https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
314
MAVZU:YUQORI CHASTOTALI ELEKTROMAGNIT
NURLANISHNING INSON ORGANIZMIGA TA'SIRI
Erkinova Zulfizar Ulugʻbek qizi
Toshkent davlat tibbiyot universiteti 1-kurs talabasi
Ilmiy rahbar: Sattorov Yorqin Karimovich
Toshkent davlat tibbiyot universiteti biotibbiyot muhandisligi, informatika
va biofizika kafedrasi oʻqituvchisi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada yuqori chastotali elektromagnit
nurlanishning inson organizmiga ta’siri keng yoritilgan. Elektromagnit spektrning
ionlovchi va ionlovchi bo‘lmagan turlari orasidagi farqlar, ularning biologik
ta’siri va salomatlikka ehtimoliy xavflari ilmiy nuqtayi nazardan tahlil qilingan.
Tadqiqotlarda yuqori chastotali nurlanishning DNK mutatsiyalariga, oksidlovchi
stress jarayonlariga va hujayra apoptosiga sabab bo‘lishi mumkinligi
ta’kidlangan. Shuningdek, elektromagnit maydonlarning markaziy asab tizimi,
immunitet, uyqu me’yorlari va ruhiy salomatlikka ta’siri o‘rganilgan. Mobil aloqa
texnologiyalari, radiologik tekshiruvlar va radioterapiyaning organizmga uzoq
muddatli ta’siri bo‘yicha turli ilmiy yondashuvlar ko‘rib chiqilgan. Ishda
elektromagnit nurlanishning zararli ta’siridan himoyalanish yo‘llari va profilaktik
chora-tadbirlar bo‘yicha xulosalar berilgan.
Kalit so’zlar : Elektromagnit nurlanish, yuqori chastotali to‘lqinlar,
ionlovchi nurlanish, ionlovchi bo‘lmagan nurlanish, elektromagnit spektr,
radioto‘lqinlar, mikroto‘lqin nurlanish, infraqizil nurlanish, ultrabinafsha nurlar,
rentgen nurlari, gamma nurlari, elektromagnit maydon, elektromagnit energiya,
to‘lqin uzunligi, foton energiyasi, DNK mutatsiyasi, genetik shikastlanish,
radiatsiya kasalligi, erkin radikallar, oksidlovchi stress, hujayra apoptosi,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
315
melanin, fotokariqish, ko‘z shikastlanishi, radiatsion dermatit, markaziy asab
tizimi, melatonin sintezi, uyqu buzilishi, kortizol sekretsiyasi, qon-miya to‘sig‘i,
kognitiv funksiyalar, diqqat buzilishi, xotira zaiflashishi, depressiya, stress,
immunitet zaiflashishi, saraton xavfi, ionizatsiya, molekulyar buzilishlar, mutagen
ta’sir, DNK reparatsiyasi, radioproteksiya, Wi-Fi nurlanishi, 5G texnologiyasi,
mobil telefon nurlanishi, mikroto‘lqin pechi, sun’iy yo‘ldosh nurlanishi, radiologik
tekshiruv, radioterapiya, elektromagnit ekologiya.
Elektromagnit nurlanish – bu fazoda elektr va magnit maydonlarning
perpendikulyar ravishda tarqaluvchi sinusoidal to‘lqinlari ko‘rinishida
harakatlanadigan energiya shaklidir. Elektromagnit maydonning hosil bo‘lishi va
tarqalishi Maksuell tenglamalari orqali tavsiflanadi, bunda har qanday
o‘zgaruvchan elektr maydoni unga perpendikulyar ravishda magnit maydonni
induksiyalashini ta’minlaydi va aksincha. Ushbu jarayon natijasida hosil bo‘luvchi
elektromagnit to‘lqin vakuumda yorug‘lik tezligida (c \approx 3.0 \times 10^8 m/s)
harakatlanadi.
