https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
120
JURNALGA RO'YXATGA OLISH.
Yusupov Mirsaid Abdulaziz o’g’li
Farg’ona davlat universiteti amaliy matematikavainformatika
kafedrasi katta o’qituvchisi
mirsaidbeky@gmail.com
Sahobiddinov Adhamjon Vohidjon o‘g‘li
Fargʻona davlat universiteti 2-bosqich talabasi
sahobiddinovadhamjon@gmail.com
Anotatsiya: Ushbu maqolada axborot tizimlarida jurnalga ro‘yxatga olish
(logging) jarayoni, uning maqsadi, usullari va amaliy qo‘llanilish sohalari keng
yoritilgan. Jurnalga olish tizimlari tizimdagi hodisalarni qayd etish, nosozliklarni
aniqlash, xavfsizlikni ta’minlash va tizim faoliyatini tahlil qilishda muhim rol
o‘ynaydi. Maqolada log yozuvlarining tuzilishi, ularni saqlash formatlari
(masalan, JSON, XML, txt), log darajalari (info, warning, error, debug), log
fayllarni aylantirish (log rotation) va ularni monitoring qilish vositalari tahlil
qilingan.
Kalit so'zlar: Jurnalga olish, logging, log darajalari, xatolik, xavfsizlik,
audit, Serilog, NLog, Log4j, Python logging, log rotation, tizim monitoringi, fayl
formati, real vaqt, .NET
Abstract : This article explores the process of logging in information
systems, its purpose, methods, and practical applications. Logging systems play a
vital role in recording system events, detecting failures, ensuring security, and
analyzing system performance. The article covers the structure of log entries,
storage formats (e.g., JSON, XML, txt), log levels (info, warning, error, debug), log
file rotation, and tools for log monitoring and analysis.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
121
Keywords: Logging, log levels, error, security, audit, Serilog, NLog, Log4j,
Python logging, log rotation, system monitoring, file format, real-time, .NET
Аннотация: В данной статье рассматривается процесс ведения
журналов (логгирования) в информационных системах, его цели, методы и
практическое применение. Системы логирования играют важную роль в
фиксации событий, выявлении сбоев, обеспечении безопасности и анализе
работы системы. В статье подробно рассматриваются структура лог-
записей, форматы хранения (например, JSON, XML, txt), уровни логирования
(info, warning, error, debug), ротация лог-файлов и инструменты
мониторинга.
Ключевые слова: Логирование, уровни логов, ошибка, безопасность,
аудит, Serilog, NLog, Log4j, Python logging, ротация логов, мониторинг
системы, формат файла, реальное время, .NET
Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi va raqamli tizimlarning
murakkablashib borishi bilan ularning ishonchli va xavfsiz ishlashini ta’minlash
dolzarb masalaga aylandi. Aynan shu nuqtai nazardan, jurnalga ro‘yxatga olish
(logging) texnologiyasi axborot tizimlarining ajralmas tarkibiy qismiga aylangan.
Jurnalga olish – bu tizimda sodir bo‘ladigan voqealar, harakatlar va xatoliklar
haqida ma’lumotlarni maxsus log fayllariga yoki ma’lumotlar bazasiga yozib
borish jarayonidir. Bu jarayon dastur yoki tizimning faoliyatini nazorat qilish,
yuzaga kelgan nosozliklarni tahlil qilish, xavfsizlikni ta’minlash va ishlash
samaradorligini oshirish uchun xizmat qiladi. Tizimdagi har bir muhim harakat —
foydalanuvchi kirishi, so‘rov yuborilishi, xizmat xatosi, ma’lumotlar o‘zgarishi —
log yozuvi sifatida qayd etiladi. Ushbu yozuvlar dasturchilar va tizim
administratorlari uchun diagnostika, audit va tahlil jarayonlarida asosiy manba
hisoblanadi. Bugungi kunda jurnalga olish faqatgina muammolarni aniqlash
vositasi emas, balki real vaqt monitoringi, xavfsizlik tahdidlarini aniqlash va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
122
foydalanuvchi faoliyatini nazorat qilishda ham keng qo‘llaniladi. Yirik veb-
ilovalar, mikroxizmatli arxitekturalar, moliyaviy tizimlar, tibbiyot platformalari
kabi sohalarda loglar orqali nafaqat texnik, balki huquqiy va audit talablari ham
bajariladi. Shu sababli jurnalga olish texnologiyasining to‘g‘ri tashkil etilishi,
loglarni saqlash va tahlil qilish tizimlarining mavjudligi har qanday axborot tizimi
samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada jurnalga
ro‘yxatga olishning asosiy tamoyillari, ishlash mexanizmlari, mavjud vositalar va
ularning amaliy qo‘llanilishi batafsil yoritiladi.
