, слог, ударение, упражнение, задание.
GENERAL DESCRIPTION OF SPEECH SOUNDS. VOWELS AND
CONSONANTS
Andijan State Institute of Foreign Languages
Faculty of Foreign Language and Literature
Student of English Language and Literature
Hamdullaeva Mahliyo
Scientific supervisor: Vice-Rector for Academic Affairs
Kurbanov Elbek Elmurodovich
Abstract: The article analyzes methods, types of exercises, structure, and
content for developing students' literary pronunciation skills through teaching
vowels and consonants in native language lessons. Additionally, it partially
addresses the views of some methodologist scholars who have conducted scientific
research in this area of methodology.
Keywords: phonetics, pronunciation, spelling, vowels and consonants,
syllable, stress, exercise, task.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
221
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida o‘quvchilar “Talaffuz” va “Imlo” bo‘limlarini
o‘rganish orqali talaffuz va imlo, nutq tovushlari va harflar, ayrim unli va undoshlar
imlosi hamda talaffuzi bilan tanishib oladilar. Bugungi ona tili ta’limida katta
muammolardan biri ham – talaffuz, adabiy talaffuzga o‘rgatishdir. Bunga
erishishning birdan bir yo‘li unli tovushlari talaffuzi va imlosini o‘quvchilarga
zamonaviy usulda qunt bilan o‘rgatish hisoblanadi. Har bir unli va undosh
tovushning talaffuzi, imlo xususiyatlari o‘rganilgach, tovushdosh (bir-biridan atigi
bitta tovush bilan farqlanuvchi,turli xil ma’nolarga ega bo‘lgan so‘zlar
tushuniladi)so‘zlar hosil qilishga oid o‘quv topshiriqlaridan unumli foydalansa
bo‘ladi.Chunonchi ,unli tovushlar talaffuzi o‘rganilgach, o‘quvchilardan faqat bir
unli bilan farqlanuvchi (mas, ber-bor-bur-bo‘r-bir-bar) so‘zlar hosil qilish, undosh
tovushlar talaffuzi o‘rganilgandan keyin esa bir undosh bilan farqlanuvchi so‘zlarni
ro‘yxat qilish, ularning ma’nosini sharhlashni talab etadigan o‘quv topshiriqlaridan
unumli foydalanish mumkin. “Fonetika” bo‘limini o‘rganishda o‘quv
topshiriqlarining kattagina qismi o‘quvchilarda adabiy talaffuz me’yorlarini
shakllantirish va imlo savodxonligini oshirishga qaratiladi.Og‘zaki nutq ham,
yozma nutq ham o‘z to‘g‘rilik me’yorlariga ega.Og‘zaki nutqning me’yorlari
talaffuz (lotincha orfoepiya) bilan belgilansa, yozma nutq me’yorlari imlo (lotincha
orfografiya) bilan belgilanadi. To‘g‘ri talaffuz va imlo kishining madaniyati va
savodxonligining birinchi belgisidir. Talaffuz me’yorlarimizda bosh asos
talaffuzning yozuvga mumkin qadar yaqinligidir. Masalan: biz boryapmiz deb
yozsak, bu so‘zni shunga yaqin talaffuz etishimiz ham kerak. Bu so‘zni borotti,
borvotti deb aytish xato,noto‘g‘ri talaffuz sanaladi. Ona tili darsliklarida to‘g’ri
talaffuz va imlo me’yorlarini ko‘nikma sifatida shakllantirish borasida ko‘plab
mashqlar ,turli tushuntirishlar beriladi.Ammo nutqiy faoliyat davomida ayrim nutq
tovushlarining adabiy talaffuzi va imlosini o‘quvchiga o‘rgatish qator
qiyinchiliklarni keltirib chiqaraveradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
222
Nutq a’zolari tomonidan hosil qilingan nutq tovushlari dastlab ikki katta
guruhga boʻlinadi:
1. Unli tovushlar
2. Undosh tovushlar
Unli tovushlar artikulyatsiyasiga koʻra undosh tovushlardan farq qiladi. Unlilar
talaffuzida oʻpkadan chiqadigan havo ogʻiz boʻshligʻida hech qanday toʻsiqqa
uchramaydi, nutq a’zolarining holati bir xil boʻladi. Musiqiy ohanglarga ega
boʻladi. Bunday xususiyatlarni undoshlar talaffuzida kuzatib boʻlmaydi. Undosh
tovushlar ogʻiz boʻshligʻida hosil boʻladi, oʻpkadan keladigan havo turli toʻsiqlarga
uchraydi, musiqaviy ohangga ega emas. Undoshlarda, asosan, shovqin ustun turadi,
unlilarda esa ovoz. Har bir til oʻziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi
vokalizm (lotincha unli, ovozli degan ma’noni bildiradi) deyiladi. Tilda unlilar oʻzi
alohida bir tizimni, paradigmani tashkil qiladi va fonetik paradigmaning bir
mikrosistemasini tashkil etadi. Tilning koʻtarilish darajasi (yuqori, oʻrta, quyi) va
lablanish-lablanmaslik belgilari unli fonemalarning asosiy belgilari boʻlib, bu
belgilar ularning sistema hosil qiluvchi belgilari sanaladi. Unlilarning tilning
gorizontal holatiga koʻra (old qator, oʻrta qator, orqa qator) belgilari asosiy
hisoblanmaydi. Chunki bu belgilar ularda nutqiy yondosh tovushlar ta’sirida
oʻzgarib turadi.