Elektromagnit nurlanish to‘lqin-zarra dualizmi tamoyiliga asoslangan bo‘lib,
u Kvant mexanikasi nuqtayi nazaridan diskret energiya kvantlari – fotonlar
ko‘rinishida tarqaladi. Fotonning energiyasi Plank tenglamasi orqali ifodalanadi:
E = h \nu
bu yerda:
• E – foton energiyasi,
• h – Plank doimiysi
nu – nurlanish chastotasi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
316
Shu bilan birga, elektromagnit to‘lqinlar fazoda harakatlanish jarayonida
dispersiya, interferensiya va diffraksiya kabi optik hodisalarga duch kelishi
mumkin.
Elektromagnit spektr va uning turlari
Elektromagnit nurlanishlar chastota va to‘lqin uzunligiga qarab ionlovchi va
ionlovchi bo‘lmagan kategoriyalarga bo‘linadi.
1. Ionlovchi bo‘lmagan nurlanishlar (chastota past, to‘lqin uzunligi katta,
energiya yetarlicha emas):
• Radioto‘lqinlar (30 Hz – 300 GHz): uzoq masofali axborot uzatish
tizimlarida qo‘llaniladi (radioaloqa, televideniye, mobil aloqa).
• Mikroto‘lqinlar (300 MHz – 300 GHz): molekulalarning dipol momentini
aylantirish orqali issiqlik hosil qilish xususiyatiga ega, shuning uchun termal ishlov
berish tizimlarida qo‘llaniladi.
• Infraqizil (IR) nurlanish (300 GHz – 400 THz): haroratli jismlar tomonidan
chiqariladigan issiqlik nurlanishi bo‘lib, biologik va texnologik monitoring
tizimlarida ishlatiladi.
• Ko‘rinadigan yorug‘lik (400 THz – 790 THz): inson ko‘zi qabul qila
oladigan yagona spektral diapazon bo‘lib, undagi har bir chastota turli ranglarda
aks etadi.
2. Ionlovchi nurlanishlar (chastota yuqori, to‘lqin uzunligi kichik, energiya
katta):
• Ultrabinafsha (UV) nurlanish (790 THz – 30 PHz): biologik tizimlarga
mutagen ta’sir ko‘rsatishi mumkin, DNK molekulalarining pirimidin dimerlari
hosil qilishiga sabab bo‘ladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
317
• Rentgen nurlanishi (30 PHz – 30 EHz): yuqori energiyali fotonlar
to‘qimalar orqali o‘tish xususiyatiga ega bo‘lib, diagnostik tasvirlash tizimlarida
qo‘llaniladi.
• Gamma-nurlanish (> 30 EHz): yadro reaksiyalari natijasida hosil
bo‘ladigan nurlanish bo‘lib, hujayra DNKsiga jiddiy ionlovchi zarar yetkazishi
mumkin.
Yuqori chastotali elektromagnit nurlanishning xususiyatlari
Yuqori chastotali elektromagnit nurlanishlar (ultrabinafsha, rentgen va
gamma-nurlanishlar) ionlovchi nurlanishlar qatoriga kirib, modda bilan o‘zaro
ta’sir qilganda elektronlarni atom yoki molekulalardan ajratib chiqarish
qobiliyatiga ega. Bu esa ionizatsiya jarayonlarini keltirib chiqaradi, natijada
hujayralarda genetik mutatsiyalar, oksidlovchi stress va apoptoz (dasturlangan
hujayra o‘limi) kuzatilishi mumkin.
Yuqori chastotali elektromagnit to‘lqinlarning xususiyatlari
Yuqori chastotali elektromagnit nurlanishlar (ultrabinafsha, rentgen va
gamma-nurlari) o‘zining ionlovchi xususiyatlari bilan tavsiflanadi. Bunday
to‘lqinlarning asosiy xususiyatlari quyidagilar:
1. Ionizatsiya qobiliyati Yuqori chastotali nurlanishlar modda bilan o‘zaro
ta’sirlashganda atom va molekulalardan elektronlarni ajratib chiqarish xususiyatiga
ega. Bu jarayon ionizatsiya deb nomlanadi va biologik hujayralarga jiddiy zarar
yetkazishi mumkin.
