https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
358
HUQUQIY ATAMALARNING BOYISH MANBALARI
O’zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Surxondaryo akademik litseyi
Ona tili va adabiyot va Huquqshunoslik fani o’qituvchisi
Boysariyeva Manzura Yangiboy qizi
Mirzoyusupov Shohrux Shavkatovich
Annotatsiya: Mazkur maqolada huquqiy atamalarning paydo bo'lishi,
rivojlanishi va boyishining asosiy manbalari tahlil qilinadi. Tarixiy jarayonlar,
ijtimoiy-iqtisodiy omillar, boshqa tillardan o'zlashtirish, huquqshunoslik fanining
rivojlanishi kabi omillar huquqiy leksikaning boyishida qanday rol o'ynashi batafsil
ko'rib chiqiladi. Maqolada huquqiy terminologiyaning aniqligi va bir xilligini
ta'minlash masalalari ham muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar: Huquqiy atamalar, terminologiya, huquq tili, lingvistika,
qonun, qonunchilik, huquqiy lug'at, tillararo aloqalar, o'zlashtirish, termin yaratish.
Huquqiy tizim har qanday jamiyatning muhim tarkibiy qismidir va uning
samarali ishlashi aniq va bir xil tushuniladigan huquqiy atamalarga bog'liq.
Huquqiy atamalar - bu huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi, huquqiy
hodisalarni ifodalovchi maxsus so'zlar va iboradir. Ularning boyishi va rivojlanishi
esa murakkab va ko'p qirrali jarayon bo'lib, bir qator omillar ta'siriga bog'liq.
Huquqiy atamalarning boyishining asosiy manbalaridan biri tarixiy
jarayonlar hisoblanadi. Har bir davrning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi, siyosiy tizimi
o'ziga xos huquqiy munosabatlarni va shu munosabatlarni ifodalovchi atamalarni
shakllantiradi. Masalan, feodalizm davri huquqiy atamalari kapitalizm davri
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
359
atamalaridan tubdan farq qiladi. Tarixiy meros sifatida saqlanib qolgan atamalar
hozirgi zamon huquqiy tilining muhim qismini tashkil etadi.
Ijtimoiy-iqtisodiy omillar ham huquqiy atamalar boyishida muhim rol
o'ynaydi. Jamiyatda paydo bo'ladigan yangi ijtimoiy munosabatlar, texnologiyalar
va iqtisodiy jarayonlar yangi huquqiy me'yorlarni, shunga mos ravishda yangi
atamalarni talab qiladi. Masalan, internet va axborot texnologiyalarining
rivojlanishi kiberjinoyatlar, elektron hujjatlar va boshqa yangi huquqiy hodisalarni
tug'dirdi, bu esa o'z navbatida yangi huquqiy atamalarni yaratish zaruratini keltirib
chiqardi.
Boshqa tillardan o'zlashtirish ham huquqiy atamalar boyishining muhim
manbalaridan biridir. Huquq tizimlari o'zaro ta'sir qilganda, bir tildan ikkinchi tilga
huquqiy atamalar o'zlashtiriladi va ba'zan mahalliy tilga moslashtiriladi. Bu
jarayon ayniqsa, huquqiy tizimlarni isloh qilish yoki xorijiy huquq normalarini
qabul qilish davrlarida faol bo'ladi. Masalan, ko'plab huquqiy atamalar lotin,
frantsuz va ingliz tillaridan olingan.
Huquqshunoslik fanining rivojlanishi ham huquqiy terminologiyaning
boyishida muhim rol o'ynaydi. Huquqshunos olimlar yangi huquqiy nazariyalarni
ishlab chiqadilar, huquqiy hodisalarni tahlil qiladilar va shu jarayonda yangi
atamalarni yaratadi yoki mavjud atamalarning ma'nosini aniqlashtiradi. Ilmiy-
tadqiqot ishlari huquqiy tilni boyitishga, uning aniqligi va bir xilligini oshirishga
hissa qo'shadi.
Huquqiy atamalarning boyishini tartibga solish va ularning aniqligi va bir
xilligini ta'minlash uchun huquqiy lug'atlar, terminologik standartlar va
qonunchilik aktlari muhim ahamiyatga ega. Ular huquqiy atamalarning ma'nolarini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
360
aniqlash, ularning qo'llanilishini tartibga solish va terminologik chalkashliklarni
oldini olishga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, huquqiy atamalarning boyishi murakkab va doimiy
jarayon bo'lib, tarixiy jarayonlar, ijtimoiy-iqtisodiy omillar, tillararo aloqalar va
huquqshunoslik fanining rivojlanishi kabi bir qator omillar ta'sirida sodir bo'ladi.
Bu jarayonni nazorat qilish va huquqiy tilning aniqligi va bir xilligini ta'minlash
esa huquqiy tizimning samarali ishlashi uchun muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Karimov I.A. Barkamol avlod-
O’zbekiston taraqqiyotining poydevori.
Toshkent: “Sharq”, 1998. –
B.63.
2.M.Mahmudov. “ O’quv materialini didaktik loyihalash tizimi”.
Pedagogik mahorat 2002-yil. 3-son
3. 2.M.Mahmudov. “ O’quv materialini didaktik loyihalash tizimi”.
Pedagogik mahorat 2003-yil. 1-son
4.M.Ochilov. “Yangi pedagogic texnologiyalar” 2000
-yil
5.Sobirova M.R.”O’zbek tili darslarida interfaol usullardan foydalanish”
6.Ahmedova H.O’zbek tili o’qitishning zamonaviy texnologiyalari.
-Toshkent:
Tafakkur,2012.-96
7. Abdurahmanov G’.,Rustamov H Ona tili.10
-sinf uchun darslik.Toshkent,
“O’qituvchi” nashriyoti,2003
-yil
8.
Tolipov O’, Usmonboeva M. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy
asoslari.
–
Toshkent: “Fan”, 2006. –
B.261.
9. Ne'matova N., G’ulomov A., Abdurimova M. Ijodiy matn ustida ishlash.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
361
-
Toshkent, “O'qituvchi”, 1997. –
V.48.
10. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar.
–
Qarshi: Nasaf, 2000.
–
B.
11. Roziqov O, Mahmudov M, Adizov B, Hamroev A. Ona tili didaktikasi.
–
Toshent: Yangi asr avlod, 2005. -B.238.
12.
Rajabzoda H, Safarov A. Pedagogik texnologiyalarni o’quv jarayonida
1995. V. 293.
13. Rajabzoda H, Safarov A. Pedagogik texnologiyalarni o’quv jarayonida
samarali qo’llash
-hozirgi zamon ta`limi talabi.
–
Buxoro, 2008.
–
B.36.
14. Saidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar (nazariya va
amaliyot).
–
Toshkent: Moliya, 2003.
–
B. 358.
15.
Tolipov O’. Ta`lim: o’qituvchi va o’quvchi faoliyati // “Sog’lom
avlod”
jurnali, 2000, № 7
-8, 20-23-betlar.
16.
Tolipov O’.Q, Usmonboeva M. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy
asoslari.
–
Toshkent: “Fan”, 2006. –
B.262.