Masalan, [q] undoshi bilan qoʻshnichilik munosabatida [a] unlisi til orqalik
xossasiga ega boʻlsa, [k] undoshi qurshovida oʻz holatini saqlaydi: qargʻa, qurbaqa,
kamalak, katta, kassa, katastrof kabi.
Demak, chizmadan koʻrinib turganidek, unli fonemalar tilning koʻtarilish
darajasiga koʻra uch pogʻonali, lablanish belgisiga koʻra ikki pogʻonali sistemani
hosil qiladi. Jadvalda berilganidek, unli fonemalar oʻzaro oʻxshash va farqli
belgilari bilan ziddiyatni hosil qiladi. Masalan, [a] va [e] fonemalarining
birlashtiruvchi (farqlanmaydigan) tomoni ularning lablanmaganligi boʻlsa, tilning
koʻtarilish darajasiga koʻra [a] quyi keng, [e] oʻrta keng fonema ekanligi bilan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
223
ziddiyatni hosil qiladi. Demak, oʻzbek tilidagi unli fonemalarning oppozitsiyalari
tilning koʻtarilish darajasi va lablarning ishtiroki bilan belgilanadi. Qator belgisi
(til oldi, til orqa) oʻzbek tili unlilari uchun fonologik farqlanish belgisi emas,
chunki u yondosh undoshlarning ta’sirida oʻzgarishi mumkin.
Ushbu jadvalda koʻrsatilganidek, unli fonemalar tilning oldinga, orqaga
harakati koʻrsatkichi belgisi bilan ham ziddiyat hosil qilgan. Ushbu holatda “oraliq
uchinchi” tabiatiga ega boʻlgan til oʻrta yoki aralash qator unlilari mavjudki,
ularning talaffuzida tilning “bel”i va uchi bir oz yuqori koʻtariladi va tilning oʻzi
yassi holatda boʻladi.
Bunday aralash qator unlilar ingliz tiliga xos:
[ə] [з:]. Rus tilidagi [ы] va [a]
unlilarining artikulyatsiyasi ham aralash qator unlilariga yaqindir. Oʻzbek tilidagi
[i], [e], [a] rus tilidagi [u], [э], ingliz tilidagi [i], [e], [ж] unlilari til oldi unlilari
sanalsa, oʻzbek tilidagi [o], [oʻ], [u], rus tilidagi [o], [y] va ingliz tilidagi [u], [^]
orqa qator unlilari hisoblanadi. Oʻzbek tilida boʻlgani kabi rus tilida ham lablarning
ishtirokiga koʻra, tilning koʻtarilish darajasiga koʻra unlilar ziddiyat hosil qiladi.
Chunonchi, [i], [e] unlilari “lablanmagan, til oldi” belgilari bilan “lablangan, til
orqa” [u], [o] unlilariga qarama-qarshi qoʻyiladi. Bu unlilarning yana oʻzi ichki
ziddiyatda turadi, ya’ni [i], [u] tilning koʻtarilish darajasiga koʻra yuqori (yopiq)
unli sanalsa, [e], [o] oʻrta (yarim yopiq yoki ochiq) unli sanaladi. Unli fonemalar
nutqda ayrim hollarda choʻziq, ayrim holda qisqa, qattiq va yumshoq talaffuz
qilinadi. Turkiy tillar oilasiga mansub boʻlgan turkman tilida choʻziq va qisqa
unlilar koʻp uchraydi. Turkman tilida choʻziq va qisqa unlilarning har qaysisi
mustaqil fonema boʻlib, ular soʻz ma’nolarini ajratib boradi: at (aat – nom, ism) –
at (at - ot), ot (oot - olov)- ot (ot – oʻt , giyoh. Oʻzbek tilida esa soʻzlarni ajratib
beruvchi maxsus choʻziq unli fonemalar mavjud emas. Ammo oʻzbek tili tarkibiga
kirgan da’vo, va’da, ra’no kabi soʻzlarda “ayn” tovushdan oldin kelgan unlilar
choʻziq talaffuz qilinadi yoki yopiq boʻgʻinli til, bir, qiziq kabi soʻzlarda [i]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
224
fonemasi nutqda qisqa talaffuz etiladi: til, bir qiliq kabi. Rus tilida urgʻu tushgan
unli choʻziq talaffuz qilinadi: parta, doska, direktor.
