https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
52
JAVOBGARLIKDAN VA JAZODAN OZOD QILISH
Karimov Islom Umidullo o’g’li
IIV Surxondaryo akademik litseyi Huquqshunoslik fanlari o’qituvchisi
Annotatsiya
Kalit so’zlar:
Jinoyat sodir etgan shaxsni javobgarlikdan va jazodan ozod qilish
jinoyatlarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Qonun chiqaruvchi ayrim
holatlarda jinoyat sodir etgan shaxslarga jazo qo‘llamasdan ham uning xulqini
tuzatish mumkin yoki qonunda nazarda tutilgan shartlar mavjudligida ularga jazo
qo‘llamaslikni hamda javobgarlikdan ozod qilish qoidalarini belgilaydi.
Shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod qilish masalasi ikki omil mavjud
bo‘lganida yuzaga keladi:
birinchidan, shaxs jinoyat belgilarini ifodalagan qilmishni sodir etganida,
shuningdek, uni jinoiy javobgarlikka tortish uchun barcha asoslar mavjud
bo‘lganida;
ikkinchidan, mazkur shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod qilish uchun barcha
qonuniy asos va shart-
sharoitlar mavjud bo‘lgan hollarda.
JK Umumiy qismining beshinchi bo‘limida javobgarlikdan va jazodan ozod
qilish instituti belgilangan bo‘lib, u bir nechta turlardan tashkil topgan
Javobgarlikdan ozod qilish
turlari (XII bob)
Jazodan ozod qilish
turlari (XIII bob)
Javobgarlikka tortish muddatining
o‘tib
ketganligi munosabati bilan jinoyat
uchun javobgarlikdan ozod qilish (64-
modda).
Jazoni ijro etish muddati
o‘tib
ketganligi munosabati bilan jazodan
ozod
qilish (69-modda).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
53
Qilmish yoki shaxs ijtimoiy xavfliligini
yo‘qotganligi munosabati bilan
javobgarlikdan ozod qilish (65-modda).
Shaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini
yo‘qotishi
munosabati bilan uni jazodan
ozod qilish (70-modda).
Aybdor
o‘z
qilmishiga amalda
pushaymon
bo‘lganligi
munosabati
bilan javobgarlikdan ozod qilish (66-
modda).
Aybdor
o‘z
qilmishiga amalda pushaymon
bo‘lganligi
munosabati bilan jazodan ozod
qilish (71-modda).
Yarashilganligi munosabati bilan jinoiy
javobgarlikdan ozod qilish (66
1
-modda).
Shartli hukm qilish (72-modda).
Jazoni
o‘tashdan
muddatidan ilgari shartli
ozod
qilish (73-modda).
Jazoni
yengilrog‘i
bilan
almashtirish (74-modda).
Kasallik tufayli javobgarlikdan ozod
qilish (67-modda).
Kasallik yoki mehnat qobiliyatini
yo‘qotish
oqibatida jazodan ozod qilish (75-modda).
Amnistiya akti asosida javobgarlikdan
ozod qilish (68-modda).
Amnistiya akti yoki afv etish asosida
jazodan
ozod qilish (76-modda).
Jinoiy javobgarlikdan ozod qilish, o‘z mazmuniga ko‘ra, jinoyat sodir etgan
shaxsni huquqiy oqibatlardan ozod qilishdir. Shaxsni javobgarlikdan ozod qilish
qilmishning huquqiy tabiatini o‘zgartirmaydi, chunki sodir etilgan qilmish hamisha
jinoyat bo‘lib qo
laveradi va yuridik mohiyati saqlanib qoladi.
Javobgarlikka tortish muddatining o‘tib ketganligi deganda, jinoyat sodir
etilgan paytdan boshlab, qonunda belgilangan muddatlarning o‘tib ketganligi
tushuniladi. Ushbu muddatlar o‘tib ketganidan keyin shaxs javobgarlikdan shartsiz
ozod etilishi lozim. Mud
datlarning o‘tganligi munosabati bilan javobgarlikdan
ozod qilish uchun qonun chiqaruvchi tomonidan ayrim shartlar belgilangan.
Moddada nazarda tutilgan muddatlar ushbu Kodeksning 150
–
157-moddalarida,
158-moddasining birinchi qismida, 159-moddasining uchin
chi va to‘rtinchi
qismlarida, 160, 161 va 2442- moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarni sodir etgan
shaxslarga nisbatan qo‘llanilmaydi.
