https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
317
VOYAGA YETMAGANLAR JAVOBGARLIGINING
XUSUSIYATLARI
IIV Surxondaryo akademik litseyi
Huquqshunoslik fani o’qituvchisi
Ko’chkinova Adolat Gulmurod qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqola voyaga yetmaganlarning jinoyat qonunchiligida
javobgarliga,Voyaga yetmagan shaxslarga nisbatan qo’llaniladigan jazolar
,javobgarlikka tortilishi uchun qonunda belgilangan ma’lum yoshga to’lgan,aqli
raso bo’lishligi va boshqa xususiyatlari his
obga olinadi.
Kalit so’zlar:
Jazo, huquqbuzarlik, qonun, oliy sud, plenum, shaxs,
ekspertiza, jinoyat.
Voyaga yetmaganlar javobgarligi Qonunga ko‘ra voyaga yetmagan shaxs
deganda, o‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslar nazarda tutiladi.
Jinoiy-huquqiy
nuqtai nazardan voyaga yetmagan shaxslar sifatida jinoyat sodir etgunga qadar o‘n
uch yoshga to‘lgan, ammo o‘n sakkiz yoshga to‘lmaganlar hisobga olinadi.
Yodda tuting! JKda voyaga yetmaganlar javobgarligining xususiyatlari
belgilanganda aksariyat holatlarda uning hozirgi vaqtdagi yoshi emas, balki jinoyat
sodir etilgan vaqtdagi yoshi hisobga olinadi. Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir
etilan jinoyatlarni ba
holashda ularning ma’lum bir yoshga to‘lganligini to‘g‘ri
aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Oliy sud plenumi qaroridan Shaxs tug‘ilgan
kunidan boshlab emas, balki tug‘ilgan kuni o‘tganidan so‘ng, ya’ni ertasi kunning
nol soatidan boshlab jinoyat uchun ja
vobgarlik boshlanadigan yoshga to‘lgan deb
hisoblanadi. Sudlar ishda albatta voyaga yetmaganlarning tug‘ilish guvohnomasi
yoki pasportidan fotonusxa mavjudligiga ahamiyat berishlari kerak. Ishda bunday
hujjatlar yo‘qligi aniqlangan taqdirda sudning o‘zi bu
nday kamchilikni bartaraf
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
318
qilishi zarur. Sudlanuvchining yoshi sud-tibbiyot ekspertizasi tomonidan
aniqlanayotganda, uning tug‘ilgan kuni deb, ekspertlar aniqlagan yilning oxirgi
kuni hisoblanadi.
Yosh eng kam va eng ko‘p yillar miqdori bilan aniqlanganda, sud
ekspertlar tomonidan belgilangan eng kam yoshdan kelib chiqishi lozim.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining Qarori / Voyaga yetmaganlarning
jinoyatlari haqidagi ishlar bo‘yicha sud amaliyoti to‘g‘risida / 2000
-yil 15-sentabr,
21-
son. Voyaga yetmaganlar javobgarligining alohida mustaqil bo‘limga
ajratilishi, ularga nisbatan jinoiy javobgarlik haqidagi normalarni qo‘llashda
mazkur bo‘limda ko‘rsatilgan alohida qoidalarni inobatga olgan
holda tatbiq etishi
lozimligini anglatadi. Voyaga yetmaganlar javobgarligining asosiy xususiyatlari
quyidagilarda ifodalanadi: birinchidan, ularga nisbatan tayinlanadigan jazo
turlarining ro‘yxati qisqartilgan hamda ularning muddati va miqdorlari jiddiy
ravishda kamaytirilgan (JK 81-m.); ikkinchidan, ularga nisbatan jazo tayinlashda
hisobga olinishi lozim bo‘lgan qo‘shimcha shartlar shakllantirilgan (JK 86
-m.); 96
uchinchidan, ularni javobgarlik va jazodan ozod qilishda (JK 87-
m.) qo‘shimcha
turlar nazarda
tutilgan; to‘rtinchidan, voyaga yetmagan shaxsga nisbatan
qo‘llaniladigan alohida majburlov choralari ko‘rsatilgan (JK 88
-m.); beshinchidan,
bunday shaxslarga nisbatan qo‘llaniladigan boshqa jinoiyhuquqiy normalarining
muddatlari jiddiy ravishda qisqartirilgan (JK 89
–
90-m.). Voyaga yetmaganlarga
nisbatan qo‘llaniladigan jazolar tizimi JKning 81
-
moddasiga muvofiq, o‘n sakkiz
yoshga to‘lmasdan jinoyat sodir etgan shaxslarga tayinlanadigan jazolar tizimi
umumiy tizimga nisbatan (JK 43-m.) jazolarning cheklang
an ro‘yxatiga ega.
