KESHLASH

Yusupov Mirsaid Abdulaziz o'g'li; Nurmatova Hushnozabonu To'chiboy qizi

doi:10.71337/inlibrary.uz.tbir.88045

Авторы

Yusupov Mirsaid Abdulaziz o'g'li
Nurmatova Hushnozabonu To'chiboy qizi

Биографии авторов

Yusupov Mirsaid Abdulaziz o'g'li

Farg’ona davlat universiteti amaliy matematikavainformatika

kafedrasi katta o’qituvchisi
Nurmatova Hushnozabonu To'chiboy qizi

Fargʻona davlat universiteti 2-bosqich talabasi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.tbir.88045

Ключевые слова:

Kalit so'zlar: keshlash cache xotira veb-ilova ma’lumotlar bazasi Redis Memcached ASP.NET Core tezkorlik samaradorlik server keshi brauzer keshi CDN TTL cache invalidation Keywords: caching memory web application database performance efficiency server cache browser cache Ключевые слова: кэширование кэш память веб-приложение база данных производительность эффективность серверный кэш кэш браузера аннулирование кэша.

Аннотация

Anotatsiya: Ushbu maqolada axborotni tezkor va samarali qayta ishlashni ta'minlaydigan muhim texnologiyalardan biri — keshlash (caching) tizimi tahlil qilinadi. Keshlash texnologiyasining asosiy tushunchalari, ishlash prinsipi, afzalliklari, turlari (masalan, brauzer keshi, server keshi, tarmoq keshi) hamda zamonaviy veb-ilovalar va operatsion tizimlardagi qo‘llanilishi batafsil yoritilgan.

Abstract : This article analyzes one of the key technologies that ensures fast and efficient data processing — caching systems. The main concepts of caching technology, its working principles, advantages, types (such as browser cache, server cache, and network cache), as well as its application in modern web applications and operating systems are thoroughly discussed.

Аннотация: В данной статье рассматривается одна из ключевых технологий, обеспечивающих быструю и эффективную обработку данных — система кэширования. Подробно изложены основные понятия технологии кэширования, принципы её работы, преимущества, типы (такие как кэш браузера, серверный кэш и сетевой кэш), а также применение в современных веб-приложениях и операционных системах.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-4_ Май-2025

83

KESHLASH

Yusupov Mirsaid Abdulaziz o’g’li

Farg’ona davlat universiteti amaliy matematikavainformatika

kafedrasi katta o’qituvchisi

mirsaidbeky@gmail.com

Nurmatova Hushnozabonu To‘chiboy qizi

Fargʻona davlat universiteti 2-bosqich talabasi

nurmatovaxushnozabonu@gmail.com

Anotatsiya: Ushbu maqolada axborotni tezkor va samarali qayta ishlashni

ta'minlaydigan muhim texnologiyalardan biri — keshlash (caching) tizimi tahlil

qilinadi. Keshlash texnologiyasining asosiy tushunchalari, ishlash prinsipi,

afzalliklari, turlari (masalan, brauzer keshi, server keshi, tarmoq keshi) hamda

zamonaviy veb-ilovalar va operatsion tizimlardagi qo‘llanilishi batafsil yoritilgan.

Kalit so'zlar: keshlash, cache, xotira, veb-ilova, ma’lumotlar bazasi, Redis,

Memcached, ASP.NET Core, tezkorlik, samaradorlik, server keshi, brauzer keshi,

CDN, TTL, cache invalidation

Abstract : This article analyzes one of the key technologies that ensures fast

and efficient data processing — caching systems. The main concepts of caching

technology, its working principles, advantages, types (such as browser cache,

server cache, and network cache), as well as its application in modern web

applications and operating systems are thoroughly discussed.

Keywords: caching, cache, memory, web application, database, Redis,

Memcached, ASP.NET Core, performance, efficiency, server cache, browser

cache, CDN, TTL, cache invalidation

Аннотация: В данной статье рассматривается одна из ключевых

технологий, обеспечивающих быструю и эффективную обработку данных —

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-4_ Май-2025

84

система кэширования. Подробно изложены основные понятия технологии

кэширования, принципы её работы, преимущества, типы (такие как кэш

браузера, серверный кэш и сетевой кэш), а также применение в современных

веб-приложениях и операционных системах.

Ключевые слова: кэширование, кэш, память, веб-приложение, база

данных, Redis, Memcached, ASP.NET Core, производительность,

эффективность, серверный кэш, кэш браузера, CDN, TTL, аннулирование

кэша.

Axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan hozirgi davrda ma’lumotlarga

tezkor va ishonchli tarzda murojaat qilish har qachongidan ham muhim

hisoblanadi. Zamonaviy dasturiy ta’minotlar va veb-ilovalar katta hajmdagi

ma’lumotlar bilan ishlashga majbur bo‘lib, foydalanuvchilarning talablariga javob

bera oladigan darajada tez ishlashi zarur. Ana shunday sharoitda tizimlarning

samaradorligini oshirish, tarmoqli yuklamani kamaytirish va foydalanuvchi

tajribasini yaxshilash maqsadida qo‘llaniladigan asosiy mexanizmlardan biri bu —

keshlash (inglizcha “caching”) texnologiyasidir.

Keshlash — bu ma’lumotlarni vaqtincha xotirada saqlab turish orqali

keyingi chaqiruvlarda ularga tezkor kirishni ta’minlovchi usuldir. U ma’lumotlar

bazasi, server yoki tarmoq manbasidan qayta-qayta ma’lumot olish o‘rniga, avvalgi

chaqiruv natijasini saqlab, qayta ishlatish imkonini beradi. Bu esa tizimning ishlash

tezligini oshirish, javob vaqtini qisqartirish va server resurslaridan oqilona

foydalanishga olib keladi. Ayniqsa, ko‘p foydalanuvchili tizimlarda keshlash

samarali ishlashi uchun muhim bo‘lgan texnologiyalardan biridir. Ushbu maqolada

keshlash texnologiyasining mohiyati, ishlash prinsipi, asosiy turlari va amaliyotda

qanday ishlatilishi haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shuningdek, keshlashning

zamonaviy dasturiy arxitekturalarda tutgan o‘rni, uning afzalliklari va to‘g‘ri

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-4_ Май-2025

85

konfiguratsiya qilinmaganda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolar ham

tahlil qilinadi.

Keshlash tizimining samarali ishlashi uchun, avvalo, uning asosiy

tushunchalarini va qanday ishlashini to‘g‘ri tushunish zarur. Keshlash — bu tezkor

xotirada (RAM, SSD yoki boshqa muvaqqat saqlash qurilmasida) ma’lumotlarni

vaqtincha saqlash orqali keyingi murojaatlarda ularni tezroq olish imkonini

beruvchi jarayon hisoblanadi. Ma’lumot ilk bor server yoki asosiy manbadan

olinganida, u keshlanadi — ya’ni vaqtinchalik saqlanadi. Keyingi murojaatda, agar

ma’lumot o‘zgarmagan bo‘lsa va keshda mavjud bo‘lsa, tizim uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri

keshdan olib beradi. Bu nafaqat ishlash tezligini oshiradi, balki resurslardan

foydalanishni kamaytiradi.

Keshlash jarayoni odatda quyidagicha ishlaydi: foydalanuvchi ma’lum bir

so‘rov yuboradi, bu so‘rov dastlab keshda bor-yo‘qligi tekshiriladi. Agar ma’lumot

keshda mavjud bo‘lsa, u "cache hit" deb ataladi va ma’lumot keshdan olinadi. Agar

mavjud bo‘lmasa — ya’ni "cache miss" holati bo‘lsa — tizim asl manbaga

murojaat qiladi, kerakli ma’lumotni oladi va uni keshga yozadi, shundan so‘ng

foydalanuvchiga yetkazadi. Bu jarayon ma’lumotlar bilan ishlashda ko‘p marta

takrorlanadigan so‘rovlar uchun ayniqsa foydalidir.

Keshlash mexanizmlarida yana bir muhim tushuncha — bu TTL (Time To

Live) yoki yashash muddati. Bu parametr keshlangan ma’lumot qancha vaqtgacha

yaroqli ekanligini belgilaydi. TTL tugaganidan so‘ng, keshlangan ma’lumot

eskirgan (stale) hisoblanadi va tizim uni yangilaydi yoki yangisiga almashtiradi.

