https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
366
QOSIQLARǴA SHIRAY BERGEN AYIMXAN.
(1917-1993)
Ózbekistan Mámleketlik Konservatoriyası Nókis filialı “Ulıwma kásiplik hám
social gumanitar pánler kafedrası”
Kórkem ónertanıw qániygeligi
2-kurs studenti
Muratbaeva Rayxan
Ilimiy basshı:
Kamalova G. M.
Annotaciya:
Bul maqalada Qaraqalpaqstanda esrtada hám akadem vokal
bólimleriniń rawajlanıwında ózinıń úlesin qosqan kórkem
-
óner wákili shuxrat
medalı iyesi Ayımxan Shamuratova tuwralı maǵluwmat beriledi.
Tayanısh sózler:
Muzıka, kórik tańlawlar, ataqlar, mádeniyat kúnleri, xalıq
qosıqları, oqiwshılar, shákirt.
Аннотация:
В данной статье представлена информация об Ойимхон
Шамуратовой, представители искусства и обладательнице медали "Шухрат,"
внесшей значительный вклад в развитие вокального и академического
отделений в Каракалпакстане.
Ключевые слова:
Музыка, конкурсы, звания, дни культуры, народные
песни, ученики, ученик.
Annotation:
This article provides information about Oyimxon
Shamuratova, a recipient of the "Shuhrat" Medal, a representative of the arts who
contributed to the development of vocals and academic vocal departments in
Karakalpakstan.
Key words:
Music, competitions, awards, culture days, folk songs, students,
pupil.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
367
Ayımxan Shamuratova qaraqalpaq dramma aktrisası, qosıqshı xalıq hám
zamanagóy qosıqlar atqarıwshısı. Ol 1917
-
jılı 10
-
avgust kúni Qaraqalpaqstan
Respublikası Qánlikól rayonınıń jeti awılında, dıyxan shańaraǵında dúnyaǵa
kelgen. Qánlikól rayonındaǵı mektepte
4 jıl dawamında bilim aladı. 1931
-
jılı
Tórtkól qalasındaǵı awqam mektebinde oqıwın dawam ettirgen. Sol jılı Qońırat
qalasındaǵı kolxoz teatrınıń qosıqshısı sıpatında jumısqa qabıl etilgen.
1932-
jıldan Qaraqalpaqstan tarıyxındaǵı birinshi Tórtkól pedagogika bilim
jurtı qasındaǵı “Tań nurı teatr truppasınıń artistı. 1934
-
jıldıń iyul ayınan Tórtkól
qalası teatrınıń artistı. Zamanagóy dramaturglardıń pyessalarında bas róllerdi
atqarǵan. Sonday
-
aq koncertlerde solist sıpatında qatnasıp júredi. Sonıń menen bir
qatarda radionıń qosıqshı artistı lawazımında islegen, radiopostanovkalarda
qatnasqan. Biraz waqıt Berdaq atındaǵı Mámleketlik filarmoniyasınıń qosıqshısı
hám oyın ansamblinde vokalist
- sol
ist sıpatında qatnasqan. 1940
-
jıldıń aprel ayında
Moskva konservatoriyasınıń akademiyalıq vokal bólimine oqıwǵa kirip 1941
-
jıldıń
may ayında teatr derikciya tárepinen “Alpamıs” spektakline qatnasıw ushın Nókis
qalasına shaqırtılǵan. Urıs baslanǵanlı sebepli oqıwın toqtatıwǵa májbúr bolǵan.
1941-1944-
jılları jańadan saxnalastırılǵan 37 ge jaqın spektakllerde róller oynaǵan.
A. Shamuratova hám Y. Mamutov basqarǵan koncert brigadası Xıywa,
Kattaqorǵan, hám Tashkent qalalarında gastrol saparlarında bolıp, jawın
gerlerimiz
arasında koncert baǵdarlamaları menen shıǵıp olardıń húrmetine sázawar boldı.
Awır urıs jıllarında ol óz konsert brigadası menen xalıqtıń ruwxın kóterdi. Onıń
jiynaǵan qárejetleri esabınan watanımızdıń hawa kúshlerine jánebir samalyot kelip
qosıldı. Bul Ayımxan Shamuratovanıń el qorǵawǵa qosqan azamatliq úlesi edi.
