https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
395
ULTRABINAFSHA NURLANISH VA UNING TIBBIYOTDA
QO’LLANISHI
Sattorov Yorqin Karimovich
Toshkent tibbiyot akademiyasi biofizika kafedrasi o’qituvchisi
Sattorova Feruza Botirali qizi
Nosirjonova Muslima Isroiljon qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi 1-son davolash ishi fakulteti talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada ultrabinafsha (UB) nurlanishning fizik va
biologik xossalari, inson organizmiga ko’rsatadigan ta’siri hamda tibbiyot
sohasida qo’llanilish yo’nalishlari keng yoritilgan. UB nurlari elektromagnit
spektrda ko’rinadigan yorug’lik va rentgen nurlar orasida joylashib, o’zining
yuqori energiyasi tufayli mikroorganizmlarni yo’qotish, teri kasalliklarini
davolash, suyak va to’qimalar holatini o’rganish kabi bir qator tibbiy
amaliyotlarda qo’llaniladi. Maqolada shuningdek, UB nurlanishning dozalari,
terapevtik samaradorligi, organizmga salbiy ta’siri va xavfsizlik choralariga ham
alohida e’tibor qaratilgan. Bugungi kunda bu texnologiya fizioterapiya,
laboratoriya diagnostikasi, jarrohlik va stomatologiyada ham keng tatbiq
etilmoqda. Maqolaning maqsadi — UB nurlanishning ilmiy asoslarini,
tibbiyotdagi amaliy ahamiyatini ochib berish va uni xavfsiz qo’llash tamoyillarini
tushuntirishdan iborat.
Kalit so‘zlar: Ultrabinafsha nurlanish, elektromagnit to’lqinlar, tibbiyotda
qo’llanish, fizioterapiya, dezinfeksiyalash, teri kasalliklari, diagnostika, terapevtik
ta’sir, xavfsizlik chorasi, quyosh nuri, sun’iy nurlantirish, fototerapiya,
stomatologiya, jarrohlik, to’lqin uzunligi,
Аннотация: В статье подробно рассматриваются физические и
биологические свойства ультрафиолетового (УФ) излучения, его
воздействие на организм человека и его применение в медицине.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
396
Ультрафиолетовые лучи находятся между видимым светом и
рентгеновскими лучами в электромагнитном спектре и благодаря своей
высокой энергии используются в ряде медицинских процедур, таких как
уничтожение микроорганизмов, лечение кожных заболеваний и исследование
состояния костей и тканей. В статье также рассматриваются дозы УФ-
излучения, терапевтическая эффективность, побочные эффекты на
организм и меры безопасности. Сегодня эта технология также широко
применяется в физиотерапии, лабораторной диагностике, хирургии и
стоматологии. Цель статьи — раскрыть научные основы УФ-излучения, его
практическое значение в медицине, а также объяснить принципы его
безопасного использования.
Ключевые слова: Ультрафиолетовое излучение, электромагнитные
волны, медицинское применение, физиотерапия, дезинфекция, кожные
заболевания, диагностика, лечебные эффекты, меры предосторожности,
солнечный свет, искусственное излучение, фототерапия, стоматология,
хирургия, длина волны,.
🇬🇧
Annotation: This article provides a comprehensive overview of the physical and
biological properties of ultraviolet (UV) radiation, its effects on the human div,
and its applications in medicine. UV rays are located between visible light and X-
rays in the electromagnetic spectrum, and due to their high energy, they are used
in a number of medical practices, such as killing microorganisms, treating skin
diseases, and studying the condition of bones and tissues. The article also pays
special attention to the doses of UV radiation, therapeutic efficacy, adverse effects
on the div, and safety measures. Today, this technology is widely used in
physiotherapy, laboratory diagnostics, surgery, and dentistry. The purpose of the
article is to reveal the scientific foundations of UV radiation, its practical
significance in medicine, and to explain the principles of its safe use.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
397
Keywords: Ultraviolet radiation, electromagnetic waves, medical applications,
physiotherapy, disinfection, skin diseases, diagnostics, therapeutic effects, safety
precautions, sunlight, artificial radiation, phototherapy, dentistry, surgery,
wavelength,
Kirish
Zamonaviy fan va texnologiyalar taraqqiyoti inson salomatligini saqlash va
tiklash sohasida ko‘plab innovatsion usullarni hayotga tatbiq etmoqda. Ulardan biri
bu — ultrabinafsha (UB) nurlanishidir. UB nurlar elektromagnit to‘lqinlar
spektrida joylashgan bo‘lib, ko‘rinadigan yorug‘likdan qisqaroq to‘lqin uzunligiga
ega. Ultrabinafsha nurlanish tabiiy holda quyosh nurlarida mavjud bo‘lib, sun’iy
manbalar orqali ham olinadi. Bu nurlanish turi biologik ta’sirga ega bo‘lgani
sababli, tibbiyotda keng qo‘llaniladi.
