https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
98
ELEKTR TOKI: MOHIYATI, TURLARI VA KUNDALIK
HAYOTDAGI AHAMIYATI
Qodirova Dilnoza Yusupovna
Ibragimov Shuxratbek Shukuraliyevich
Barziyev Dilshod Sadriddinovich
Abdurahmonov Alisher Abduraxim o’g’li
Farg’ona Shahar 1
-
sonli politexnikumi ta’lim ustalari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada elektr tokining fizik mohiyati, uning turlari,
manbalari va moddaga ko‘rsatadigan turli ta’sirlari haqida ma’lumot berilgan.
Elektr tokining inson hayotidagi, ayniqsa sanoat, tibbiyot, transport va aloqa
sohalaridagi o‘rni chuqur tahlil qili
ngan. Shuningdek, elektr xavfsizligi qoidalari,
himoya vositalaridan foydalanish va zamonaviy elektr energiyasi manbalari
–
masalan, quyosh panellari va generatorlar haqida qo‘shimcha izohlar berilgan.
Ushbu maqola o‘quvchilar va texnik soha m
utaxassislari uchun asosiy nazariy va
amaliy bilimlarni beradi.
Kalit so‘zlar
:
Elektr toki,
Elektr kuchi,
Doimiy tok (DC),
O‘zgaruvchan tok
(AC),
Elektr zaryadi,
Elektr energiyasi,
Elektr xavfsizligi,
Elektr manbasi,Issiqlik
ta’siri
,
Elektromagnit qurilmalar,
Fotoelektr effect,Energiya tejamkorlik.
Kirish.Zamonaviy texnologiyalar, sanoat, transport va kundalik hayotning
ajralmas qismi bo‘lgan elektr toki insoniyat taraqqiyotida inqilobiy burilish
yasagan kashfiyotlardan biridir. Elektr toki yordamida ishlaydigan qurilmalar
hayotimizni yengillashtiradi, ishlab chiqarishni tezlashtiradi va turmush sifatini
oshiradi. Ushbu maqolada elektr tokining mohiyati, fizik asoslari, turlari va
ahamiyati haqida so‘z yuritiladi.
Elektr toki
–
bu elektr zaryadlarining tartibli harakati bo‘lib, u elektr maydoni
ta’sirida o‘tkazgich orqali harakatlanadi. Asosan, bu tok elektronlarning harakati
orqali yuzaga keladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
99
Asosiy formulasi:
I=qtI = \frac{q}{t} Bu yerda:
I
–
elektr toki kuchi (amper bilan o‘lchanadi),
q
–
elektr zaryadi (kulon),
t
–
vaqt (sekund).
Elektr tokining turlari
1. Doimiy tok (DC
–
Direct Current)
Bu tokda zaryadlar bir yo‘nalishda harakatlanadi. Masalan, batareyalar, telefon
zaryadlovchilari, avtomobil akkumulyatorlari.
2. O‘zgaruvchan tok
(AC
–
Alternating Current)
Bu tokda zaryadlar yo‘nalishini va kuchini davriy ravishda o‘zgartiradi.
Maishiy elektr tarmoqlarida (220 V, 50 Hz) aynan AC ishlatiladi. AC quvvatni
uzoq masofalarga uzatishda qulay hisoblanadi.
Elektr toki manbalari:Kimyoviy manbalar: batareyalar, akkumulyatorlar.
Mexanik manbalar: generatorlar.Fotoelektrik manbalar: quyosh panellari.
Termoelektrik manbalar: harorat farqi asosida ishlaydi.
Elektr tokining ta’siri
Elektr toki moddaga turli ta’sir ko‘rsatishi mumkin:
Issiqlik ta’siri –
elektr plitalar, pechlar, spiral isitkichlar.
Mexanik ta’sir –
elektromotorlar, magnit starterlar.
Kimyoviy ta’sir –
elektroliz jarayonlari.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
100
Yorug‘lik ta’siri –
lampa va LED yoritgichlar.