Javobgarlikka tortish muddatlari jinoyat sodir etilgan kundan boshlab hukm
qonuniy kuchga kirgan kungacha hisoblanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
54
Qonunda muddatlar o‘tishining ikki turi belgilangan:
–
differensial (tabaqalashtirilgan) muddat;
–
universal (umumiy) muddat.
Differensial muddatning o‘tib ketishi jinoyatlarning tasnifidan kelib chiqadi.
Xususan, JK 64-moddasiga 1-qismiga muvofiq, agar jinoyat sodir etilgan kundan
boshlab quyidagi muddatlar:
–
ijtimoiy xavfliligi katta bo‘lmagan jinoyat sodir etilgan kundan boshlab –
ikki yil;
–
uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyat sodir etilgan kundan boshlab –
to‘rt yil;
–
og‘ir jinoyat sodir etilgan kundan boshlab –
sakkiz yil;
–
o‘ta og‘ir jinoyat sodir etilgan kundan boshlab –
o‘n to‘rt yil o‘tib ketgan
bo‘lsa, shaxs javobgarlikdan ozod qilinadi.
Differensial muddatlarning o‘tishi uchun quyidagi shartlar nazarda tutilgan:
birinchi sharti
–
jinoyat sodir etgan shaxsning tergov va suddan yashirinmasligi;
ikkinchi sharti
–
og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyat sodir etgan shaxs qonunda
ko‘rsatilgan tabaqalashtirilgan
muddat
davomida qasddan
yangi jinoya sodir etmaganligi.
Ushbu shartlarning buzilishi differensial muddat o‘tishining to‘xtatilishiga
yoki uzilishiga olib keladi.
Universal muddat. JK 64-moddasining 5-
qismida belgilangan qoidaga ko‘ra,
agar ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan yoki uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyat sodir
etilgan kundan boshlab o‘n yil, og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyat sodir etilgan kundan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
55
boshlab yigirma besh yil o‘tgan bo‘lsa, shaxs javobgarlikka tortilishi mumkin
emas.
JK 64-moddasining 6-qismida muayyan toifadagi jinoyatlarga nisbatan jinoiy
javobgarlikdan ozod qilishning ushbu turini qo‘llash bo‘yicha qo‘shimcha shartlar
va cheklashlar nazarda tutilgan. Sodir etilgan jinoyat uchun qonunda umrbod
ozodlikdan mahrum qilis
h jazosi tayinlash nazarda tutilgan bo‘lsa, javobgarlikka
tortish muddatlarini qo‘llash masalasini hal qilish jinoyat ishini ko‘rib chiqayotgan
sud ixtiyoriga beriladi.
Sud bunday holatda ikki xil xulosaga kelishi mumkin:
–
agar sud javobgarlikka tortish muddatini qo‘llashni lozim topsa, differensial
yoki universal muddatlarga ko‘ra javobgarlikdan ozod etilishi lozim;
–
agar sud javobgarlikka tortish muddatini qo‘llashni lozim topmasa, umrbod
ozodlikdan mahrum qilish jazosi o‘rniga ozodlikdan mahrum qilish tayinlanadi.
Bunday holatda differensial yoki universal muddatlar o‘tganidan keyin umrbod
ozodlikdan mahrum qilish j
azosini qo‘llash mumkin emas.
Jinoiy javobgarlikdan ozod qilishning JK 65moddasida nazarda tutilgan
ushbu turi shartsiz hisoblanadi, chunki u shaxsning ozod qilingandan keyingi
xulqiga qandaydir shartlar qo‘yish bilan bog‘liq emas.
Yodda tuting!
JKning 65-moddasida javobgarlikdan ozod qilishning ikki turi nazarda tutilgan,
ya’ni:
sodir etilgan
qilmish
o‘zining
ijtimoiy
xavfliligini
yo‘qotgan
deb topilganligi
(JK 64-modda 1-qism)
jinoyat sodir etgan
shaxs
ijtimoiy
xavflilik
xususiyatini
yo‘qotgan
deb topilganligi
(JK 64-modda 2-qism).
Qilmishning
ijtimoiy
xavflilik
xususiyati
yo‘qolganligi
sababli
javobgarlikdan ozod qilish asoslariga quyidagilar kiradi: a) sharoitning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
56
o‘zgarganligi; b) qilmishning ijtimoiy xavflilik xususiyati yo‘qolishiga olib
kelganligi.