Undosh fonemalar tasnifi. Oʻzbek tilida 25 ta undosh boʻlib, ularni farqlovchi
asosiy belgilar quyidagilar sanaladi: a) hosil boʻlish oʻrniga koʻra; b) hosil boʻlish
usuliga koʻra; d) ovoz va shovqin ishtirokiga koʻra. Undosh tovushlarning hosil
boʻlishida boʻgʻiz boʻshligʻi, ogʻiz boʻshligʻi va til muhim ahamiyatga ega.
Oʻpkadan chiqadigan havo xuddi mana shu joylarda turli xil toʻsiqlarga duch
keladi. Undoshlar hosil boʻlish oʻrniga koʻra:
1. Lab undoshlari:
a) lab-lab undoshlari: b, p, m, v;
b) lab–Tish undoshi: f.
2. Til undoshlari:
a) til oldi: d, t, z, s, sh, j (dj), ch, n, l, r;
b) til oʻrta: y; d) sayoz til orqa: k, g, ng;
e) chuqur til orqa: q, x, gʻ.
3. Boʻgʻiz undoshi – h tovushlariga boʻlinadi. Hosil boʻlish usuliga koʻra esa
undoshlar quyidagi kichik guruhlarga boʻlinadi:
1. Portlovchilar: b, p, d, t, k , g, q;
2. Sirgʻaluvchilar: v, f, z, s, y, l, sh, gʻ, x, h, j;
3. Titroq: r;
4. Qorishiq(portlovchi)lar: dj, ch;
5. Yon: l
6. Burun (sonor-portlovchilar): n, m, ng.
Undosh tovushlar ovoz va shovqinning ishtirokiga koʻra ikki guruhga ajraladi
:
1. Jaranglilar: b, v, g , d, z, j, dj, y, gʻ, m, n, ng, l, r;
2.Jarangsizlar: p, f, k, t, s, ch, sh, q, x, h.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
225
Undosh tovushlar akustik jihatdan shovqinli va sonor tovushlarga ham
boʻlinadi . Shovqinli undosh tovushlar talaffuz qilinganda shovqin ovozga nisbatan
kuchli boʻladi : b , f , gʻ ,h , x , p kabi . Sonor tovushlarda esa ovoz kuchli boʻladi
: m , n , ng , l , r kabi. Undosh fonemalar ham boshqa sath birliklarida boʻlgani kabi
turli ziddiyatlarda turadi. Jumladan 8 ta undosh fonema “jarangli – jarangsizlik ”
belgisi bilan korrelyativ (ziddiyatda turgan fonemalarning birida bor, ammo
ikkinchisida mavjud boʻlmagan belgi) munosabatga kirishadi. Ular quyidagilar:
[b]-[p], [d]-[t] , [k] –[g], [s] –[z], [j]-[ch], [dj]-[sh], [gʻ]-[q], [v]-[f]. Yuqorida
koʻrsatilgan tasnif asosida undosh fonemalar hosil boʻlish oʻrniga koʻra quyidagi
binar ziddiyatli munosabatlarga kirisha oladi: a) “lab-lab – til oldi”: [p]-[t]; [m]-
[n]; [v]-[z]; [v]-[r]…. b) “lab-lab – til oʻrta”: [b]-[y]; [v]-[y]; d) “lab-lab – til orqa”:
[p]-[k]; [b]- [k]; [m]-[x]; [v]-[g]; e) “lab-lab – boʻgʻiz”: [p]-[h]; [v]-[h]; f) “til oldi-
til orqa”: [t]-[k];[t]-[q]; [d]-[g]; [s]-[x]; [z]-[g]; [n]-[g]. Hosil boʻlish usuliga koʻra
undosh fonemalar quyidagi ziddiyatli munosabatlarda boʻladi:
a) “portlovchi – sirgʻaluvchi”: [p]-[f]; [b]- [v]; [t]-[s]; [d]-[z]; [t]-[sh]; [k]- [x]…
b) “portlovchi – affrikat (qorishiq)”: [t]-[ch]; [d]- [dj]; d) “sirgʻaluvchi - affrikat”:
[sh]-[ch]; [j]- [dj]; Demak, oʻzbek tilida undosh fonemalarning soni koʻpligi tufayli
oppozitsiyalar ham anchadir. Unli fonemalar esa bir belgi asosida uch (tor unlilar,
oʻrta unlilar, keng unlilar) va ikki a’zoli ziddiyatni (lablangan va lablanmagan
unlilar), ikki belgi (“tilning koʻtarilish darajasi va lablangan - lablanmaganlik ”)
asosida olti a’zoli ziddiyatni hosil qiladi. Bunday xususiyatlar rus, ingliz, nemis,
fransuz kabi qator tillar uchun ham xos.
