https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
336
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OILA KODEKSI
DA ALIMENT
TUSHUNCHASI, ALIMENT MAJBURIYATLARI VA ULARNING
TURLARI
IIV Surxondaryo akademik litseyi
Huquqshunoslik fani o’qituvchisi
Ko’chkinova Adolat Gulmurod qizi
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
aliment
tushunchasi
,
aliment
majburiyatlari
,
aliment turlari
,
aliment miqdori
,
alimentni kamaytirish
,
alimentni
tugatish
,
alimentni toʻlash tartibi
,
aliment javobgarligi bayon etiladi.
Kalit so’zlar
:
Aliment, javobgarlik, jarima, majburiyat, qonun,
huquqbuzarlik, kodeks, mehnatga layoqatsizlik,norma.
1. Aliment tushunchasi va normativ bazasi
Aliment
–
bu ota
‑
ona yoki sobiq er
‑
xotin holatlarida voyaga etmagan yoki
mehnatga layoqatsiz bolalar hamda ba
ʼ
zi holatlarda sobiq turmush o
‘
rtog
‘
ining
moddiy ta
ʼ
minoti uchun qonuniy tarzda ta
ʼ
minot berish majburiyatidir.
Bu normalar Oila kodeksi 5-
bo‘limida (96–
119
‑
moddalar) belgilangan
Normativ-huquqiy asos
Oila kodeksi moddalarida
* **96
‑
modda**: ota
‑
ona voyaga etmagan bolalariga moddiy ta
’
minot berishi
shart, ixtiyoriy bo
‘
lmasa sud orqali aliment undiriladi ([qaraqalpaqstan.sud.uz][1]).
* **97
‑
modda**: ota
‑
onalar aliment majburiyatlarini teng ravishda bo
‘
lishlari
kerak .
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
337
* **98
–
99
‑
moddalar**: bolalar soniga qarab aliment miqdorini ulushda
belgilaydi
–
1 bola uchun
¼, 2 bola uchun 1/3, 3+ bola uchun ½ ish haqi yoki
boshqa daromaddan ([qaraqalpaqstan.sud.uz][1]).
* **100
‑
modda**: voyaga yetgan, lekin mehnatga layoqatsiz yoki moddiy
muhtoj bola uchun ham aliment belgilanishi mumkin ([civil.uz][2]).
* **104
‑
modda**: aliment har qanday manbadan olinadi (chetdagi
daromadlar, natura, pul) va konvertatsiya kelish kunidagi rasmiy kurs bo‘yicha
hisoblanadi ([advice.uz][3]).
* **105
‑
modda**: aliment miqdorini kamaytirish uchun quyidagi shartlar
mavjud: boshqa voyaga etmagan bolasi bo
‘
lsa, nogironligi bo
ʻ
lsa yoki aliment
oluvchi mustaqil daromadli boʻlsa ([advice.uz][3]).
* **115
‑
modda**: agar umumiy aliment miqdori qonuniy chegarani oshsa,
sud uni moslashtirishi mumkin ([civil.uz][4]).
* **132
‑
modda**: notarial tasdiqlangan aliment kelishuvi davlat boji 1
%
sifatida to‘lanadi; majburiy ijro hujjatiga tenglashtiriladi ([norma.uz][5]).
* **135
‑
modda**: ish beruvchidan alimentni ushlab qolish tartibi belgilangan
([huquqburch.uz][6]).
* **136
‑
modda**: aliment sudga ariza berilgan kundan boshlab undirila
boshlanadi .
* **142
‑
modda**: kechiktirilgan aliment summasi uchun neustoyka (penya)
har kun o
‘
n foiz hisoblanadi ([huquqburch.uz][7]).
* **139
‑
modda** va MJTK 47
⁴–
47
⁵‑
moddalari: alimentni ikki oy davomida
to
‘
lamasa, ma
’
muriy va jinoiy jazolar mumkin
–
qamoq, jamoat ishlari yoki jarima,
keyinchalik jinoiy javobgarlik bilan ([yuristpro.uz][8]).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
338
Aliment turlari va toʻlov tartibi
Aliment turlari
* **Voyaga yetmagan bolalar uchun**
–
ulush yoki qat’iy summa. Sud
yakkamarom ulush miqdorini aniqlaydi.
* **Voyaga yetgan, lekin mehnatga layoqatsiz yoki muhtoj bolalar uchun**
–
ota-
ona roziligi bilan yoki sud aralashuvi orqali to‘lanadi (OK 100‑
modda)
* **Sobiq turmush o‘rtog‘i uchun** –
sud qarori asosida qat’iy summada
belgilanishi mumkin (OK 119
‑
modda).
Aliment miqdorini kamaytirish va tugatilishi
Sud aliment miqdorini kamaytirishi mumkin agar:
* To‘lovchining boshqa voyaga yetmagan bolalari mavjud bo‘lsa;
* To‘lovchi nogironlikka duchor bo‘lsa yoki moddiy qiyinchilikda bo‘lsa;
* Aliment oluvchi mustaqil daromadga ega bo‘lsa;
* Bola davlat yoki nodavlat muassasasida to‘liq ta’minlangan bo‘lsa
Tugatish
Aliment quyidagi hollarda tugatiladi:
* Bola voyaga yetganida yoki fuqarolik layoqati to‘liq bo‘lganda;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
339
* Bola farzandlikka olinib ketganida;
* Sobiq turmush o‘rtog‘i yangi nikohga kirganda (agar yordamga muhtoj
bo‘lmasa);
* To‘lovchi yoki oluvchi vafot etsa;
* Shartnoma muddati tugaganda.