Voyaga yetmaganlar uchun jazolar tizimiga faqat asosiy jazolar, ya’ni mustaqil
ravishda tayinlanadigan, davlat tomonidan qabul qilinadigan majburlov asoslarini
tashkil qiladigan, faoliyatning va jinoyat sodir etgan shaxsning salbiy baholanish
darajasini ifodalaydigan hamda, axloq tuzatish-
tarbiya ta’sirining boshqa choralari
bilan bir qatorda, jazolash maqsadlariga ham erishish imkonini beradigan jazolarni
qamrab oladi. O‘n sakkiz yoshga to‘lmasdan jinoyat sodir etgan shaxslarga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
319
nisbatan qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan asosiy jazolar: 1) jarima; 4) ozodlikni
cheklash; 2) majburiy jamoat ishlari; 5) ozodlikdan mahrum qilish. 3) axloq
tuzatish ishlari; O‘n sakkiz yoshga to‘lmasdan jinoyat sodir etgan shaxslarga
nisbatan qo‘shimcha jazo
lar tayinlanishi mumkin emas. Jarima (JK 82-m.). JKning
82-
moddasida nazarda tutilgan va voyaga yetmaganlarga qo‘llaniladigan jarima
jazo chorasi qonunda belgilangan miqdordagi pulni davlat hisobiga olib qo‘yishdan
iboratdir. Voyaga yetmaganlar uchun jarima bazaviy hisoblash miqdorining ikki
baravaridan yigirma baravarigacha miqdorda tayinlanadi (JK 82-m., 1-q.). Yodda
tuting! Maxsus qism moddasining sanksiyasida jarima tayinlash mumkinligi
nazarda tutilgan bo‘lsa, u holda unda belgilangan jarima miqdori qa
ncha
bo‘lishidan qat’i nazar, voyaga yetmaganlarga JK 82
-moddasining 1-qismida
belgilangan jarimalar tayinlanishi lozim. Mahkum jarima to‘lashdan olti oy muddat
mobaynida bo‘yin tovlasa, sud to‘lanmagan jarima miqdorini bazaviy hisoblash
miqdorining bir baravari miqdoridagi jarimani majburiy jamoat ishlarining ikki
soatiga tenglashtirgan holda hisoblab, majburiy jamoat ishlari tariqasidagi jazo
bilan almashtiradi yoki bazaviy hisoblash miqdorining ikki baravari miqdoridagi
jarimani axloq tuzatish ishlarining 97 bir oyiga tenglashtirgan holda hisoblab, axloq
tuzatish ishlari tariqasidagi jazo bilan almashtiradi. Majburiy jamoat ishlari (JK 821
-
m.). Majburiy jamoat ishlari mahkumni haq to‘lanmaydigan foydali jamoat
ishlarini bajarishga majburiy tarzda jalb qilishdan iboratdir. Mahkum ishlayotgan
yoki o‘qiyotgan bo‘lsa, majburiy jamoat ishlari ishdan yoki o‘qishdan bo‘sh vaqtda
o‘taladi. Majburiy jamoat ishlari faqat mehnatga layoqatli voyaga yetmaganlarga
nisbatan oltmish soatdan ikki yuz qirq soatgacha bo‘lga
n muddatga tayinlanadi.