So‘zning tovush tomonini tasavvur qilish so‘zlarni talaffuzda farqlash, ayrim
so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish va qo‘llash uchun zarur. O‘qituvchi boshlang‘ich
sinflarda o‘qitiladigan barcha fanlarga oid darslarda so‘zni aniq va to‘g‘ri talaffuz
qilish ustida doimiy ishlab boradi, shu maqsadda ko‘pincha so‘zni tovush
tomondan tahlil qilishdan foydalanadi. Maktab dasturiga muvofiq, boshlang‘ich
sinf o‘quvchilari fonetik-grafik ko’nikmalar tizimini hosil qiladilar: tovushlar va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-2_ Март-2025
226
harflar, unli va undosh tovushlar, jufti bor jarangli va jarangsiz undoshlar, jufti yo’q
jarangli va jufti yo‘q jarangsiz undoshlar; so‘zni bo‘g‘inlarga bo‘lish, urg‘uli
bo‘g‘inni talaffuzga ko‘ra amaliy farqlash ko‘nikmalariga ega bo‘ladilar. Bolalar
maktabga kelgunga qadar ham nutqning tovush qurilishini amaliy o’zlashtiradilar,
ammo ular maxsus o‘qigunlariga qadar so‘zni bo‘g‘inlarga bo‘lishni, so‘zdagi
tovushlarni izchil talaffuz qilishni bilmaydilar. 5-sinf o‘quvchilarida so‘zni to‘g‘ri
talaffuz qilish, bo‘g‘inlarga bo‘lish, undagi har bir tovushni tartibi bilan aniq aytish
ko‘nikmasini shakllantirish ustida maqsadga muvofiq ishlash, o‘z navbatida,
analiz, sintez, taqqoslash, guruhlash kabi aqliy mashqlarni bilib olishga,
shuningdek, tovushlarning tabiati, so‘z tarkibida bir-biriga ta’siri kabi ayrim
elementar bilimlarni o‘zlashtirishga imkon beradi. 5-sinfda fonetika va grafikani
o’rganishga katta o‘rin beriladi, chunki o‘quvchilar o‘qish va yozish jarayonini shu
sinfda
egallaydilar.
Bu
bilimlar
keyingi
sinflarda
mustahkamlanadi,
takomillashtiriladi.[2;56 ] Maktab ona tili darsliklarini tuzishda orfoepiyaga doir
o‘quv materiallarini berishda muallif aholi hududiy talaffuzining tilga ta’sirini
inobatga olishlari lozim. Darslik va dastur yaratishda orfoepik nuqtai nazaridan har
bir hududning talaffuzidagi muammolar e’tiborga olinishi lozim. Talaffuzning
imloga va aksincha yozuvning og’zaki nutqqa ta’siri bo‘lishi tabiiy. Talaffuzdagi
har xillikka sabab,sheva bo‘lsa adabiy talaffuzni shakllantirishning samarali yo‘li
– fonetik mashqlar ustida ishlashdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xolmanova Z. Tilshunoslik nazariyasi (Darslik) – T., “Nodirabegim”, 2020.
256 b.
2.
Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi oʻzbek tili (Oliy oʻquv yurtlari uchun
darslik. – Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2020. – B. 127-128.
3.
Abuzalova M, Yoʻldosheva D. Tilshunoslikka kirish. – T., 2005.
4.
Azizov O. Tilshunoslikka kirish. – T., 1996.
5.
Axmanova O.S. Fonologiya. – M., 1954.
