https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
92
MARSHRUTLASH
Yusupov Mirsaid Abdulaziz o’g’li
Fargʻona Davlat Universiteti Amaliy matematika va informatika kafedrasi
o’qituvchisi
mirsaidbeky@gmail.com
Qodirova Gulnora Akmaljon qizi
Farg’ona Davlat Unversiteti, talaba
Anotatsiya: Marshrutlash (routing) — bu foydalanuvchi so‘rovlari va server
javoblari o‘rtasidagi yo‘nalishlarni belgilash jarayoni bo‘lib, zamonaviy web
dasturlar va ilovalarda muhim o‘rin egallaydi. Ushbu maqolada marshrutlash
tushunchasi, uning asosiy prinsiplari va dasturlash texnologiyalarida qo‘llanishi
yoritib beriladi. Marshrutlash orqali web ilovalar ichida URL manzillarga javob
berish, resurslarga yo‘naltirish va foydalanuvchi interfeyslarini boshqarish
masalalari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, PHP, Node.js, ASP.NET va boshqa
texnologiyalardagi marshrutlash misollari keltirilib, ularning afzallik va
kamchiliklari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Marshrutlash, web ilova, URL manzil, HTTP so‘rov, HTTP
javob, server, mijoz, router, middleware, PHP routing, Node.js routing, ASP.NET
routing, yo‘naltirish, controller, REST API, dynamic routing, static routing,
xavfsizlik, autentifikatsiya, authorization, web framework.
Annotation: Routing is the process of defining the paths between user
requests and server responses, playing a key role in modern web applications and
systems. This article explores the concept of routing, its main principles, and its
implementation in programming technologies. The paper covers how routing helps
handle URL addresses, redirects to resources, and manages user interfaces within
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
93
web applications. Examples of routing in PHP, Node.js, ASP.NET, and other
technologies are provided, analyzing their advantages and disadvantages.
Keywords: Routing, web application, URL address, HTTP request, HTTP
response, server, client, router, middleware, PHP routing, Node.js routing,
ASP.NET routing, redirection, controller, REST API, dynamic routing, static
routing, security, authentication, authorization, web framework.
Аннотация: Маршрутизация — это процесс определения путей между
запросами пользователей и ответами сервера, играющий важную роль в
современных веб-приложениях и
системах. В
данной
статье
рассматривается понятие маршрутизации, её основные принципы и
применение в технологиях программирования. Также описывается, как
маршрутизация помогает обрабатывать URL-адреса, перенаправлять на
ресурсы и управлять пользовательским интерфейсом внутри веб-
приложений. Приводятся примеры маршрутизации в PHP, Node.js, ASP.NET
и других технологиях с анализом их преимуществ и недостатков.
Ключевые слова: Маршрутизация, веб-приложение, URL-адрес, HTTP-
запрос, HTTP-ответ, сервер, клиент, роутер, промежуточное ПО,
маршрутизация PHP, маршрутизация Node.js, маршрутизация ASP.NET,
перенаправление, контроллер, REST API, динамическая маршрутизация,
статическая
маршрутизация,
безопасность,
аутентификация,
авторизация, веб-фреймворк.
Kirish
Marshrutlash (routing) bugungi kunda dasturlash texnologiyalarida muhim
tushunchalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, web ilovalar va web xizmatlar
rivojlanishi bilan marshrutlash jarayoni asosiy mexanizmlardan biriga aylandi. Har
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
94
bir foydalanuvchi tomonidan yuborilgan so‘rov ma’lum bir URL manzilga mos
keluvchi javobga yo‘naltiriladi va ushbu jarayonni to‘g‘ri tashkil qilish web ilova
samaradorligi va xavfsizligi uchun katta ahamiyatga ega.
Marshrutlash nafaqat URL va so‘rovlarni boshqarish, balki foydalanuvchi
tajribasini yaxshilash, ma’lumotlar oqimini optimallashtirish va server
resurslaridan to‘g‘ri foydalanishga ham xizmat qiladi. Turli dasturlash muhitlari va
frameworklar marshrutlashni o‘ziga xos usullarda amalga oshiradi: PHP, Node.js,
ASP.NET, Python Django va boshqa ko‘plab texnologiyalarda marshrutlashning
o‘z qoidalari va imkoniyatlari mavjud.
Mazkur maqolada marshrutlash tushunchasi, uning dasturlash jarayonidagi
o‘rni, asosiy prinsiplari va qo‘llanilish sohasi keng yoritiladi. Shuningdek,
marshrutlashda qo‘llaniladigan texnologiyalar, ularning imkoniyatlari va amaliy
jihatlari kod misollari bilan birgalikda tahlil qilinadi.