Majburiy jamoat ishlari voyaga yetmaganlarning sog‘lig‘iga va ma’naviy jihatdan
rivojlanishiga zarar yetkazmasligi, o‘qish jarayonini buzmasligi lozim. Yodda
tuting! O‘n olti yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan shaxslar tomonidan
majburiy jamoat ishlarini bajarish muddati, agar qonunda boshqacha qoida
belgilanmagan bo‘lsa, olti oy davomida kuniga ikki soatdan oshmasligi, mahkumga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
320
bog‘liq bo‘lmagan holatlar yuzaga kelgan taqdirda esa, bir yilgacha bo‘lgan
muhlatda kuniga ikki soatdan oshmasligi kerak. Majburiy jamoat ishlarini
o‘tashdan bo‘yin tovlagan voyaga yetmagan mahkumga nisbatan jazolarni ijro
etish inspeksiyasi JKning 821 -moddalariga muvofiq majburiy jamoat ishlarini
jazoning boshqa turi bilan almashtirish to‘g‘risida sudga taqdimnoma yuboradi.
Mahkum jazoni o‘tashdan bo‘yin tovlagan taqdirda, sud majburiy jamoat
ishlarining o‘talmagan muddatini majburiy jamoat ishlarining to‘rt soatini
ozodlikni cheklashning yoki ozodlikdan mahrum qilishning bir kuniga
tenglashtirgan holda hisoblab, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish
tariqasidagi jazo bilan almashtiradi. Jazoni o‘tashdan bo‘yin tovlanilgan vaqt
jazoning o‘talgan muddatiga qo‘shib hisoblanmaydi. Axloq tuzatish ishlari (JK 83
-
m.). Axloq tuzatish ishlari faqat mehnatga layoqatli voyaga yetmaganlarga nisbatan
o‘z ish joyida o‘tash, aybdor hech qayerda ishlamasa, ushbu jazo ijrosini nazorat
qiluvchi organlar belgilab
beradigan o‘zi yashaydigan hududdagi boshqa joylarda
o‘tash tariqasida bir oydan bir yilgacha muddatga tayinlanadi. Yodda tuting! Axloq
tuzatish ishlari mehnatga layoqatli voyaga yetmaganlarga nisbatan qo‘llaniladi.
Shu bois, qonunga ko‘ra, axloq tuzatish
ishlari 16 yoshga to‘lmagan shaxslarga,
mehnatga qobiliyatsiz (belgilangan tartibda birinchi, ikkinchi guruh nogironligi
bo‘lgan deb topilgan) shaxslarga, homilador va uch yoshgacha bolasi bor voyaga
yetmagan ayollarga, shuningdek, uch yoshgacha bo‘lgan b
olani farzandlikka olgan
yoki unga nisbatan vasiy bo‘lgan voyaga yetmagan shaxslarga nisbatan
qo‘llanilmaydi. Voyaga yetmagan shaxs tayinlangan axloq tuzatish ishlarining
o‘ndan bir qismidan ko‘prog‘ini o‘tashdan bo‘yin tovlagan taqdirda, sud bu
jazoning o
‘talmagan 98 qismini axloq tuzatish ishlarining har uch kunini ozodlikni
cheklashning yoki ozodlikdan mahrum qilishning bir kuniga tenglashtirgan holda
hisoblab, ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo bilan
almashtiradi. Ozodlikni cheklash (JK 841 -m.). JK 841 -moddasida nazarda tutilgan
ozodlikni cheklash jazosi voyaga yetmagan mahkumlarga nisbatan asosiy jazo
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
321
chorasi sifatida olti oydan ikki yilgacha muddatga tayinlanadi. Yodda tuting!
Ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlanganda mahkumga yuklatiladigan taqiqlar
va majburiyatlar, bu jazoni tayinlash mumkin bo‘lmagan shaxslar doirasi JKning
481 -
moddasiga ko‘ra
amalga oshiriladi. Ozodlikdan mahrum qilish (JK 85-m.).
Ozodlikdan mahrum qilish jazo tariqasida, og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar sodir etgan
voyaga yetmaganlarga nisbatan olti oydan o‘n yilgacha (JK 86
-moddasida nazarda
tutilgan hollarda o‘n besh yilgacha) bo‘lgan muddatga tayinlanadi. Ozodlikdan
mahrum qilish jazosining muddatlari 14 yoshdan 16 yoshgacha bo‘lgan shaxslarga
nisbatan 16 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan shaxslarga nisbatan og‘ir jinoyat uchun
–
6 yilgacha og‘ir jinoyat uchun –
7 yilgacha o‘ta og‘ir jinoyat uchun –
10 yilgacha
o‘ta og‘ir jinoyat uchun –
10 yilgacha Voyaga yetmay turib ijtimoiy xavfi katta
bo‘lmagan yoki uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan
ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo tayinlanmaydi. Hukm chiqarish
paytida o‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslarga nisbatan ozodlikdan mahrum
qilish jazosini tarbiya koloniyalarida o‘tash tayinlanadi (JK 85
- m., 5-q.). Jazo
tayinlash (JK 86-m.) Voyaga yetmaganlarga jazo tayinlash paytida JK 54-
moddasida nazarda tutilgan holatlardan tashqari, har bir muayyan holda,
shuningdek, uning rivojlanish darajasi, turmush sharoiti va tarbiyasi, sog‘lig‘i,
jumladan, ruhiy rivojlanish darajasi, jinoyatni sodir etish motivlari, katta yoshdagi
shaxslarning uning xulq-atvoriga salbiy
ta’siri haqidagi ma’lumotlar, shaxsiga
ta’sir qiluvchi boshqa holatlar aniqlanishi va baholanishi lozim. Voyaga
yetamaganlarga uzil-
kesil jazo tayinlash qoidalari Jinoyatlar majmui bo‘yicha
(tayinlanadi) 14 yoshdan 16 yoshgacha bo‘lgan vaqtda jinoyat sodi
r etgan
shaxslarga ozodlikdan mahrum qilishning eng ko‘p muddati 10 yilgacha agar sodir
etgan jinoyatlarining bittasi o‘ta og‘ir jinoyat bo‘lsa, 12 yilgacha 16 yoshdan 18
ozodlikdan mahrum agar sodir etgan jinoyatlarining 99 yoshgacha bo‘lgan vaqtda
jinoya
t sodir etgan shaxslarga qilishning eng ko‘p muddati 12 yilgacha bittasi o‘ta
og‘ir jinoyat bo‘lsa, 15 yilgacha Bir necha hukm yuzasidan 14 yoshdan 18
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
322
yoshgacha bo‘lgan vaqtda jinoyat sodir etgan shaxslarga ozodlikdan mahrum qilish
jazosining muddati 15 yildan oshmasligi kerak Majburlov choralari qo‘llagan holda
javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish Voyaga yetmaganlarga javobgarlikdan
ozod etish to‘g‘r
isidagi umumiy qoidalar yoki JK 64
–
76-moddalarida nazarda
tutilgan jazolar va JK 87-moddasida nazarda tutilgan jazo va javobgarlikdan ozod
qilish tartibini belgilovchi qoidalar tarbiyaviy ta’sir choralarini qo‘llash orqali
tatbiq etilishi mumkin. Har bir a
lohida vaziyat uchun qo‘llashda mos holatlarni
tanlash vakolatli organlar tomonidan jinoyat sodir etgan shaxsning uni
javobgarlikka tortgan vaqtdagi yoshi, aybdor shaxsi, yengillashtiruvchi,
og‘irlashtiruvchi va boshqa holatlarni hisobga olgan holda amalga
oshiriladi. JK
87-moddasi 1-
qismiga muvofiq, ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan jinoyatni birinchi
marta sodir etgan voyaga yetmagan shaxs, agar sodir etgan qilmishining