Bundan tashqari, "cache invalidation" — ya’ni eskirgan keshni bekor qilish va

yangilash mexanizmi ham mavjud bo‘lib, u tizimdagi o‘zgarishlar aniqlanganda

ishga tushadi. Keshlash konsepsiyasi operatsion tizimlardan tortib to veb-

brauzerlar, tarmoq uskunalari, ma’lumotlar bazalari va veb-serverlargacha bo‘lgan

ko‘plab tizimlarda qo‘llaniladi. Uning asosiy maqsadi — ma’lumotlarga murojaat

qilishda yuqori tezlikni ta’minlash, javob vaqtini qisqartirish

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-4_ Май-2025

86

Keshlash texnologiyasi turli tizimlar va darajalarda qo‘llanilishi mumkin

bo‘lgan ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, uning bir nechta asosiy turlari mavjud. Har bir

tur o‘zining vazifasi, joylashuvi va maqsadiga ko‘ra farqlanadi. Eng keng tarqalgan

turlardan biri bu brauzer keshi bo‘lib, foydalanuvchining qurilmasidagi brauzerda

ishlaydi. Brauzer keshi sahifadagi rasm, skript, stil fayllari kabi statik elementlarni

vaqtincha saqlab, foydalanuvchi bir sahifaga qayta kirganida ularni yangidan

yuklamasdan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri lokal xotiradan olib beradi. Bu esa sahifa tez

yuklanishiga va tarmoqqa yuklamaning kamayishiga olib keladi.

Server keshi esa server tomonida amalga oshiriladi va ko‘p foydalanuvchilar

uchun bir xil bo‘lgan ma’lumotlarni saqlashga xizmat qiladi. Masalan, statistik

ma’lumotlar, so‘rov natijalari yoki foydalanuvchi profillarining tez-tez

ishlatiladigan qismlari server keshida saqlanishi mumkin. Bu foydalanuvchi

so‘rovlariga tez javob berish imkonini yaratadi va server resurslarining tejab

ishlatilishini ta’minlaydi. Server keshlari odatda markazlashtirilgan bo‘lib, Redis

yoki Memcached kabi maxsus keshlash tizimlari yordamida tashkil etiladi.

Tarmoq keshi, yoki boshqa nomi bilan CDN (Content Delivery Network)

keshi esa kontentni foydalanuvchiga yaqin serverlarda saqlab, global miqyosda

tarqatish imkonini beradi. Masalan, biror media fayl yoki katta hajmdagi rasm fayli

foydalanuvchiga geografik jihatdan eng yaqin CDN tugunidan yetkaziladi, bu esa

yuklanish vaqtini sezilarli darajada kamaytiradi. Tarmoq keshi ayniqsa ommaviy

axborot saytlarida, video platformalarda va xalqaro miqyosda xizmat ko‘rsatuvchi

ilovalarda katta ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, dasturiy darajadagi mahalliy

keshlash (local application cache) ham mavjud bo‘lib, bu foydalanuvchining

qurilmasi yoki ilova ichida amalga oshiriladi. Bunday keshlash turida ma’lumotlar

yoki hisoblash natijalari mahalliy xotirada vaqtincha saqlanib turadi, bu esa

foydalanuvchi harakati tezligini oshiradi va ortiqcha hisob-kitoblarni kamaytiradi.

Xullas, har bir keshlash turi o‘ziga xos texnik yechimga ega bo‘lib, uni to‘g‘ri

tanlash va qo‘llash tizim samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-4_ Май-2025

87

kunda keshlash texnologiyalari keng ko‘lamda qo‘llanilib, turli sohalarda

ishlatiladigan kuchli

vositalardan biriga aylangan.

Mashhur

keshlash

texnologiyalari orasida Redis va Memcached ayniqsa ajralib turadi. Redis — bu

ochiq manbali, tezkor, kalit-qiymat (key-value) shaklidagi ma’lumotlar ombori

bo‘lib, nafaqat keshlash, balki ma’lumotlar strukturalarini saqlash, navbatlar,

jadvallar, to‘plamlar kabi murakkab operatsiyalarni ham bajarishga mo‘ljallangan.

Redis xotirada ishlaydigan tizim bo‘lib, mikrosekundlar darajasida javob qaytaradi,

bu esa real vaqt rejimida ishlaydigan tizimlar uchun juda foydalidir. Undan veb-

ilovalar, mobil ilovalar va mikroxizmat arxitekturalarida tez-tez foydalaniladi.

Memcached esa Redisga nisbatan soddaroq va engilroq tuzilmaga ega bo‘lib,

yuqori darajadagi tezlik talab qilinadigan tizimlar uchun moslashtirilgan. U ham

xotirada vaqtincha ma’lumot saqlash uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ko‘pincha

dinamik veb-saytlardagi tez-tez takrorlanadigan ma’lumotlar, masalan, sessiyalar

yoki foydalanuvchi ma’lumotlarini saqlashda ishlatiladi. Memcachedning

afzalliklaridan biri uning juda sodda arxitekturasi va juda kam resurs talab etishidir,

shuning uchun u juda katta miqyosdagi tizimlarda ham ishonchli ishlaydi.