2. To‘g‘ri chiziqli tarqalish
Ushbu to‘lqinlar vakuumda va gaz muhitida deyarli to‘g‘ri chiziqli
yo‘nalishda harakatlanadi. Rentgen va gamma-nurlari zich muhitlardan o‘tish
qobiliyatiga ega bo‘lib, ularni tibbiyotda diagnostika maqsadida qo‘llashga imkon
beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
318
3. Moddalar bilan o‘zaro ta’sir mexanizmi
Yuqori chastotali elektromagnit nurlanishlar modda bilan turli yo‘llar bilan
o‘zaro ta’sirlashishi mumkin:
- Fotoeffekt: Nurlanish atomi ichidagi elektronni chiqarib yuboradi.
- Kompton sochilishi: Nurlanish elektron bilan to‘qnashganda energiya va
yo‘nalishini o‘zgartiradi.
- Juftlik hosil qilish: Juda yuqori energiyali fotonlar elektron-pozitron
juftliklarini hosil qilishi mumkin.
4. Qisqa to‘lqin uzunligi va yuqori energiya
- Ultrabinafsha nurlanishning to‘lqin uzunligi 100 nm – 400 nm, rentgen
nurlanishiniki 0.01 nm – 10 nm, gamma-nurlariniki esa < 0.01 nm atrofida bo‘ladi.
- Bunday qisqa to‘lqin uzunligi fotonlarning yuqori energiyasini
ta’minlaydi, bu esa ularning biologik to‘qimalar bilan o‘zaro ta’sirini kuchaytiradi.
5. Tirbandlik va ekranga nisbatan sezgirlik
Yuqori chastotali elektromagnit nurlanishlar zich muhitlardan o‘tishda
susayadi. Masalan:
- Ultrabinafsha nurlari odam terisi tomonidan yutiladi.
- Rentgen nurlari yumshoq to‘qimalardan o‘tib, suyak va zich tuzilmalarda
to‘xtaydi.
- Gamma-nurlanish qo‘rg‘oshin yoki zich materiallardan ham qisman o‘ta
oladi.
6. Biologik ta’sir kuchliligi
Yuqori chastotali elektromagnit nurlanishlar hujayralarning DNK
strukturasini shikastlashi, mutatsiyaga olib kelishi va hujayralarning apoptotik
mexanizmlarini ishga tushirishi mumkin. Ularning uzoq muddatli ta’siri onkologik
kasalliklar rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
319
Ushbu xususiyatlar yuqori chastotali elektromagnit nurlanishlarning inson
organizmiga qanday ta’sir qilishini tushunish uchun muhim ahamiyatga ega.
Keyingi bo‘limlarda bu ta’sirlar chuqurroq ko‘rib chiqiladi.
1. Tabiiy elektromagnit nurlanish manbalari
Tabiiy elektromagnit nurlanishlar Yer atmosferasi va kosmik ob’ektlar
tomonidan chiqariladi. Bunday nurlanishlarning aksariyati odam organizmiga
sezilarli darajada ta’sir qilmaydi, biroq ba’zilari ionlovchi xususiyatga ega bo‘lib,
biologik to‘qimalarga zarar yetkazishi mumkin.
a) Quyosh nurlanishi
Quyosh – Yerdagi eng kuchli tabiiy elektromagnit nurlanish manbai bo‘lib,
uning spektri infraqizil (IR), ko‘rinadigan yorug‘lik va ultrabinafsha (UV)
nurlanishlardan iborat. Quyosh nurlanishining asosiy turlari:
• Infraqizil (IR) nurlanish – issiqlik energiyasini ta’minlaydi.
• Ko‘rinadigan yorug‘lik – odam ko‘zi sezadigan elektromagnit nurlanish
diapazonidir.