Jurnalga olish (logging) — bu axborot tizimida yuz beradigan muhim
voqealarni yozib borish jarayonidir. Bu jarayon orqali tizimdagi holatlar,
foydalanuvchi harakatlari, xatoliklar yoki ogohlantirishlar maxsus fayllar yoki
ma’lumotlar bazasida saqlanadi. Jurnalga olishning asosiy maqsadi — tizimdagi
har bir harakatni izchil qayd etib borish orqali tizimni nazorat qilish, nosozliklarni
aniqlash, xavfsizlikni ta’minlash va tizim samaradorligini oshirishdan iborat.
Dasturiy ta'minot ishlab chiqishda loglar odatda diagnostika vositasi sifatida
qo‘llaniladi, ya'ni ishlab chiquvchi yoki administrator log fayllar orqali tizimning
qayerida muammo yuzaga kelganini aniqlay oladi.
Jurnal yozuvlari turli darajalarda yaratiladi. Asosiy log darajalari
quyidagilardir:
Debug
– dasturchilar uchun ishlab chiqish vaqtida zarur bo‘lgan
batafsil ma’lumotlarni beradi;
Info
– tizimdagi umumiy holat yoki muvaffaqiyatli
bajarilgan amallar haqida axborot beradi;
Warning
– potentsial muammolar haqida
ogohlantiradi;
Error
– bajarilmagan amallar yoki xatoliklar haqida ma’lumot
beradi;
Critical
– tizimda jiddiy nosozlik yuzaga kelganligini bildiradi. Ushbu
darajalar log ma’lumotlarini to‘g‘ri tahlil qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Jurnalga olishning ishlash prinsipi shundan iboratki, tizimda har qanday
muhim hodisa sodir bo‘lishi bilan u haqidagi ma’lumot dasturiy log moduli orqali
maxsus log yozuvi sifatida yaratilib, belgilangan formatda faylga yoziladi yoki log
serverga yuboriladi. Bu yozuvlar odatda vaqt tamg‘asi (timestamp), hodisa darajasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
123
(level), hodisa manbai (source) va hodisa matnidan (message) iborat bo‘ladi. Log
yozuvlari turli formatlarda saqlanishi mumkin, eng ko‘p qo‘llaniladiganlari —
matn fayli (txt), JSON, XML formatlari. Yuqori yuklama ostida ishlovchi yoki
tarqatilgan tizimlar uchun loglarni to‘g‘ri tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Shu
sababli log fayllarni avtomatik aylantirish (log rotation), siqish, arxivlash va
eskilarini o‘chirish mexanizmlari ham joriy qilinadi. Bundan tashqari, zamonaviy
tizimlarda loglarni real vaqt rejimida kuzatish, markazlashgan serverda to‘plash va
tahlil qilish uchun maxsus monitoring tizimlari, masalan, ELK (Elasticsearch,
Logstash, Kibana) steki yoki Splunk kabi vositalar qo‘llaniladi. Shunday qilib,
jurnalga olish nafaqat texnik, balki xavfsizlik, auditori va tahliliy jihatdan ham
axborot tizimining ajralmas elementi hisoblanadi.
Jurnalga olish turlari va texnik yondashuvlar tizim arxitekturasiga,
foydalanuvchilarning ehtiyojlariga va konkret ilovaning xususiyatlariga qarab farq
qiladi. Jurnalga olishning eng keng tarqalgan turlari — lokal (local) va
markazlashtirilgan (centralized) loglash tizimlaridir. Mahalliy loglash tizimida har
bir server yoki ilova o‘zining log fayllarini mustaqil tarzda yaratadi va saqlaydi. Bu
usul kichik yoki bir necha komponentlardan iborat tizimlarda samarali bo‘lishi
mumkin, chunki barcha loglar bitta mashinada saqlanadi va tizim ma'lumotlarini
tahlil qilish nisbatan osonroqdir. Biroq, katta tizimlar va tarqatilgan ilovalarda
bunday usul o‘ta murakkab va samarali bo‘lmasligi mumkin. Shuning uchun
markazlashtirilgan loglash tizimlari ko‘proq ishlatiladi, bunda barcha log yozuvlari
markaziy serverga yuboriladi. Bu usul loglarni tahlil qilishni osonlashtiradi, barcha
tizim holatini bir joydan kuzatib borish imkonini beradi va ko‘plab serverlar
orasidagi bir xil siyosatni amalga oshirishni ta’minlaydi.