ASP.NET Core platformasida keshlashni qo‘llash uchun bir nechta

variantlar mavjud. Masalan, “In-Memory Cache” ilova darajasida ishlaydi va

aynan shu instansiyaga xizmat qiladi, “Distributed Cache” esa Redis yoki SQL

Server kabi tashqi manbalar orqali amalga oshiriladi va bir nechta serverlar orasida

umumiy keshlashni ta’minlaydi. ASP.NET Core’da keshlash yordamida sahifalar,

fragmentlar yoki butun HTTP javoblar keshlanishi mumkin, bu esa sahifa

yuklanish tezligini keskin oshiradi. Bundan tashqari, “Response Caching

Middleware” orqali foydalanuvchi so‘rovlariga tezkor javob qaytarilishi

ta’minlanadi. Amaliy jihatdan olganda, keshlash bugungi veb-ilovalarning

ajralmas qismiga aylangan. Masalan, katta miqdordagi foydalanuvchilarga xizmat

ko‘rsatadigan e-commerce platformalar, yangilik saytlar, ijtimoiy tarmoqlar yoki

onlayn o‘yin tizimlari keshni faol ishlatadi. Chunki bir xil ma’lumotlar ko‘p marta

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-4_ Май-2025

88

so‘raladi va har safar server yoki ma’lumotlar bazasiga murojaat qilish tizimni

sekinlashtiradi. Keshlash orqali bu muammolar oldi olinadi va foydalanuvchi

tajribasi yaxshilanadi. Shu bilan birga, mobil ilovalarda ham foydalanuvchi

interfeysi tezroq ishlashi uchun lokal kesh mexanizmlaridan keng foydalaniladi.

Xullas, keshlash texnologiyalari turli arxitekturalarda qo‘llanilib, tizim

samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.

Keshlash texnologiyasi zamonaviy axborot tizimlarining samarali va tez

ishlashini ta'minlovchi muhim vositalardan biridir. Ma’lumotlarga tezkor kirish,

server yuklamasini kamaytirish, tarmoq trafigini optimallashtirish va

foydalanuvchi tajribasini yaxshilash kabi ko‘plab afzalliklari tufayli keshlash

bugungi veb-ilovalar va dasturiy arxitekturalarning ajralmas qismiga aylangan.

Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, Redis va Memcached kabi mashhur keshlash

texnologiyalari katta miqdordagi ma’lumotlar bilan ishlovchi tizimlar uchun yuqori

samaradorlikni ta’minlab beradi. Ayniqsa, mikroxizmatlar asosida qurilgan

arxitekturalar, ommaviy foydalaniladigan veb-platformalar va real vaqt rejimida

ishlovchi tizimlar uchun keshlash muhim strategik yechimdir.

Shu bilan birga, keshlashni to‘g‘ri tashkil qilish, uning amal qilish muddati

(TTL), cache invalidation strategiyalari va turg‘unlik holatlariga e’tibor berish

lozim. To‘g‘ri sozlanmagan yoki noto‘g‘ri boshqariladigan keshlash tizimlari

aksincha, tizimning ishonchliligini kamaytirishi yoki foydalanuvchiga eskirgan

ma’lumotlarni taqdim etishi mumkin. Shuning uchun har bir tizim arxitekturasi

uchun mos keshlash turini va texnologiyasini tanlash, ularni ehtiyotkorlik bilan

konfiguratsiya qilish muhim hisoblanadi.

Kelajakda sun'iy intellekt, avtomatlashtirish va ma’lumotlar tahlili

sohalarining rivojlanishi bilan birga, keshlash texnologiyalarining ham yanada

rivojlanishi va optimallashuvi kutilmoqda. Shuningdek, keshni boshqarish

jarayonlarini avtomatlashtirish, o‘zgarishlarga mos ravishda dinamik tarzda

ma’lumotlarni yangilash kabi ilg‘or yondashuvlar ishlab chiqilmoqda. Shu nuqtai

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-4_ Май-2025

89

nazardan, dasturchilar va tizim administratorlari uchun keshlash haqida chuqur

bilimga ega bo‘lish, uni real amaliyotda to‘g‘ri qo‘llash muhim zaruratga

aylanmoqda. Keshlash texnologiyasini puxta o‘zlashtirgan holda tizimlarning

tezkorligi, barqarorligi va samaradorligini oshirishga erishish mumkin.