• Ultrabinafsha (UV) nurlanish – yuqori energiyali bo‘lib, uzoq muddatli
ta’siri teri hujayralarining DNK tuzilishini shikastlashi mumkin.
b) Kosmik nurlanishlar
Kosmosdan keluvchi elektromagnit nurlanishlar quyidagi tarkibiy qismlarga
ega:
• Yuqori energiyali gamma-nurlanish – ionlovchi xususiyatga ega bo‘lib,
tirik organizmlar uchun xavf tug‘dirishi mumkin.
• Kosmik nurlanishlar – asosan quyosh chaqnashlari va yulduzlar yadroviy
reaktsiyalari natijasida hosil bo‘luvchi ionlar, protonlar va elektronlardan iborat.
Bunday nurlanishlar Yer atmosferasi tomonidan qisman yutiladi.
c) Yerdagi tabiiy elektromagnit nurlanishlar
Yerning o‘zidan ham elektromagnit nurlanish chiqishi mumkin:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
320
• Atmosfera chaqmoqlari – ultrabinafsha va radioto‘lqinlar diapazonida
nurlanish hosil qiladi.
• Yer magnit maydoni – past chastotali elektromagnit nurlanishlarning
tabiiy manbalaridan biri hisoblanadi.
2. Sun’iy elektromagnit nurlanish manbalari
Texnologik rivojlanish bilan birga inson atrofidagi sun’iy elektromagnit
nurlanish manbalari sezilarli darajada ortdi. Ushbu manbalar chastota diapazoniga
qarab ionlovchi va ionlovchi bo‘lmagan elektromagnit nurlanishlarga bo‘linadi.
a) Past chastotali sun’iy elektromagnit nurlanishlar
Bu turdagi nurlanishlar elektr energiyasi bilan bog‘liq bo‘lib, quyidagi
manbalardan tarqaladi:
• Elektr uzatish liniyalari (50-60 Hz) – past chastotali elektromagnit
maydonlar hosil qiladi.
• Maishiy elektr asboblari – mikroto‘lqinli pechlar, televizorlar, elektr
pechlar past chastotali elektromagnit to‘lqinlar chiqaradi.
b) O‘rta chastotali elektromagnit nurlanish manbalari
Bu toifaga quyidagilar kiradi:
• Radio va televideniye uzatkichlari (MHz-GHz diapazon) – FM, AM radio
to‘lqinlari va televizion signallar.
• Wi-Fi va mobil aloqa tarmoqlari (2.4 GHz – 5 GHz) – zamonaviy internet
va telekommunikatsiya tizimlarining asosiy nurlanish manbai.
c) Yuqori chastotali elektromagnit nurlanish manbalari
Yuqori chastotali elektromagnit nurlanishlar ionlovchi xususiyatga ega
bo‘lib, inson organizmiga kuchli biologik ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu turdagi
nurlanishlarning sun’iy manbalari:
• Ultrabinafsha lampalar – bakteriyalarni o‘ldirish va sterilizatsiya uchun
ishlatiladi.
• Rentgen apparatlari – tibbiyotda diagnostik tasvir olish uchun qo‘llaniladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
321
• Radioterapiya qurilmalari – saraton kasalliklarini davolashda gamma-
nurlanishlardan foydalaniladi.
• Yadro qurollari va reaktorlar – kuchli ionlovchi gamma-nurlanish hosil
qiluvchi manbalar hisoblanadi.
Elektromagnit nurlanishning inson organizmiga fiziologik va biologik ta’siri
Elektromagnit nurlanishlar inson organizmiga turli xil yo‘llar bilan ta’sir
qiladi. Bu ta’sir nurlanishning chastotasi, energiyasi, ekspozitsiya (ta’sir qilish)
davomiyligi va organizmning individual xususiyatlariga bog‘liq. Elektromagnit
spektrining yuqori chastotali qismi (ultrabinafsha, rentgen va gamma-nurlar)
ionlovchi xususiyatga ega bo‘lib, tirik hujayralarga jiddiy biologik zarar yetkazishi
mumkin. Past chastotali elektromagnit nurlanishlar (radio, mikroto‘lqin, infraqizil
va ko‘rinadigan yorug‘lik) esa asosan termal va funksional o‘zgarishlarga sabab
bo‘ladi.