Asosiy qism
1. Marshrutlash tushunchasi va uning vazifalari
Marshrutlash (routing) – bu web serverga kelgan foydalanuvchi so‘rovlari
qaysi resursga, qaysi controllerga yoki funksiya/metodga yo‘naltirilishini belgilab
beruvchi jarayondir. Har bir URL manzil ma’lum bir logikaga ega bo‘lib, shu
manzil orqali foydalanuvchiga kerakli ma’lumot yoki interfeys ko‘rsatiladi.
Masalan, https://example.com/profile manzili
foydalanuvchi profili
sahifasiga olib boradi, https://example.com/admin esa
admin panelga
yo‘naltiradi.
Shu yo‘nalishlarni boshqarish
routing tizimi
orqali amalga oshiriladi.
Marshrutlashning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
•
So‘rovlarni to‘g‘ri controllerga yo‘naltirish
•
URL manzillarni boshqarish va standartlashtirish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
95
•
Xatoliklarni boshqarish (masalan, 404 page)
•
Qo‘shimcha middleware larni ishga tushirish
2. Marshrutlash turlari
Marshrutlash ikki asosiy turga bo‘linadi:
•
Statik marshrutlash
– har bir URL aniq bir resursga bog‘lanadi, oldindan
belgilangan.
•
Dinamik marshrutlash
– URL ichidagi parametrlar va shartlarga qarab
yo‘nalish belgilanadi.
Masalan:
php
КопироватьРедактировать
// PHP statik marshrut
if ($_SERVER['REQUEST_URI'] == '/home') {
include 'home.php';
}
php
КопироватьРедактировать
// PHP dinamik marshrut
if (preg_match('/\/user\/(\d+)/', $_SERVER['REQUEST_URI'], $matches)) {
$userId = $matches[1];
include 'user_profile.php';
}
Statik marshrutlar oddiy saytlar uchun qulay, dinamik esa murakkab web
ilovalar uchun muhimdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
96
3. PHP da marshrutlash
PHP da oddiy marshrutlash $_SERVER['REQUEST_URI'] orqali amalga
oshiriladi. Lekin zamonaviy PHP frameworklari (Laravel, Symfony) o‘zlarining
qulay
router
tizimlariga ega. Masalan, Laravel frameworkida routing quyidagicha
yoziladi:
php
КопироватьРедактировать
Route::get('/home', function () {
return view('home');
});
Route::get('/user/{id}', function ($id) {
return 'User ID: ' . $id;
});
Bu kod https://site.com/home so‘rovini home.blade.php sahifasiga
yo‘naltiradi va https://site.com/user/1 so‘rovini foydalanuvchi ID bilan ko‘rsatadi.
PHP routing orqali URL larni
REST API
tamoyillari asosida boshqarish,
middleware
larni qo‘shish va xavfsizlikni ta’minlash imkonini beradi.
4. Node.js (Express.js) da marshrutlash
Node.js da mashhur frameworklardan biri –
Express.js
bo‘lib, unda routing
juda qulay amalga oshiriladi. Quyidagi kod misoliga e’tibor bering:
javascript
КопироватьРедактировать
const express = require('express');
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
97
const app = express();
app.get('/home', (req, res) => {
res.send('Welcome to Home Page');
});
app.get('/user/:id', (req, res) => {
res.send(`User ID: ${req.params.id}`);
});
app.listen(3000, () => console.log('Server running on port 3000'));
Bu yerda /home va /user/:id marshrutlari belgilandi. Express.js da middleware
lar orqali har bir marshrutga qo‘shimcha tekshiruvlar, autentifikatsiya va logging
qo‘shish mumkin.
5. ASP.NET da marshrutlash
ASP.NET MVC yoki ASP.NET Core frameworkida marshrutlash
quyidagicha amalga oshiriladi:
csharp
КопироватьРедактировать
app.UseRouting();
app.UseEndpoints(endpoints =>
{
endpoints.MapControllerRoute(
name: "default",
pattern: "{controller=Home}/{action=Index}/{id?}");
});
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
98
Bu kod URL ni controller/action/id formatida ajratadi va mos controller va
action methodga yo‘naltiradi. ASP.NET marshrutlash tizimi kuchli va o‘ta
moslashuvchan bo‘lib, korporativ web ilovalar uchun qulaylik yaratadi.