Ayımxan qaraqapaq
kórkem
-
ónerinıń sultanı edi.
Onnan bizge miyras b
olıp qalǵan
jarqın obrazlar hám ol atqarǵan xosh hawaz qosıqlar alıs jaqındı esletetuǵın tarıyxıy
súwretler hám saxnaǵa kiygen kiyimleri umıtılmas miyras bolıp qaldı.
Ayımxan Shamuratovanıń óz dáwirinde atqarǵan hám repertuarınan orın
alǵan qosıqları “Yasha páriy”, “Gúlpaq”, “Eshbay”, “El menen”, “Nalısh”, “Xalıq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
368
ushın”, “Qashan ráhátlenedursań”, “El jaqsı”, “Nege dárkar”, “Ne payda”, “Ellerim
bardı”, “Nigarım”, “Jaqsıraq”, “Láyláy”, “Muxalles”, “Bes perde”, “Yar qara
kózleriń ne tiler mennen” hám basqalar. Muzıkalıq drammalardaǵı ariyaları:
“Ǵáriyp ashıq” muzıkalı
drammasınan Shaxsánemnıń ariyası, “Ǵáriyp ashıq
muzıkalı drammasınan” Aysánem ariyası, “Qırq qız muzıkalı drammasınan
Gúláyimnıń ariyası hám basqalar. Xalıq qosıqları “Júriń qızlar”, “Qız minayim”,
“Nalısh”, “Háwjar”, “Gúlpaq”, “Nigárim”, “Jaman shıǵanaq”, “Qızlar taǵar
oramalın”, “Qızlar úyge kir”, “Maqtanba”, “Seniń kewliń nedur ne qıyalda dur”
“Muńlı qız” hám basqalar.
Ayımxan Shamuratovanıń zamanagóy qosıqları: Japaq Shamuratov
muzıkasına hám Jolmırza Aymurzaev sózine “Sonday kúldim”, “Báhár súygen
yar”, Taza gúl, “Shad báhár”, “Ana xalıq muzıkası A. Shamuratov sózi, “Bagmaz
qız” Á. Sultanov muzıkası, “Batır qızlar”
J. Shamuratov muzıkası, J. Aymurzaev
sózi, “Watanım janım anam” A. Xalimov muzıkası J. Aymurzaev sózi, “Gúl
shıraylı J. Shamuratov muzıkası S. Xojaniyazov sózi, “Qosıq aytsam” J.
Shamuratov muzıkası S. Xojaniyazov sózi”, “Áwezim” J. Shamuratov muzıkası S.
Xojaniyazov sózi, “Bolar” xalıq muzıkası I. Yusupov sózi, “Anar gúlleri” xalıq
muzıkası I. Yusupov sózi, “Ámiwdiń qızı xalıq muzıkası I. Yusupov sózi.
Ayımxan Shamuratova sovet dáwiri xalıqları orıs, tatar, túrkmen, ózbek,
qazaq, ázerbayjan, iran, avgan hám basqa kóp milletlerdiń qosıqların atqarǵan.
Ayımxan Ózbek film kino studiyasında súwretke alınǵan “Buyniy lebet” 1978
-
jılı
kórkem filminde qaharman ana rólin atqarǵan. Ayımxan Shamuratova mámlekettiń
sırtında birinshilerden bolıp milliy mádeniy hám kórkem ónerdi tanıta baslaǵan.
Birinshi ret 1936-
jılı respublikanıń awılxojalıǵı ádebiy inteligenciya wákilleri
deligasiyası quramında Moskva qalasına baradı. Sol jerde Ayımxan eń dáslep
qosıqların plastinkaǵa jazdıradı.
“Shımbay”, “Bozataw”, “Aqsıńgúl” xalıq qosıqlarınıń atqarılıwı menen
birinshi márte pútkil awqam radiosında janlı iferdi atqaradı.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
369
Urıs waqtında konsert brigadası quramında respublikanıń qala hám
rayonlarına barıp 70 mıń rubl jiynaydı, bul pullar “Sovet kórkem
-
óneri” atlı urıs
samalyotlarınıń qurılısına paydalanıldı. Usı múnásebet penen Joqarǵı bas
komandanıń alǵıs telegrammasın aldı
. 1972-
jılı Shımbay qalasındaǵı Mádeniyat
úyinde S. Májitovtıń “Baǵdagúl” pyessasına qoyılǵan hám usı pyessa birinshi
orındı alıwǵa miyassar boldı.