xususiyatlari, aybdorning shaxsi va ishning boshqa holatlarini e’tiborga olib, uni
jazo q
o‘llamasdan turib ham tuzatish mumkin degan xulosaga kelinsa,
javobgarlikdan ozod qilinib, ish voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha idoralararo
komissiyada ko‘rishga topshirilishi mumkin. Yodda tuting! Ko‘rib chiqilayotgan
asos bo‘yicha, faqat bu shartlar h
ar birining birgalikda mavjudligi voyaga
yetmaganni jinoiy javobgarlikdan ozod etish imkoniyatini beradi. JK 87-moddasi
2-
qismiga muvofiq, “besh yildan ko‘p bo‘lmagan muddatga ozodlikdan mahrum
qilish jazosi tayinlash nazarda tutilgan uncha og‘ir bo‘lmagan
jinoyatni birinchi
marta sodir etgan yoki ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan jinoyatni takroran sodir etgan
voyaga yetmagan shaxsni, mazkur moddaning 1-qismida nazarda tutilgan asoslar
mavjud bo‘lsa, sud jazodan ozod qilish va unga nisbatan majburlov choralar
ini
qo‘llash to‘g‘risidagi masalani ko‘rib chiqishi shart”. Majburlov choralari JK 88
-
moddasi 1-
qismiga muvofiq, quyidagilar voyaga yetmaganlarga qo‘llaniladigan
majburlov choralari bo‘lib hisoblanadi: a) sud belgilaydigan shaklda
jabrlanuvchidan uzr so‘rash majburiyatini yuklash; 100 b) o‘n olti yoshga to‘lgan
shaxs zimmasiga yetkazilgan zararni o‘z mablag‘i hisobidan yoki mehnati bilan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
323
to‘lash yoki bartaraf qilish majburiyatini yuklash. Ushbu chora agar yetkazilgan
zarar belgilangan bazaviy hisoblash miqdorining o‘n baravaridan oshib ketmagan
bo‘lsa qo‘llaniladi. Boshqa hollarda yetkazilgan zarar fuqaroviy sud ishlarini
yuritish tartibid
a undiriladi; v) voyaga yetmaganni maxsus o‘quv
-tarbiya
muassasasiga joylashtirish. JK 88-moddasida nazarda tutilgan majburlov choralari
tarbiyaviy tavsifga ega. Boshqacha qilib aytganda, ular jinoiy jazo xususiyatiga ega
emas, o‘zida qilmishga nisbatan ja
zoni nazarda tutmaydi, balki voyaga
yetmaganning ongiga o‘z axloqiga nisbatan salbiy bahoni yetkazish uchun
qo‘llaniladi. Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish Jazoni
o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilishning mohiyati sh
undaki, sud
jazoning o‘talmagan muddati davomida voyaga yetamagan shaxs qasddan yangi
jinoyat sodir etmaslik sharti bilan, jazo o‘tayotgan shaxsni uning o‘talmagan
qismini o‘tashdan ozod qiladi. Shunday qilib, jazoning o‘talmagan qismi o‘ziga
xos sinov mud
dati hisoblanadi. Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod
qilish asoslari Quyidagi jazolarni o‘tayotganlarga qo‘llaniladi:
ozodlikdan
mahrum qilish
ozodlikni cheklash
axloq tuzatish ishlari
Sud tomonidan
tayinlangan jazoning qonunda nazarda tutilgan qismini amalda o‘taganligi Jazoni
o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish shartlari
Mahkumning o‘rnatilgan
tartib-qoida talablarini bajarganligi
Mehnat va o‘qishga halol munosabatda
bo‘lganligi Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shart
li ozod qilishni sud mahkum
jazo o‘tayotgan joyda o‘talayotgan jazoning ijro etilishiga mas’ul bo‘lgan
organlarning taqdimnomasi bo‘yicha qo‘llaydi. Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari
shartli ravishda ozod qilish mahkum quyidagi jazo muddatlarini haqiqatda
o‘tab
bo‘lganidan keyin qo‘llanilishi mumkin: a) ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan yoki
uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyat uchun tayinlangan jazo muddatining kamida 1/4
qismini; b) og‘ir jinoyat uchun tayinlangan jazo muddatining kamida 1/3 qismini;
v) o‘ta og‘ir
jinoyat uchun, shuningdek qasddan sodir etgan jinoyati uchun, agar
shaxs ilgari qasddan sodir etilgan jinoyat uchun ozodlikdan mahrum etishga hukm
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
324
qilingan bo‘lsa, tayinlangan jazo muddatining kamida 1/2. Yodda tuting! 101
Jazodan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish qo‘llanilgan shaxs jazoning
o‘talmagan qismi mobaynida qasddan yangi jinoyat sodir etsa, sud unga nisbatan
ushbu Kodeksning 60 va 86-moddalarida nazarda tutilgan qoidalarga muvofiq jazo
tayinlaydi. Jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish Jazoni yengilrog‘i bilan
almashtirishning mohiyati shundaki, sud voyaga yetmagan mahkum o‘tayotgan
jazoni qonunda belgilangan shartlar mavjud bo‘
lsa yengilroq turdagi jazo turiga
almashtiradi. Jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish asoslari Quyidagi jazolarni
o‘tayotganlarga qo‘llaniladi:
ozodlikdan mahrum qilish
ozodlikni cheklash
axloq tuzatish ishlari
Sud tomonidan tayinlangan jazoning qonunda nazarda
tutilgan qismini amalda o‘taganligi Jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish shartlari
Mahkumning o‘rnatilgan tartib
-qoida talablarini bajarganligi
Mehnat va
o‘qishga halol munosabatda bo‘lganligi Ushbu norma bo‘yicha shaxsning jazosi
og‘irroq turdagi jazoga almashtirilishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Jazoning yengilligi yoki
og‘irligi JKning 81
-moddasida belgilangan jazo tizimidan kelib chiqqan holda
aniqla
nadi. Jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish mahkum quyid
agi jazo
muddatlarini haqiqatda o‘tab bo‘lganidan keyin qo‘llanilishi mumkin: a) ijtimoiy
xavfi katta bo‘lmagan yoki uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyat uchun tayinlangan jazo
muddatining kamida 1/5 qismini; b) og‘ir jinoyat uchun tayinlangan jazo
muddatining ka
mida 1/4 qismini; v) o‘ta og‘ir jinoyat uchun, shuningdek qasddan
sodir etgan jinoyati uchun, agar shaxs ilgari qasddan sodir etilgan jinoyat uchun
ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan bo‘lsa, tayinlangan jazo muddatining
kamida 1/3 qismini. Yodda tuting! Ozodlikdan mahrum qilish yoki ozodlikni
cheklash tariqasidagi jazoning o‘talmagan qismi axloq tuzatish ishlari bilan
almashtirilganda axloq tuzatish ishlari ozodlikdan mahrum qilish yoki ozodlikni
cheklash jazosining o‘talmagan qismi muddatiga tayinlana
di.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
325
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Jinoyat huquqi: O‘zbekiston Respublikasi IIV akademik litseylari uchun
darslik.
–
T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2022.T.R. Kuchkarov
O‘.M. Otaev XIII bob M.M. Qalandarov bilan hammualliflikda M.M. Qalandarov
–
yuridik fanlar nomzodi, dotsent
O‘.M. Otaev bilan hammualliflikda M.M.
Xaydarov
–
yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent M.M. Xaydarov
2.O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 1994.
3.O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 2023.
4.Advance.uz
5.Lex.uz.