Biologik ta’sir –
tirik organizmlar uchun xavfli
bo‘lishi mumkin.
Xavfsizlik choralari
Elektr toki bilan ishlashda elektr xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilish
zarur.
Elektr toki noto‘g‘ri ishlatilsa, hayot uchun xavf tug‘diradi.
Shuning uchun:
Tok manbasi bilan ishlashdan oldin o‘chirish kerak,
Himoya vositalari (qo‘lqop, izolyatsiyalangan asboblar)dan foydalanish zarur,
Nam muhitda elektr bilan ishlashdan saqlanish kerak,
Avtomatik uzgichlar (UZO, avtomatlar)dan foydalanish kerak.
Elektr tokining kundalik hayotdagi roli
Bugungi kunda elektr tokining ishtirokisiz:Yoritish tizimlari,Isitish va sovutish
qurilmalari,Aloqa vositalari (telefon, internet),Transport (elektromobillar,
metro),Tibbiyot uskunalari (EKG, rentgen),Sanoat texnologiyalari (robototexnika,
ishlab chiqarish liniyalari) kabi
ko‘plab sohalar faoliyat yurita olmaydi.
Xulosa :
Elektr toki
–
insoniyat hayotining ajralmas qismiga aylangan, texnik
taraqqiyotning asosiy omillaridan biridir. Uning mohiyatini tushunish va undan
to‘g‘ri foydalanish har bir fuqaro, ayniqsa texnik soha vakillari uchun zarurdir.
Elektr toki
–
qulaylik, lekin ehtiyotsizlikda xavf hamdir. Shuning uchun u bilan
ishlashda bilim, hushyorlik va mas’uliyat muhim o‘rin tutadi.
1. Elektr tokining o‘lchov birliklari va asboblari
Ampermetr
–
tok kuchini o‘lchaydi (birligi: amper, A).
Voltmetr
–
kuchlanishni o‘lchaydi (birligi: volt, V).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
101
Ommetr
–
qarshilikni o‘lchaydi (birligi: om, Ω
).
Multimetr
–
ampermetr, voltmetr va ommetr funksiyalarini birlashtirgan ko‘p
funksiyali asbob.
Wattmetr
–
quvvatni o‘lchaydi (birligi: vatt, W).
2. Om qonuni :
Elektr toki kuchini, kuchlanishni va qarshilikni bog‘laydigan
asosiy qonunlardan biri
–
Om qonuni bo‘lib, quyidagicha ifodalanadi:
I=URI = \frac{U}{R} Bu yerda: I
–
tok kuchi (A), U
–
kuchlanish (V),R
–
qarshilik (
Ω
).
Om qonuni elektr zanjirlarida hisob-
kitob ishlarida keng qo‘llaniladi.
3. Elektr toki qaysi muhitlarda o'tadi?
Elektr toki quyidagi muhitlar orqali o‘tishi mumkin:Metallar (o‘tkazgichlar) –
mis, alyuminiy, oltin, temir va boshqalar.
Elektrolitlar
–
kislotali va ishqoriy eritmalar (masalan, kislota ichidagi suv).
Plazma
–
ionlangan gaz muhitlari (chaqmoq, payvandlash yoyi).
Vakuum
–
kuchli elektr maydoni ostida elektronlar vakuumda harakatlana
oladi (masalan, elektron lampalarda).
Yarimo‘tkazgichlar –
kremniy (Si), germaniy (Ge) va boshqalar. Ular tranzistor
va chiplar ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.G. A. Alekseev
–
"Elektrotekhnika asoslari"
, Moskva, Mir, 2020.
2.R. S. Abdullayev
–
"Elektr qurilmalari va ularning ishlash prinsiplari"
,
Toshkent, 2021.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
102
3.
O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi –
"Elektr xavfsizligi me’yoriy
qoidalari"
, 2022.
–
O‘zbekiston energetika yangiliklari portali.
–
Elektr va elektronika bo‘yicha xalqaro o‘quv
manbasi.