Jurnalga olishni tashkil etishning yana bir muhim yondashuvi — real vaqt
monitoringidir. Ushbu texnik yondashuvda loglar darhol tizimda sodir bo‘lgan
voqealar haqida ma’lumot beradi. Real vaqt monitoringi tizim administratorlariga
darhol xatoliklarni aniqlash, xavfsizlik tahdidlarini oldini olish va tizimning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
124
holatini uzluksiz nazorat qilish imkonini yaratadi. Bunda loglar maxsus tahlil
vositalari orqali real vaqtda qayd etiladi, masalan, ELK stekida loglarni to‘plash va
tahlil qilish uchun Elasticsearch, Logstash va Kibana kombinatsiyasi ishlatiladi. Bu
yondashuv yuqori darajadagi tarmoq xavfsizligini ta'minlash va xizmat
ko‘rsatishning uzluksizligini nazorat qilish uchun zarurdir.
Log fayllarni aylantirish (log rotation) ham muhim texnik yondashuvdir,
ayniqsa, tizimda doimiy ravishda katta miqdordagi ma’lumotlar yig‘ilayotgan
bo‘lsa. Log fayllari ma’lum hajmga yetganda yoki belgilangan vaqt o'tgach
avtomatik tarzda yangi faylga o‘tkaziladi, bu eski fayllarni arxivlash va yangi log
fayllarini yaratish jarayonini osonlashtiradi. Log aylantirish tizimi log fayllarining
o‘sishini cheklashga yordam beradi va tizimning doimiy ishlashini ta'minlaydi.
Bunda eski loglar saqlanib, kerak bo‘lganda tahlil qilish uchun saqlanadi, yangi
loglar esa yangi faylga yoziladi. Bundan tashqari, loglarni tahlil qilish va qayta
ishlash uchun maxsus vositalar, masalan, Splunk, Fluentd yoki Graylog kabi
tizimlar ham mavjud. Bu tizimlar log ma'lumotlarini yig‘ish, tahlil qilish va
vizualizatsiya qilishda yordam beradi. Markazlashtirilgan tizimlar ko‘pincha
loglarni to‘plash va tahlil qilish uchun bulutli xizmatlardan ham foydalanadi.
Bulutli loglash tizimlari, masalan, Amazon CloudWatch, Google Stackdriver yoki
Azure Monitor kabi xizmatlar, loglarni saqlash va tahlil qilishni samarali qilish
imkoniyatini ta’minlaydi. Bu tizimlar o‘zaro integratsiyalashgan holda ishlaydi va
katta tizimlarda loglarni boshqarishni ancha soddalashtiradi. Shunday qilib,
jurnalga olish turlari va texnik yondashuvlar tizimning miqyosi, ehtiyojlari va
xavfsizlik talablari asosida tanlanadi. Har bir yondashuvning o‘zining afzalliklari
va cheklovlari mavjud, shuning uchun tizim arxitekturasi va qo‘llanilish sohasiga
qarab to‘g‘ri tanlov qilish zarur.
Jurnalga olish tizimlarida log kutubxonalari va vositalari juda muhim
ahamiyatga ega, chunki ular loglarni yaratish, saqlash, tahlil qilish va kuzatish
jarayonlarini soddalashtiradi. Hozirgi kunda bir qancha mashhur log kutubxonalari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
125
mavjud bo‘lib, ular o‘zlarining imkoniyatlari, konfiguratsiyasi va qo‘llanishi bilan
ajralib turadi. Ulardan eng keng tarqalganlari Serilog, NLog, Log4j, Python
logging moduli va Logbackdir.
Serilog
— bu .NET platformasida ishlaydigan zamonaviy va qulay log
kutubxonasidir. Serilogning asosiy afzalligi uning strukturaviy loglarni yaratish
imkoniyatidir. Bu kutubxona loglarni JSON formatida yoki boshqa strukturaviy
formatlarda saqlashni qo‘llab-quvvatlaydi, bu esa log ma’lumotlarini keyinchalik
tahlil qilishni osonlashtiradi. Serilog, shuningdek, loglarni turli manbalar orqali
yozib olishni qo‘llab-quvvatlaydi, masalan, fayl tizimi, ma’lumotlar bazalari,
bulutli xizmati yoki real vaqt monitoringi tizimlari. Bu kutubxona tarmoq
xizmatlarida keng qo‘llaniladi, chunki uning konfiguratsiyasi va integratsiyasi juda
qulay.