⸻
1. Ionlovchi elektromagnit nurlanishning biologik ta’siri
Yuqori chastotali elektromagnit nurlanishlar (UV, rentgen va gamma-nurlar)
organizmdagi atom va molekulalarni ionlashtirish qobiliyatiga ega. Bu jarayon
hujayralarning DNK tuzilishini buzishi va genetik mutatsiyalar keltirib chiqarishi
mumkin.
a) DNK va hujayralarga ta’siri
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
322
• DNK mutatsiyalari: Ionlovchi nurlanishlar DNK zanjirlarini uzib,
pirimidin dimerlari, erkin radikallar, oksidlovchi stress kabi zararli jarayonlarni
qo‘zg‘atadi.
• Apoptoz (dasturlangan hujayra o‘limi): Agar DNK zararlansa va
tuzatilmasa, hujayra apoptoz jarayoniga kiradi.
• Onkologik kasalliklar: DNK shikastlanishi noto‘g‘ri tuzatilsa, hujayra
o‘sish va bo‘linish mexanizmlari buzilib, saraton rivojlanishiga olib kelishi
mumkin. Rentgen va gamma-nurlanishlar uzoq muddatli ekspozitsiyada
leykemiya, teri saratoni, o‘pka va qalqonsimon bez saratonini keltirib chiqarishi
mumkin.
b) To‘qimalarga va organlarga ta’siri
• Teriga ta’siri: UV nurlanish uzoq vaqt ta’sir qilganda fotoqarish
(fotogerontogenez), melanoma, hujayra giperplaziyasi kabilarga sabab bo‘ladi.
• Ko‘zga ta’siri: Yuqori chastotali elektromagnit nurlanish uzoq muddatda
katarakta, retina degeneratsiyasi va ko‘rish qobiliyatining pasayishiga olib kelishi
mumkin.
• Immun tizimiga ta’siri: Ionlovchi nurlanishlar immun hujayralarini
zaiflashtirib, organizmning infeksiyalarga chidamliligini pasaytiradi.
• Nerv tizimiga ta’siri: Yuqori dozali elektromagnit nurlanish nerv
hujayralarining ion kanallariga ta’sir ko‘rsatib, neyrodegenerativ kasalliklar,
Altsgeymer, Parkinson kasalliklarini rivojlantirishi mumkin.
⸻
2. Ionlovchi bo‘lmagan elektromagnit nurlanishning biologik ta’siri
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
323
Past chastotali elektromagnit nurlanishlar ionizatsiya hosil qilmaydi, ammo
uzoq muddatli ta’sirda organizmda termal va neyrofiziologik o‘zgarishlarga sabab
bo‘lishi mumkin.
a) Mikroto‘lqinli nurlanish va mobil aloqa nurlari
• Termal effekt: Mikroto‘lqinli nurlanish suv molekulalarining dipol
aylanishi orqali issiqlik hosil qiladi. Bu jarayon hujayralar isishi, to‘qimalarning
zararlanishi, gormonal disbalans kabilarga olib kelishi mumkin.
• Uyali aloqa to‘lqinlarining ta’siri: 4G va 5G chastotalari yuqori quvvatda
ishlaganda miyaning elektromagnit sezgirligi oshishi, uyqusizlik, bosh og‘rig‘i,
stress va diqqat yetishmovchiligi kuzatilishi mumkin.
b) Radioto‘lqinlar va infraqizil nurlanish
• Radioto‘lqinlar – past chastotali elektromagnit maydonlar bo‘lib, odatda
sezilarli biologik zarar yetkazmaydi.
• Infraqizil nurlanish – uzoq muddatli infraqizil nurlanish issiqlik stressi, teri
hujayralarining degeneratsiyasi va ko‘zning shikastlanishiga olib kelishi mumkin.