6. Marshrutlashda xavfsizlik va autentifikatsiya
Marshrutlashda xavfsizlik masalasi juda muhim. Chunki foydalanuvchi
so‘rovlari noto‘g‘ri yo‘naltirilsa, tizimga zarar yetishi mumkin. Quyidagi
xavfsizlik choralariga e’tibor qaratish lozim:
•
Har bir marshrut uchun autentifikatsiya va authorization talab qilish
•
Kirish mumkin bo‘lmagan marshrutlar uchun 403 Forbidden javobini
yuborish
•
URL parametrlarini tozalash va tekshirish (SQL Injection, XSS dan himoya)
•
HTTPS protokolini ishlatish
Masalan, Laravel da middleware orqali autentifikatsiyani qo‘shish:
php
КопироватьРедактировать
Route::get('/dashboard', function () {
return view('dashboard');
})->middleware('auth');
Node.js Express.js da esa:
javascript
КопироватьРедактировать
app.get('/dashboard', isAuthenticated, (req, res) => {
res.send('Welcome to Dashboard');
});
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
99
7. Qo‘shimcha texnologiyalar
Marshrutlashda
middleware
,
REST API
va
dynamic routing
kabi
qo‘shimcha texnologiyalar keng qo‘llaniladi. Middleware yordamida har bir
marshrutga qo‘shimcha funksiyalar qo‘shish mumkin: logging, autentifikatsiya,
exception handling. REST API esa marshrutlarni CRUD operatsiyalar (Create,
Read, Update, Delete) asosida boshqarishga imkon beradi.
Xulosa
Marshrutlash
–
zamonaviy
dasturlash
texnologiyalarida
asosiy
komponentlardan biri bo‘lib, web ilovalar va xizmatlar ish faoliyatida muhim o‘rin
egallaydi. Ushbu maqolada marshrutlash tushunchasi, uning asosiy turlari, PHP,
Node.js, ASP.NET kabi texnologiyalarda qo‘llanilishi va ularning texnik jihatlari
keng yoritildi.
Marshrutlash orqali foydalanuvchidan kelgan har bir HTTP so‘rov to‘g‘ri
manzilga yetkazilib, mos javob qaytarilishi ta’minlanadi. Shuningdek,
marshrutlash jarayonida xavfsizlik, autentifikatsiya va URL parametrlarining
tekshirilishi juda muhim. Har bir dasturlash muhiti va framework marshrutlash
tizimini o‘ziga xos usullar bilan tashkil etadi va bu esa dasturchilarga loyihalarni
samarali boshqarish imkoniyatini beradi.
Kelajakda
marshrutlash
tizimlari
yanada
rivojlanib,
dinamik
va
moslashuvchan
marshrutlarni
boshqarish,
shuningdek,
mikroservis
arxitekturalarida marshrutlashni avtomatlashtirish kabi imkoniyatlar kengayadi.
Shu sababli, marshrutlashni chuqur o‘rganish va uni to‘g‘ri qo‘llash har bir
dasturchining muhim ko‘nikmalaridan biridir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
100
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Brad Dayley, Brendan Dayley, Caleb Dayley –
Node.js, MongoDB,
and Angular Web Development
. Addison-Wesley, 2017.
2.
Andrew Mead –
The Complete Node.js Developer Course
. Packt
Publishing, 2019.
3.
Jeffrey Way –
Laravel: Up & Running: A Framework for Building
Modern PHP Apps
. O'Reilly Media, 2019.
4.
Microsoft Docs –
ASP.NET Core Routing Documentation
. Microsoft,
2024.
5.
David Flanagan –
JavaScript: The Definitive Guide
. O'Reilly Media,
2020.
6.
Rick Viscomi, Andy Davies, Marcel Duran –
Using WebPageTest:
Web Performance Testing for Novices and Power Users
. O'Reilly Media, 2017.
7.
Matthew MacDonald –
Beginning ASP.NET 4.5 in C#
. Apress, 2012.
8.
PHP Manual –
PHP Official Documentation
. php.net, 2024.
9.
Eric Freeman, Elisabeth Robson –
Head First Design Patterns
.
O'Reilly Media, 2021.
10.
Jon Duckett –
PHP & MySQL: Server-side Web Development
. Wiley,
2022.
11.
Nicholas C. Zakas –
Professional JavaScript for Web Developers
.
Wrox, 2020.
12.
Adam Freeman –
Pro ASP.NET Core MVC 2
. Apress, 2017.
13.
Robin Nixon –
Learning PHP, MySQL & JavaScript
. O'Reilly Media,
2021.
14.
Ethan Brown –
Web Development with Node and Express
. O'Reilly
Media, 2019.
15.
Frank M. Carrano –
Data Abstraction and Problem Solving with C++
.
Pearson, 2017.