NLog
— bu .NET platformasida ishlaydigan yana bir mashhur log
kutubxonasidir. NLog o‘zining konfiguratsiya imkoniyatlari va yuqori darajadagi
moslashuvchanligi bilan tanilgan. U log fayllarini turli formatlarda saqlashga
imkon beradi, masalan, XML, JSON yoki matnli fayllar. NLog xatoliklarni qayd
etishda, tizim monitoringida va auditing jarayonlarida samarali qo‘llaniladi. Bu
kutubxona tizimni tahlil qilish uchun samarali vosita bo‘lib, foydalanuvchining ish
faoliyatini to‘liq kuzatib borish imkonini beradi.
Log4j
— Java dasturlash tili uchun eng mashhur log kutubxonalaridan
biridir. Log4j o‘zining kuchli va kengaytirilgan konfiguratsiyasi bilan ajralib
turadi, shuningdek, u loglarni real vaqt rejimida yaratish va tahlil qilish uchun zarur
vositalarni ta’minlaydi. Log4j log yozuvlarini turli xil formatlarda saqlashni
qo‘llab-quvvatlaydi va serverlarning bir nechta loglarini markazlashtirilgan
tizimda to‘plash imkonini beradi. Hozirda Log4j turli yirik tizimlarda, jumladan,
veb-ilovalarda va mikroxizmatli arxitekturalarda keng qo‘llaniladi.
Python logging
moduli esa Python dasturlash tilida log yozuvlarini yaratish
uchun keng qo‘llaniladi. Bu kutubxona juda oddiy va moslashuvchan bo‘lib, uni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
126
ishlab chiquvchilar oddiy dasturni debugging qilishdan tortib, murakkab tizimlarni
monitoring qilishgacha turli maqsadlarda ishlatishlari mumkin. Python logging
moduli log darajalarini sozlash, faylga yozish va loglarni tahlil qilishda foydalidir.
Shuningdek, bu kutubxona boshqa kutubxonalar va tizimlar bilan integratsiya
qilish imkonini beradi, masalan, Splunk yoki ELK steki bilan.
Logback
— Java platformasida ishlovchi yana bir kuchli log kutubxonasi
bo‘lib, Log4j ning keyingi avlodi sifatida yaratilgan. Logback yuqori samaradorlik
va yaxshi konfiguratsiya imkoniyatlarini taqdim etadi. U loglarni turli darajalarda
yozib olishni qo‘llab-quvvatlaydi va tizimning yukini minimallashtiradi. Logback
yordamida real vaqt rejimida monitoring va log fayllarni saqlash osonlashadi.
Ushbu kutubxona yirik va murakkab tizimlar, shuningdek, tizimni audit qilish va
xavfsizlikni ta’minlash jarayonlarida keng qo‘llaniladi.
Yuqoridagi kutubxonalar loglarni samarali tarzda yaratish, saqlash va tahlil
qilish imkonini beradi, bu esa tizimning ishlashini yaxshilash, xavfsizlikni
ta’minlash va nosozliklarni aniqlashda juda muhim ahamiyatga ega. Har bir
kutubxona o‘zining xususiyatlariga va tizim ehtiyojlariga qarab tanlanadi, masalan,
Serilog va NLog .NET platformalarida, Log4j va Logback esa Java platformalarida
keng qo‘llaniladi. Python logging esa Python dasturchilari uchun samarali va qulay
vosita hisoblanadi. Shu tarzda, log kutubxonalari yordamida tizimlar o‘zlarining
holatlarini to‘liq kuzatib borish va muammolarni tezda aniqlash imkoniyatiga ega
bo‘ladi.