UB nurlanishining inson organizmiga ta’siri ko‘p jihatdan uning dozasiga,
to‘lqin uzunligiga va qo‘llanish usuliga bog‘liq. Tibbiyotda u dezinfeksiyalash,
fizioterapiya, diagnostika va boshqa yo‘nalishlarda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada ultrabinafsha nurlanishning xossalari, tibbiy qo‘llanilishi va
xavfsizlik choralari haqida batafsil ma’lumot beriladi
Asosiy qism
1. Ultrabinafsha nurlanishning fizik xususiyatlari
Ultrabinafsha (UB) nurlanish — bu elektromagnit spektrning ko‘rinadigan
yorug‘lik va rentgen nurlari orasida joylashgan qisqa to‘lqinli nurlanish turidir. UB
nurlarning to‘lqin uzunligi taxminan 10–400 nanometr oralig‘ida bo‘lib, bu ularni
ko‘rinadigan yorug‘likdan qisqaroq va energiyasi yuqoriroq bo‘lishini ta’minlaydi.
UB nurlanish uchta asosiy turga bo‘linadi:
- UV-A (315–400 nm) – eng uzoq to‘lqinli va organizmga eng yumshoq ta’sir
ko‘rsatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
398
- UV-B (280–315 nm) – o‘rta to‘lqinli, ko‘proq biologik ta’sirga ega, lekin
kuchliroq
zarar
yetkazishi
mumkin.
- UV-C (100–280 nm) – eng qisqa to‘lqinli va bakteritsid xususiyatlarga ega,
odatda sun’iy manbalarda ishlatiladi Bu nurlanish turi ionlashtirmaydigan bo‘lib,
DNK tuzilmasiga ta’sir o‘tkazish imkoniyatiga ega, shu sababli u
dezinfeksiyalashda ham keng qo‘llanadi. UB nurlar tabiiy manbasi — Quyosh
bo‘lsa-da, tibbiyotda sun’iy nurlantiruvchi moslamalar — kvarts lampalar,
fototerapiya panellari va UV lazerlar ishlatiladi.
2. Tibbiyotda qo‘llanilishi
UB nurlanish tibbiyotda ko‘plab yo‘nalishlarda qo‘llaniladi, bu esa uning
biologik ta’sir mexanizmlarini chuqur o‘rganish asosida rivojlanib kelmoqda.
a) Dezinfeksiyalash va sterilizatsiya
UB-C nurlanish tibbiyot muassasalarida yuzalarni, asbob-uskunalarni va havoni
dezinfeksiyalash uchun keng qo‘llaniladi. Bu nurlar bakteriyalar, viruslar,
zamburug‘lar va boshqa mikroorganizmlarning DNK zanjirini uzib, ularning
ko‘payish qobiliyatini yo‘q qiladi. Ayniqsa, COVID-19 pandemiyasi davrida bu
usul ko‘plab shifoxonalarda asosiy dezinfeksiya vositasiga aylandi.
b) Fizioterapiya va davolovchi fototerapiya
UV-B nurlari psoriaz, atopik dermatit, vitiligo kabi teri kasalliklarini
davolashda muvaffaqiyatli qo‘llaniladi. Nurlanish yallig‘lanishga qarshi ta’sir
ko‘rsatadi, hujayralarning yangilanishini rag‘batlantiradi va immun tizimni
faollashtiradi. Bu usul odatda fototerapiya nomi bilan yuritiladi.
c) Vitamin D sintezi
Inson organizmi uchun zarur bo‘lgan D vitamini UB-B nurlanish ta’sirida terida
sintezlanadi. Bu vitamin suyaklarning mustahkamligi, immunitet kuchi va
gormonal muvozanat uchun muhim sanaladi. Quyosh nurlari orqali olinadigan UB-
B organizmda tabiiy D vitamini ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
399
d) Laboratoriya diagnostikasi
UB nurlaridan biologik namunalarni aniqlash, DNK va oqsillarni tahlil qilishda
foydalaniladi. Masalan, gel elektroforezi orqali DNK fragmentlarini ko‘rsatishda
UB nurlar yordamida floresan belgilar aniqlanadi. Bu usullar molekulyar biologiya
va genetik tahlil sohalarida muhim ahamiyatga ega.
e) Stomatologiya va jarrohlikda qo‘llanilishi
Stomatologiyada UB nurlanish fotopolimerizatsiya jarayonida ishlatiladi, ya’ni
plombalarni qattiqlashtirish uchun maxsus UB-lampa yordamida amalga oshiriladi.
