https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
408
O’QUVCHILARNING ILMIY DUNYOQARASHINI SHAKLLANTIRISH
Andijon davlat chet tillari institute Ingliz tili va adabiyoti fakulteti 209-guruh
talabasi
Hamdullayeva Mahliyo
Davronbekova Mubina
Mamazoitova Muhayyo
Annotatsiya: Ushbu maqolada ta’lim muhitida o‘quvchilarni ilmiy
dunyoqarashini shakllantirish, tafakkurni shakllantirish, aqliy tarbiya, ilmiy
dunyoqarashning asosiy belgilari, o’quvchi dunyoqarashini shakllantirishning
shakl, metod va vositalarining nazariy metodologik asoslari to‘g‘risida
ma’lumotlar o‘rin olgan. Taʼlimning shaxsga yoʻnaltirilganligi, oʻquvchiga
qaratilganligi va oʻqituvchining oʻquvchilar bilan oʻzaro munosabati, maʼnaviy-
axloqiy jihati, insonparvarlik qadriyatlari almashinuvi jarayoni koʻrib chiqilgan.
Kalit so’zlar: Dunyoqarash, tafakkur, o‘quvchi, aqliy tarbiya, shaxs,
intellektual, hayotiy qadriyatlar, estetik nuqtayi nazarlar.
Insonlarning ilmiy dunyoqarashga ega bo’lishi hamma zamonda
hammuhimahamiyat kasbetmoqda. Ilmiy dunyoqarashga ega boʻlgan shaxs
dunyoda roʻy berayotgan voqea-hodisalar, tabiatjamiyat hamda ilm sohasiga doir
hodisalar va fikrlarning mohiyatini to'g'ri talqin qila oladi vahechqanday dalil bilan
o'z aksini topmagan fikr va voqealarni ishonchli deb qabul qilmaydi.
Ilmiydunyoqarashga egalik shaxsning mustaqilligi, erkin fikr yuritishi, fikrlarining
aniq isbotini topganligiva mantiqiyligi bilan ajralib turadi. Bunday shaxslar har xil
oqimlarga va inson ongini o'zgartirishgaqaratilgan g'oyalar taʼsiriga tushib qolishi
amrimahol. Bunday insonlar o'ziga va kelajagigaishonchibaland.Boshlang'ich sinf
oʻquvchilarining ilmiy dunyoqarashni shakllantirish muhimahamiyat kasbetadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
409
Oʻzbekistonda
Respublikasining
Prezidenti
Shavkat
Mirziyoyev
"Farzandlarimizningqobilyatini roʻyobga chiqarishga bolalikdan etibor berib,
ularning kamoloti uchunbarchaimkoniyatlarni safarbar etsak, yurtimizdan yana
koʻplab Beruniylar, Ibin Sinolar, Ulugʻbeklaryetishib chiqadi, men bunga
ishonaman" deb taʼkidlagan edilar. Yosh avlodning dunyoqarshinishakllantirish
o'quvchilarnining har tomonlama yetuk, intelektual salohiyatli, erkin fikrga
eganutqiravon, komil inson bo'lib yetishishiga ilmiy dunyoqarash asos bo'lib
hizmat qiladi deb talqinqilsakmaqsadga muvofiq bo'ladi. Bolada ilmiy
dunyoqarash o'z-o'zdan payda bo'lmaydi. Buningtagzamirida o'qituvchi
o'quvchining birgalikdagi mehnat faoliyati va o'qituvchining masʼuliyati
vazifasiyotadi. Ilmiy dunyoqarashni shakllantirish ikki yo'l: tajriba va mantiq bilan
hosil qilinadi.
O'qituvchining o'quvchilarga muammoli masalalar va ziddiyatlar bilan
yuzlanishi,o'quvchilarning masalaga yechim topishga ilmiy yondashuviga olib
keladi. Bu holat o'quvchilarningmustaqil izlanishi, o'z ustida ishlashi va ilmiy
kitoblarni o'qishiga turtki bo'ladi. Ilmiy dunyoqarasho'z ustida ishlash ilmiy
kitoblar
o'qish
orqali
shakllanadi
va
asta-sekin
rivojlanib
boradi.