Sol dáwirdiń eń iri Qız ketken, Lenin jap, Paxta
- arna, Shardjaw-Beynew
temir jol sıyaqlı qurılıslardıń qurıwshıları aldında koncertler qoydı. Ayımxan
Shamuratova 1951-1988-
jıllar arlıǵında K.S. Stanslaviskiy atındaǵı mámleketlik
teatrında qosıqshı
- aktr
isa lawazımında isledi. Berdax atındaǵı muzıkalı dramma
hám komediya teatrı saxnasında oynaǵan róllerine toqtalıp ótetuǵın bolsaq S.
Májitovtıń “Baǵdagúl” muzıkalı drammasında “Baǵdagúl”, K. Yashinniń
“Gúlsara” muzıkalı drammasında “Aysara”, A. Begimovtıń “Qorlıqtan azat”
muzıkalı dramamasında “Xatira”, M. Dáribaevtıń “Kóklen batır” muzıkalı
drammasında “Aypara”, U. Gadjibekovtıń “Arshin mal alan” muzıkalı
drammasında “Xala”, T. Allanazarov hám A. Begimovlardıń “Gáriyp ashıq”
muzıkalı drammasında “Shaxsánem” K. Semonovtıń “Russha soraw” muzıkalı
drammasında “Kempir”, B. Tlegenovtıń “Begjap tragediyası” tarıyxıy
drammasında “Beyjap”, N. Dáwqaraevtıń “Alpamıs” muzıkalı drammasında
“Gúlparshın”, A. Shamuratov hám I. Yusupovtıń “Qırq qız” muzıkalı drammasında
“Gúlayımnıń anası”, S. Xojaniyzovtıń “Aqmaq patsha” muzıkalı drammasında
“Aqbilek”, S. Xojaniyazovtıń “Súymegenge súykenbe” muzıkalı drammasında
“Parshagúl” hám bunnan basqa da kóplegen muzıkalı dramalarda oynap xalqımız
kewlinen shuqır orın iyelep kelgen. Ayımxan Shamuratovanıń atqarıwshılıq
repertuarı: “Tarviz,” “Bozataw”, “Aqsıngúl”, “Sarkol”, “Ayjanay” sıyaqlı
namalarǵa dóretilgen Qaraqalpaq hám Túrkimen klassikalıq shayırları Berdaq,
Ájiniyaz, Kúnxoja, Maqtumqulı sózlerine jazılǵan qosıqlardı atqarǵan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
370
1939-
jılı Ayımxan Shamuratova Moskva qalasında bolıp ótken xalıq
festivalına “Arıwjan”, “Shımbay” sıyaqlı qaraqalpaq xalıq qosıqları menen
qatnastı. 1944
-
jıldıń may ayında Ózbekistan Respublikası Tashkent qalasında bolıp
ótken Orta Áziya Mámleketleri muzıkalıq dekadasın ótkeriwge belsene qatnasıp
qayttı. 1951
-
jılı noyabr ayında Ayımxan Shamuratova tınıshlıqtı qorǵaw boyınsha
awqam shólkemi tárepinen dúzilgen Moskva qalasındaǵı Úshinshi Pútkil awqam
tınıshlıq tárepdarları tınıshlıq konferenciyasında respublikanıń wákili bolıp
qatnasıw ushın mirat etildi. 1955
-
jılı 10
-12-
may kúnleri tınıshlıqtı qorǵaw
boyınsha awqam komiteti tárepinen dúzilgen Moskva qalasındaǵı Besinshi Putkil
awqam tınıshlıq tárepdarları konferenciyasında wákil sıpatında qatnastı.
Ayımxan Shamuratova Ózbekistannıń Rossiyadaǵı 1959, Qazaqstan 1972,
Túrkmenstan 1974, Tájikistan 1968, Bashqurdistan 1977, Dagistan
mámleketlerindegi, 1984 Xorezm wálayatındaǵı 1987
-
jılları bolıp ótken hám
basqa mámleketlerdegi ádebiyat hám kórkem óner
dekadaları qatnasıwshısı. 1957,
1963, 1969-
jıllar aralıǵında Tashkent qalasında bolıp ótken Qaraqalpaq kórkem
-
óner hám ádebiyat dekadalarında teatr menen birge qatnastı. 1959
-
jılı Moskva
qalasındaǵı Krembl sarayınıń saxnasında, Moskva Mámleketlik univers
titinde P.I.