Sharoitning o‘zgarishi deganda, obyektiv voqelikdagi sodir etilgan
jinoyatning yangi ijtimoiy sharoitlarda ijtimoiy xavfliligini yo‘qotishiga olib
kelgan o‘zgarish tushuniladi.
65-moddaning 2-
qismida faqat ikki holat birgalikda mavjud bo‘lganidagina
javobgarlikdan ozod qilish mumkinligi nazarda tutilgan: a) jinoyat sodir
etilganidan so‘ng sharoitning o‘zgarganligi; b) buning oqibatida jinoyat sodir etgan
shaxsning ijtimoiy xavfli
ligi yo‘qolganligi.
Javobgarlikdan ozod qilishning ushbu turiga nisbatan sharoitning o‘zgarishi
deganda, aybdor shaxsni u jinoyat sodir etgunicha o‘rab turgan obyektiv voqelikda
yuz bergan o‘zgarishlarni tushunish zarur. Ushbu o‘zgarishlar boshqa odamlar
atrofidagi sharoitlar
ning o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lishi shart emas, shuningdek,
aybdor shaxsning o‘z ixtiyori bo‘yicha ham, uning istak
-xohishidan tashqari ham
yuz berishi mumkin.
Amalda pushaymon bo‘lganligi munosabati bilan javobgarlikdan ozod
qilishda, shaxs xulq-atvorining ijobiy namoyon etilganligi va unga jazo yoki
boshqa turdagi majburlov choralarini qo‘llashning shart emasligidan kelib chiqadi.
Jinoyat kodeksidan
66-modda. Aybdor o
‘
z qilmishiga amalda pushaymon bo
‘
lganligi
munosabati bilan javobgarlikdan ozod qilish
Ijtimoiy xavfi katta bo
‘
lmagan yoki uncha og
‘
ir bo
‘
lmagan jinoyatni birinchi
marta sodir etgan shaxs, agar u aybini bo
‘
yniga olish to
‘
g
‘
risida arz qilgan, chin
ko
‘
ngildan pushaymon bo
‘
lgan, jinoyatning ochilishiga faol yordam bergan va
keltirilgan zararni bartaraf qilgan bo
‘
lsa, javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin.
Ushbu Kodeks Maxsus qismining tegishli moddasida alohida ko
‘
rsatilgan
hollarda, jinoyat sodir etgan shaxs o
‘
z qilmishiga amalda pushaymon
bo
‘
lgan taqdirda
javobgarlikdan ozod qilinishi lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
57
Amalda pushaymon bo
‘
lish javobgarlikdan ozod qilishning asosi sifatida
qabul qilinishi uchun quyidagi belgilar bo
‘
lishi lozim:
–
shaxsning birinchi marta jinoyat sodir etishi;
–
sodir etilgan jinoyat tasnifiga ko‘ra ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan yoki
uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyat bo‘lishi;
–
shaxs aybini o‘z bo‘yniga olish to‘g‘risida ixtiyoriy arz qilganligi;
–
aybdorning pushaymon bo‘lganligi;
–
jinoyatni ochishda faol yordam berishi;
–
kelib chiqqan oqibatni bartaraf qilganligi.
Javobgarlikdan ozod qilishning ushbu turi jinoyat sodir etgan shaxsning
jabrlanuvchi bilan yarashgan bo‘lsa hamda qonunda nazarda tutilgan boshqa
shartlar mavjud bo‘lsa, unga javobgarlik belgilanmasligida ifodalanadi.
Amaldagi jinoyat qonuni normasiga muvofiq, yarashuv institutini qo‘llash
uchun quyidagi shartlar bajarilgan bo‘lishi lozim:
1)
sodir etilgan jinoiy qilmish JKning 661-moddasida nazarda
tutilganligi;
2)
jinoyat sodir etgan shaxsning, ya’ni gumon qilinuvchi yoki
ayblanuvchining aybiga iqror bo‘lganligi;
3)
jabrlanuvchiga yetkazilgan zararning bartaraf qilinganligi;
4)
jabrlanuvchi bilan gumon qilinuvchi (ayblanuvchi)ni yarashganligi,
ya’ni jabrlanuvchining kechirganligi.
Ushbu shartlardan birining
bajarilmasligi
jinoyat
ishi
bo‘yicha yarashuv institutini qo‘llashni istisno etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
58
Amnistiya JKning 68-moddasida huquqiy tartibga solingan. Ushbu moddada
jinoyat sodir etgan shaxs amnistiya akti asosida javobgarlikdan ozod qilinishi
mumkinligi nazarda tutilgan.