Ilmiydunyoqarashni shakllantirishning omillaridan biri fanlarning oʻzaro
aloqadorligidir. Fanlarningoʻzaro aloqadorligi, ijtimoiy va tabiiy omillarning
oʻzaro muvofiq boʻlganligidan, ijtimoymunosabatdan unumli foydalanishga
intilish maqsadga muvofiq boʻladi. Bir fanni ikknchi fangabog’lash orqali
o’quvchining
boshqa
fanlaga
qiziqishi
ortadi.
Bolaning
dunyoqarashinishakillantirish omillaridan yana biri muammoli taʼlim. Muomali
ta’lim dars jarajoni muhimro’lo’ynagani kabi ilmiy dunyoqarashni shakllantirishda
ham muhim jarayon. Muammoli ta'limningilmiy dunyoqarashni shakillantirishdagi
o'riniga to'xtalsak quyidagilarni qamrab oladi: O'quvchilarniilmiy, didaktik,ijodiy
fikrlashga o'rgatadi, u o'quv materiallarini ishonarli qiladi, bubilanbilimlarning
e'tiqodga aylanishiga ko'maklashadi, u odatda ancha taʼsirchan bo'lib, chuqur
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
410
intelektualhis-tuygʻular, shu jumladan ko'tarinki ruh, hissini o'z imkoniyatlari va
kuchiga ishonchma'suliyativujudga keltiradi, shuning uchun u o'quvchilarni
qiziqtiradi, ilmiy bilishga jiddiy qiziqishni tarkibtoptiradi. Haqiqat qonuniyatning
mustaqil kashf etilishi olingan bilimlarni unutmasligi aniqlabchiqilgan, mustaqil
hosil
qilingan
bilimlar
unutilgan
taqdirda
ham
ularni
tez
qayta
tiklashmumkun.O’quvchilarning ilmiy dunyoqarashini paydo qilai rivojlantiradi va
kengaytiradi shu bilanbirgalikdama’navuyatini oshiradi. Ilmiy dunyoqarashni
shakllantirishda rebuslarni qo’llash.. Rebus sur’at, harf va ba’zi belgilarifoda
etiladigan topishmoq. Rebuslar birinch navbatta qiziqarli bolani qiziqtira oladi,
o’yinorqalitushuntirish samara beradi. Rebusning samaralari quyidagilar:
oʻquvchilarningfikrlarinirivojlantirishga hissa qoʻshadi, ular aqil, mantiq, sezgi,
Rebuslar zeyraklikni tarbiyalaydi, bolaningdunyoqarashini kengaytiradi, yangi
soʻzlarni yodda saqlashga yordam beradi, vezual xotiranirivojlantirishga, imlo
qoidalarini to’g’irlasgga yordam beradi. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak hamma
narsaning tag zamirida albatta mehnat, harakat yotadi.Har bir o’qituvchi yuqorida
keltirilgan usullar orqali bola bilan harakat ishlasa albattanatijagaerishadi. Albatta
yosh avlod bizning kelajagimizdir. Har bir shaxs ilim yo’lida harakat qilar
ekan,o’zining jamiatga kerak ekanligini, uning bir bo’lagi ekanligini his etsa,
albatta O’zbekistonrivojlanishda yuqori cho’qqilarga erishadi. Bularning hammasi
yoshlikdagi olingan ilmiybiimlargabog’liq.
Foydalanilgan adabiyotlar:
•
Abdullaeva B.S. Fanlararo aloqadorlikning metodologik- didaktik asoslari
(Ijtimoiygumanitar yo‘nalishlardagi akademik litseylarda matematika o‘qitish
misolida).: p.f.n. diss. – Toshkent: TDPU. 2006. – 49 b.
•
Abduqodirov A.A. Taʼlimda innovatsion texnologiyalar. – Toshkent:
Isteʼdod, 2008. – 180 b.
•
Primov Sh.Q. Boʻlajak oʻqituvchilar kommunikativ kompetentligini
rivojlantirish: Dis. ... ped. fan. nom. (PhD) – Toshkent, 2020. – 114 b.