Ijro va javobgarlik
* Aliment undirish bo‘yicha sud qarorlari va notarial kelishuvlar zudlik bilan
ijro qilinadi (OK 130
–
136
‑
moddalar)
* **Neustoyka**: har kun o‘n foiz, chin talafotni ham undirish mumkin (OK
142
‑
modda).
* **Ma’muriy javobgarlik**: ikki oy to‘lanmasa, qamoq (15
kun) yoki jamoat
ishi, yoki bazaviy hisoblash miqdorining 20 baravari miqdorida jarima .
* **Jinoiy javobgarlik**: ma’muriy jazo olgan shaxs bir yil ichida yana
aliment to‘lamasa –
jinoiy javobgarlik (122-modda) (axloq tuzatish yoki bir
yilgacha qamalishi mumkin).
Voyaga yetmagan bolalar uchun: agar ota
‑ona o‘zaro kelishmagan bo‘lsa,
undirish:
1 bola uchun
–
25 %
ish haqi/daromaddan
2 bola uchun
–
33 %
3 va undan ortiq bola uchun
–
50 %
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
340
—
Har bir bola uchun aliment minimum mehnatga haq to‘la
sh eng kam
miqdorining kamida 26,5 %
bo‘lishi shart
.
Voyaga yetgan mehnatga layoqatsiz bolalar uchun (101
‑
modda): sud aliment
miqdorini mod
‑
oh
č
i
‑oilaviy holatga qarab qatʼiy summada belgilay
di .
Sobiq turmush o‘rtog‘iga aliment (119‑
modda): ham xuddi shunday
–
sud
qarori asosida qat
ʼ
iy summada ta
ʼ
minlanadi .
Aliment miqdorini kamaytirish va ozod qilish
Oʻzbek qonunchiligiga muvofiq, aliment miqdori yoki toʻlash majburiyati sud
orqali kamaytirilishi yoki bekor qilinishi mumkin, agar:
To‘lovchining boshqa
voyaga etmagan farzandlari mavjud bo‘lib, ularning moddiy taʼ
minoti buzilsa;
To‘lovchi nogiron yoki ogʻir moddiy holatda bo‘lsa;
Aliment oluvchi mustaqil
daromadga ega bo‘lsa;Bola davlat yoki nodavlat muassasasida to‘liq taʼminlangan
bo‘lsa.
–
Moddiy sharoit yomonlashganda
, toʻlovchining arizasiga binoan
sud qaror
chiqaradi.
Aliment majburiyatining tugatilishi
Sud tartibida undirilayotgan aliment quyidagi hollarda tugatiladi:
Bola voyaga yetganda yoki to‘la fuqarolik layoqatiga ega bo‘lganda;
Farzand farzandlikka olinganda;
Aliment oluvchi mehnatga layoqatsiz holatdan chiqarilganda;
Sobiq er/xotin yangi nikohga kirganda (agar ular yordamga muhtoj bo‘lmasa);
Biror tomon yoki aliment oluvchi vafot etganda;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
341
Shartnoma yoki kelishuv muddati tugaganda.
Alimentni qoldirish
–
javobgarlik
O‘z vaqtida aliment to‘lanmaga
nda, kechiktirilgan summaning har kuniga
10 % neustoyka
(jarima) olinadi. Bundan tashqari, aliment to‘lovchisi:
Ma’muriy yoki jinoyat javobgarligiga tortilishi mumkin (ota‑
onalik
huquqidan mahrum etish ham mumkin);
Aliment to‘lovchi daromadi yoki mulkini yashirsa, ijro organlariga maʼlumot
bermasa
–
javobgarlikka tortiladi.
Xulosa .
Oʻzbekistonda aliment –
qonun bilan himoyalangan ijtimoiy huquq
bo‘lib, u turli vaziyatlarda (bolalarga, sobiq turmush o‘rtog‘iga) sud orqali
belgilanishi mumkin. Miqdor va davomiyligi Kodeksdagi aniq moddalarga
tayangan. To‘lovchi yoki oluvchi holati og‘i
rlashsa, sud aralashuvi bilan miqdor
o‘zgaradi. Taqiqlanmagan to‘lovlarda esa aniq jarima va jazo choralari mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. **Oila kodeksi (96
–
119
‑
moddalar) va sud amaliyoti bo
‘
yicha Plenum
qarorlari** ([qaraqalpaqstan.sud.uz][1])
2. Civil.uz
–
«Aliment miqdorini kamaytirish mumkinmi?» ([civil.uz][6])
3. Advice.uz
–
«Aliment majburiyatlari va ularning tugatilishi»
([advice.uz][8])
4. Gov.uz
–
«Alimentni kamaytirish yoki ozod qilish» 
5. Ombudsman.uz
–
aliment miqdorining kamida 26,5 % bo‘lishi talabi
([ombudsman.uz][3])
6. Yuz.uz
–
«Aliment miqdorlari qanday belgilanadi?» (