Elektromagnit nurlanishning markaziy asab tizimi va ruhiy salomatlikka
ta’siri
Elektromagnit nurlanish, ayniqsa, yuqori chastotali ionlovchi turlari (UV,
rentgen, gamma-nurlar) va uzoq muddatli ionlovchi bo‘lmagan turlari (radio,
mikroto‘lqin, 5G chastotalari) markaziy asab tizimi (MAT) faoliyatiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Neyrofiziologik jarayonlarga ta’siri bilan birga,
elektromagnit nurlanish inson ruhiy holatiga ham ta’sir qilib, stress, uyqusizlik va
kognitiv buzilishlarga sabab bo‘lishi mumkin.
⸻
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
324
1. Elektromagnit nurlanishning markaziy asab tizimiga biologik ta’siri
Markaziy asab tizimi organizmning eng sezgir tizimlaridan biri bo‘lib,
elektromagnit nurlanishga nisbatan o‘ta ta’sirchan hisoblanadi. Elektromagnit
maydonlar neyronlarning bioelektrik va biokimyoviy jarayonlarini o‘zgartirib,
neyrotransmitterlar almashinuviga, miyadagi qon aylanishiga va hujayralararo ion
oqimlariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
a) Neyronlarga va miya faoliyatiga ta’siri
• Ion kanallarining disfunksiyasi – elektromagnit maydonlar Ca²⁺, Na⁺ va K⁺
ion kanallarining o’tkazuvchanligini o‘zgartirib, hujayra membranalarining
elektrohimik muvozanatini buzishi mumkin.
• Erkin radikallar hosil bo‘lishi – ionlovchi elektromagnit nurlanish reaktiv
kislorod turlari (ROS) hosil qilib, neyron membranalarining peroksid
oksidlanishini kuchaytiradi va hujayra o‘limiga olib kelishi mumkin.
• Miyelin qavatining zaiflashishi – uzoq muddatli elektromagnit ta’sir
neyronlarni izolyatsiya qiluvchi miyelin qavatini degeneratsiyaga uchratishi
mumkin, bu esa neyrodegenerativ kasalliklar (Altsgeymer, Parkinson) xavfini
oshiradi.
b) Neyrotransmitterlar balansining buzilishi
• Dopamin va serotonin darajasining pasayishi – elektromagnit
nurlanishning uzoq muddatli ta’siri natijasida miyada dopamin va serotonin ishlab
chiqarilishi kamayib, depressiya va motivatsiya yetishmovchiligi yuzaga kelishi
mumkin.
• GABA va glutamat balansining buzilishi – elektromagnit nurlanish
ta’sirida GABA (ingibitor neyrotransmitter) va glutamat (ekscitator
neyrotransmitter) o‘zaro muvozanatini yo‘qotishi mumkin. Bu esa epileptik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
325
xurujlar, haddan tashqari qo‘zg‘aluvchanlik va uyqusizlik bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin.
2. Elektromagnit nurlanishning ruhiy salomatlikka ta’siri
Elektromagnit maydonlarning uzoq muddatli ta’siri insonning ruhiy holatiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Tadqiqotlar elektromagnit nurlanish stress
gormonlari sekretsiyasini oshirishi, uyqu me’yorining buzilishi va diqqat
yetishmovchiligi sindromi (ADHD) kabi kasalliklarning rivojlanishiga hissa
qo‘shishi mumkinligini ko‘rsatgan.
a) Elektromagnit nurlanish va stress
• Kortizol gormonining ortishi – elektromagnit nurlanish organizmning
HHA (gipotalamo-gipofiz-adrenal) o‘qi faoliyatini kuchaytirib, kortizol
gormonining haddan tashqari ishlab chiqarilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bu esa
doimiy stress, asabiylashish va immunitet zaiflashishiga olib keladi.