Chaykovskiy atındaǵı oqıw ornınıń konsert zalında qosıqlar atqarǵan.
1969-
jılı Qaraqalpaq filarmoniyası qosıq hám oyın ansambli quramında
Gorkiy, Kazan, Moskva Ulyanovskiy qalalarına barıp konsertler beriw baxtına
miyssar boldı. 1982
-
jılı Ayımxan Shamuratova bir topar ózbek aktrisaları
quramında Ázerbayjanda bolıp ótken ózbek kórkem
-
óner kúnlerine qatnastı. 1968
-
jılı Ózbekistan teatr ǵayratkerleri shólkemi quramında Pútkil jáhán teatr
konferenciyasına qatnasıp qayttı. Ayımxan Shamuratova usı jılı SSSR teatr
arbapları awqamı aǵzası, Ózbekistan teatr shólkemi aǵzası boldı. 1
968-
jılı Ózbek
hújjetli filmleri tárepinen qosıqshı Ayımxan Shamuratova haqqında bir saatlıq
hújjetli film súwretke alındı.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-46
_ Том
-5_
июнь
-2025
371
1976-
jılı Ózbek kino operatorı SSSR xalıq artistı Malik
Kayomov
Ayımxan
Shamuratova haqqında 10 minutlıq hújjetli film súwretke alǵan.
1986-
jılı Moskva qalasında bolıp ótken urıs hám miynet maqtanıshları usınıs
konferenciyasına wákil etip jiberildi hám sol jerde Plenum aǵzalıǵına saylandı.
Ayımxan Shamuratova respublikanıń social
-
siyasıy ómirinde belsene qatnastı
1948-1967-
jıllar dawamında Nókis qala keńes deputatlıǵına saylandı. Eki márte
1956 hám 1967
-
jılları KKASSR joqarı keńesi deputatlıǵına saylandı.
Qaraqalpaq teatr hám muzıka kórkem
-
óneriniń rawajlanıwına qosqan úlesi
ushın Ayımxan Shamuratova bir neshe márte joqarı sıylıq hám ataqlar menen
sıylıqlandı. Olardı atap aytatuǵın bolsaq:
1940-
jıldıń 25
-
avgust kúni KKASSR Joqarı keńes prezidumı tárepinen
“Qaraqalpaq ASSR Teatr kórkem ónerin rawajlandırıw boyınsha úlgili xızmetleri
ushın “Qaraqalpaq ASSR xalıq artisti”, 1942
-
jılı 4
-
mart kúni “Hurmat nishoni”
ordeni menen, 1954-
jılı 21
-iyun
kúni kóp balalı ana sıpatında III dárejeli “Onalik
sharaf” ordeni menen, 1968
-
jılı 27
-
avgust kúni SSSR Joqarı sovet predumı
pármanı menen K.S. Stanslaviskiy atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik teatr aktrisası
Sovet kórkem
-
óner tarawındaǵı úlken xızmetleri ushın SSSR xalıq artistı húrmetli
ataǵı menen, 1970
-
jılı 5
-
aprel kúni Jasaratlı miyneti ushın V.I. Leninnıń
tuwılǵanlıǵına “100 jıl tolıwı múnásebeti menen medal” menen, 1985
-
jılı 8
-may
kúni miynet frondı sıpatında “1941
-1945-
jılları bolıp ótken Ullı watan
urısındaǵı
Jeńiske 40 jıl medalı” menen, Joqarı keńes tárepinen 30
-
martta Ózbekistan hám
Qaraqalpaqstan ASSR maqtaw jarlıqları menen, 1975
-
jılı 18
-
sentyabrde “Mexnat
medalı” ordenin menen sıylıqlanadı. Qaraqalpaq kórkem óneriniń sultanı Ayımxan
Shamuratova 1993-
jılı Nókis qalasında dúnyadan ótti.
Ayımxan Shamuratova dúnyadan ótkennen keyin 2004
-
jılı Ózbekistan
Respublikası birinshi prezidenti I.A. Karimov pármanı menen “Buyuk xızmatlari
uchun” ordeni menen sıylıqlanadı.