Jurnalga ro‘yxatga olish (logging) texnologiyalari axborot tizimlarining
ishonchli ishlashini ta'minlash, tizim monitoringi, xavfsizlikni boshqarish va
nosozliklarni aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada jurnalga olish
jarayonining asosiy tushunchalari, ishlash prinsiplari, turlari va mashhur log
kutubxonalari haqida batafsil ma’lumot berildi. Tizimlarni samarali boshqarish
uchun loglar faqatgina xatoliklar yoki nosozliklar haqida ma’lumot bermaydi, balki
tizimning umumiy holatini, foydalanuvchi harakatlarini va xavfsizlik holatini tahlil
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
127
qilish imkonini ham beradi. Loglar yordamida tizim faoliyatining barcha jihatlari
nazorat qilinadi va real vaqt monitoringi orqali yuzaga kelgan muammolar tezda
aniqlanadi. Biroq, loglarni to‘g‘ri va samarali tashkil etish uchun ularning
tuzilishini, formatlarini va saqlash metodlarini yaxshi o‘rganish zarur. Har bir tizim
uchun loglarni yaratish va saqlash jarayoni individual yondashuvni talab qiladi, bu
esa tizimning o‘ziga xos xususiyatlariga, hajmiga va ishlash shartlariga bog‘liq.
Shuning uchun loglarni to‘g‘ri tashkil etish, markazlashtirilgan monitoring
tizimlari va bulutli xizmatlardan foydalangan holda loglarni tahlil qilish tizim
samaradorligini oshiradi va tizim administratorlarining ishini sezilarli darajada
osonlashtiradi.
Kelib
chiqadigan
takliflar,
birinchidan,
log
fayllarini
markazlashtirilgan tarzda yig‘ish va ularni samarali tahlil qilishni ta'minlash uchun
zamonaviy vositalarni joriy etishdir. Misol uchun, ELK stekini yoki Splunk kabi
vositalar yordamida loglarni to‘plash va tahlil qilish tizimning tezkor ishlashini
ta'minlaydi. Ikkinchidan, log darajalarini va log aylantirish (log rotation)
mexanizmlarini to‘g‘ri sozlash tizimni oson boshqarish va muammolarni aniqlash
imkoniyatlarini beradi. Uchinchidan, loglarni real vaqt rejimida monitoring qilish
uchun maxsus xizmatlardan foydalanish, tizimdagi tahdidlarni tezda aniqlash va
xavfsizlikni ta'minlashda katta yordam beradi. Nihoyat, log fayllarining saqlash va
saqlash muddatini o‘rganish, ular haqida ma’lumotlarni muntazam ravishda
arxivlash va tahlil qilish tizim xavfsizligini kuchaytirishga yordam beradi.
Jurnalga olish tizimlarini rivojlantirishda yirik tizimlar va tarqatilgan
arxitekturalarda loglarni markazlashgan tarzda boshqarish va tahlil qilish
zarurligini inobatga olish lozim. Loglar orqali tizim holatining har bir aspektini
kuzatib borish, xatoliklarni aniqlash va xavfsizlik tahdidlariga qarshi choralar
ko‘rish imkoniyatlarini oshiradi. Shu sababli, jurnalga olishning barcha
imkoniyatlarini to‘liq foydalangan holda tizimlar samarali boshqarilishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
128
1.
Microsoft Docs, "Logging in ASP.NET Core",
2024.
2.
Apache
Logging
Services,
"Log4j
2
Documentation",
, 2024.
3.
Serilog Documentation,
, 2024.
4.
NLog Documentation,
, 2024.
5.
Python Logging HOWTO, Python Docs,
, 2024.
6.
Marko Sillanpää,
Logging in Distributed Systems
, Springer, 2019.
7.
Chris Richardson,
Microservices Patterns
, Manning Publications,
2019.
8.
Mamirovich, I. S., Revkatovich, I. E., Rustamjon o‘g, H. O. K., &
Yigitali o'g'li, R. J. (2023). IJTIMOIY TARMOQLARDA BIG DATA
TEXNOLOGIYASIDAN
FOYDALANISH
TAHLILI.
"
RUSSIAN"
ИННОВАЦИОННЫЕ ПОДХОДЫ В СОВРЕМЕННОЙ НАУКЕ
,
9
(1).
9.
Nurmamatovich, T. I. (2024, April). SUN’IY NEYRONNING
MATEMATIK MODELI HAMDA FAOLLASHTIRISH FUNKTSIYALARI. In "
USA" INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
TOPICAL ISSUES OF SCIENCE (Vol. 17, No. 1).
10.
Memcached Developers. (2023).
Memcached Official Documentation
.
11.
Zhang, W., & Liu, X. (2020).
Performance Analysis of Cache
Systems in Cloud Computing
. IEEE Access.
12.
Apache Software Foundation. (2023).
Caching in Apache HTTP
Server
. [