Amnistiya akti asosida jinoiy javobgarlikdan ozod qilish, huquqiy tabiatiga
ko‘ra, jinoyat huquqi institutiga kirmaydi, chunki O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi 80-moddasining 10-
bandiga muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisining Senati, O‘z
bekiston Respublikasi Prezidentining taqdimiga
binoan amnistiya to‘g‘risidagi hujjatlarni qabul qiladi.
Jazoni ijro etish muddatining o‘tib ketganligi deganda, hukm qonuniy kuchga
kirgan kundan boshlab, qonunda belgilangan muddatlarning o‘tib ketganligi
tushuniladi. Ushbu muddatlar o‘tib ketganidan keyin shaxs jazodan shartsiz ozod
etiladi.
JKning 150
–
157-moddalarida, 158-moddasining birinchi qismida, 159-
moddasining uchinchi va to‘rtinchi qismlarida, 160, 161 va 2442
- moddalarida
nazarda tutilgan jinoyatlar uchun jazoni ijro etish muddatli hisoblanmaydi, ya’ni
ushbu jinoyatlar uchun hukm ch
iqarilgandan keyin qancha muddat o‘tganligidan
qat’i nazar jazo ijro etilishi lozim.
Jinoyat huquqining insonparvarlik tamoyillaridan biri bu
–
shaxsga nisbatan
jazo qo‘llamasdan ham uni tuzatish, jamiyatga qayta ijtimoiylashtirish imkonini
berishdir. Shuning uchun javobgarlikdan va jazodan ozod qilish instituti jinoyat
huquqining muhim el
ementlaridan biri sifatida e’tirof etiladi.
Mazkur institut shaxsning qilgan jinoyatiga nisbatan javobgarlik yoki
jazoning ijtimoiy-
ma’naviy ahamiyatini, shuningdek, u holatlarda davlat
tomonidan jazolash zarurati yo‘qligini ko‘rsatadi. Bu esa jinoyatga yondashuvda
differensial va adolatli qaror qabul qilish imkonini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
59
Jinoyat kodeksida javobgarlikdan va jazodan ozod qilishning quyidagi asosiy
turlari belgilangan:
•
Ijtimoiy xavflilikning yo‘qolishi (JK 83
-modda),
•
Amalda pushaymon bo‘lish (JK 65
-modda),
•
Yarashish asosida ozod qilish (JK 66-modda),
•
Jinoyat sodir etilganidan keyin ahvoli og‘irlashgan shaxsni ozod qilish,
•
Muddatlarning o‘tib ketishi asosida ozod qilish, va boshqalar.
Mazkur normalarning qo‘llanishi bir qator shart va mezonlar asosida amalga
oshiriladi: jinoyatning og‘irlik darajasi, shaxsning xulq
-atvori, yetkazilgan
zararning qoplanishi, jabrlanuvchining roziligi, ijtimoiy xavflilik darajasining
o‘zgarishi va boshqala
r.
Shuningdek, ushbu institutlar shaxsning ijobiy o‘zgarishini rag‘batlantirishga,
jazolashdan ko‘ra tuzatishga, jabrlanuvchi bilan yarashuvga erishishga xizmat
qiladi. Natijada, jinoyatga qarshi kurashda faqat repressiv choralar emas, balki
tarbiyaviy va ijtimoiy yondashuvlar ham ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, javobgarlikdan va jazodan ozod qilish institutlari
jinoyat huquqining insonparvarlik, adolat va maqsadga muvofiqlik tamoyillarini
amaliyotda ro‘yobga chiqaradi. Bu esa huquqiy tizimning faqat jazolovchi emas,
balki ijtimoiy-tarbiyavi
y vazifalarni ham bajarishini ta’minlaydi. Mazkur
institutlardan oqilona va qonuniy foydalanish jamiyatda huquqiy madaniyatning
yuksalishiga, jinoyatchilikni kamaytirishga va fuqarolarning davlatga bo‘lgan
ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
60
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
2.
O‘zbekiston Respublikasi IIV akademik litseylari uchun darslik. –
T.:
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2023 –
184b
3.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi –
asosiy normativ hujjat.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
-protsessual kodeksi
–
jinoyat ishlari
yuritilishi tartibini belgilaydi.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi –
jinoyat huquqining asosiy
prinsiplari shu yerda belgilangan.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining plenum qarorlari
7.
M. Rustambayev. "Jinoyat huquqi (Maxsus qism)"
–
jinoyat
turlarining tahlili.