Jarrohlikda esa ochiq yaralar, operatsiyadan so‘ng yuzaga kelgan infeksiyalarni
oldini olishda UV-C lampalar orqali sterilizatsiya qilinadi.
3. Biologik ta’siri va xavfsizlik chorasi
UB nurlanishining foydali tomonlari bilan birga, xavfli jihatlari ham mavjud.
Haddan ortiq nurlanish quyidagi salbiy ta’sirlarni keltirib chiqarishi mumkin:
Teri kuyishi (sunburn)
- Teri kuyishi (sunburn)
- Terining qarishi va pigmentatsiya buzilishi
- Ko‘zning shikastlanishi (fotokeratit, katarakta)
- DNK shikastlanishi va saraton xavfi
Shu sababli quyidagi xavfsizlik choralariga amal qilish zarur:
- Himoya ko‘zoynaklari va kiyimlar kiyish
- Nurlantirish vaqtini nazorat qilish
- Faoliyat zonalarini himoyalash
- Bolalar va homilador ayollarni himoya qilish
Xulosa
Ultrabinafsha nurlanish zamonaviy tibbiyotda keng qo‘llanilayotgan samarali
fizik omillardan biri hisoblanadi. Uning dezinfeksiyalovchi, terapevtik va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
400
diagnostik imkoniyatlari inson salomatligini saqlash va tiklash jarayonida muhim
rol o‘ynaydi. UB nurlari mikroorganizmlarni yo‘q qilish, teri kasalliklarini
davolash, biologik tahlillarni o‘tkazish hamda organizmda D vitamini sintezini
rag‘batlantirish kabi ko‘plab foydali xususiyatlarga ega.
Biroq, bu nurlanish bilan ishlashda xavfsizlik qoidalariga qat’iy amal qilish
zarur. Chunki UB nurlanish haddan ortiq ta’sir qilganda teri va ko‘z to‘qimalariga
zarar yetkazishi, DNK strukturasini o‘zgartirib, salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Shu sababli uning tibbiy qo‘llanishi qat’iy ilmiy asoslangan bo‘lishi va
nazorat ostida amalga oshirilishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, ultrabinafsha nurlanish — bu fan va amaliyot tutashgan
nuqtada yotuvchi, samarali va ehtiyotkorlik bilan foydalaniladigan kuchli vositadir.
Kelajakda texnologiyalar yanada takomillashgani sayin, UB nurlanishning yangi
tibbiy imkoniyatlari kashf etilishi kutilmoqda
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
G‘ofurov, I. (2010). Ultrabinafsha nurlanish va uning biologik ta’siri.
Fiziologiya va tibbiyot jurnali, 12(4), 45-53.
2.
Raximov, M., & Tursunov, A. (2015). Ultrabinafsha nurlanishning tibbiyotda
qo‘llanilishi. Tibbiyot fanlari jurnali, 8(2), 12-19.
3.
Shamsiev, F., & G‘ayratov, I. (2018). UV nurlaridan foydalanishning
zamonaviy usullari. Tibbiyot texnologiyalari konferensiyasi materiallari, 125-130.
4.
Nazarov, O., & Karimov, A. (2017). Ultrabinafsha nurlari va ularning
mikroorganizmlar ustidagi ta’siri. Biologik xavfsizlik jurnali, 5(3), 22-30.
5.
Jabborov, D. (2020). Fototerapiya va ultrabinafsha nurlanish. Sog‘liqni
saqlash jurnali, 18(6), 77-83.
6.
Shaykhov, E. (2016). Terini davolashda ultrabinafsha nurlanishning roli.
Dermatologiya va venereologiya jurnali, 13(4), 98-104.
7.
Saidov, K., & Tadjibaeva, R. (2021). UV nurlari va ularning dermatologiyada
qo‘llanilishi. Dermatologiya tibbiyoti jurnalida, 10(2), 56-63.