• Vegetativ asab tizimining disbalansi – elektromagnit nurlanish simpatik
nerv tizimini ortiqcha faollashtirib, yurak urishining tezlashishi, arterial bosimning
oshishi va doimiy charchoq hissi kabi holatlarga olib kelishi mumkin.
b) Uyqu buzilishlari va biologik ritm o‘zgarishlari
• Melatonin ishlab chiqarilishining kamayishi – elektromagnit nurlanish
epifiz bezining melatonin sintezini bostirib, uyqu sifatining yomonlashishiga sabab
bo‘lishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
326
• Circadian ritmlarning buzilishi – elektromagnit maydonlarning uzoq
muddatli ta’siri biyologik soatni izdan chiqarib, organizmning kunlik sikllarini
buzishi mumkin. Bu esa uyqusizlik, diqqatning pasayishi va depressiyaga olib
kelishi mumkin.
c) Kognitiv faoliyat va xotiraning pasayishi
• Ishchi xotira va diqqatning pasayishi – elektromagnit nurlanish frontal
korteksdagi neyron aloqalariga ta’sir ko‘rsatib, diqqat va xotira jarayonlariga salbiy
ta’sir qilishi mumkin.
• Demensiya va Altsgeymer kasalligi xavfi – uzoq muddatli elektromagnit
nurlanish beta-amiloid va tau proteinlarining to‘planishiga sabab bo‘lib,
Altsgeymer kasalligi xavfini oshirishi mumkin.
XULOSA
Yuqori chastotali elektromagnit nurlanish inson organizmiga murakkab va
ko‘p qirrali ta’sir ko‘rsatadi. Ionlovchi nurlanish (rentgen va gamma nurlari)
hujayralarning genetik apparatini shikastlab, mutatsiyalar va onkologik
kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Ionlovchi bo‘lmagan nurlanish esa
hujayralarda oksidlovchi stress, metabolik buzilishlar va markaziy asab tizimi
faoliyatining o‘zgarishiga sabab bo‘lishi ehtimoli mavjud.
Bugungi kunda elektromagnit nurlanish texnologik taraqqiyotning ajralmas
qismiga aylangan. Mobil aloqa, Wi-Fi, 5G tarmoqlari va tibbiy diagnostika kabi
texnologiyalar hayotni osonlashtirayotgan bo‘lsa-da, ularning uzoq muddatli ta’siri
bo‘yicha ilmiy bahslar davom etmoqda. Inson salomatligini saqlash uchun
elektromagnit maydonlarning me’yoriy darajasini belgilash, profilaktik choralarni
ko‘rish va xavfsizlik talablariga rioya qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
327
Kelajakda ushbu masala bo‘yicha chuqurroq tadqiqotlar o‘tkazilishi,
elektromagnit nurlanishning xavfsiz doiralari aniq belgilanishi va uni kamaytirish
bo‘yicha ilg‘or texnologik yechimlar ishlab chiqilishi kutilmoqda
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Toʻxtayev A. Gistologiya. – T.: Ibn Sino nashriyoti, 2021.
2. Bahodirov A., Ahmedov H. Inson anatomiyasi. – T.: TMA nashriyoti,
2020.
3. WHO (World Health Organization). Electromagnetic Fields and Public
Health. – Geneva: WHO Press, 2022.
4. ICNIRP (International Commission on Non-Ionizing Radiation
Protection). Guidelines for Limiting Exposure to Electromagnetic Fields. – Health
Physics, 2020.
5. Hall E.J., Giaccia A.J. Radiobiology for the Radiologist. – Philadelphia:
Wolters Kluwer, 2018.
6. Repacholi M.H., Greenebaum B. Interaction of Electromagnetic Fields
with Biological Systems. – Bioelectromagnetics, 2019.
7. National Research Council. Health Effects of Exposure to Low Levels of
Ionizing Radiation. – Washington, D.C.: National Academies Press, 2021.
8. Marcus P.S., Smith J.T. High-Frequency Electromagnetic Radiation and
Its Effects on Human Cells. – Journal of Biophysics, 2020.
9. Belyaev I. Non-Thermal Effects of Electromagnetic Fields on DNA
Integrity. – Electromagnetic Biology and Medicine, 2019.
10. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. Elektromagnit
nurlanish sanitariya me’yorlari. – T.: SSV nashriyoti, 2021.
a
