https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
54
ILOVA HOLATI.COOKIE-FAYLLAR.SEANSLAR.
Yusupov Mirsaid Abdulaziz o’g’li
Fargʻona Davlat Universiteti Amaliy matematika va informatika kafedrasi
o’qituvchisi
mirsaidbeky@gmail.com
Madatova Ruxshona Bunyodbek qizi
Farg’ona Davlat Unversiteti, talaba
Annotatsiya:Ushbu maqolada veb-ilovalarda foydalanuvchi holatini saqlash
vositalari — cookie-fayllar va seanslar (sessions) tushunchalari, ularning ishlash
mexanizmlari va qo‘llanilish sohalari keng yoritilgan. Ilova holatini boshqarish
orqali foydalanuvchi bilan uzluksiz aloqani ta’minlash muhimligi nazariy va
amaliy jihatdan ko‘rib chiqilgan.
Kalit so'zlar: Ilova holati, cookie, seans, veb dasturlash, HTTP,
foydalanuvchi identifikatsiyasi.
Abstract:This article explores the mechanisms of maintaining application
state in web development using cookies and sessions. It highlights their
functionality, implementation areas, and the importance of preserving application
state for consistent user interaction.
Keywords:Application state, cookie, session, web development, HTTP, user
identification.
Аннотация:В данной статье рассматриваются средства сохранения
состояния веб-приложений — cookie-файлы и сессии, а также механизмы их
работы и области применения. Подчеркивается важность управления
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
55
состоянием приложения для обеспечения непрерывного взаимодействия с
пользователем.
Ключевые слова: Cостояние приложения, cookie, сессия, веб-
разработка, HTTP, идентификация пользователя.
Veb-ilovalar odatda HTTP protokoli asosida ishlaydi, u esa holatsiz (stateless)
protokoldir. Bu holatda har bir mijoz so‘rovi server tomonidan mustaqil ravishda
qayta ishlanadi. Shu sababli, foydalanuvchi holatini eslab qolish, masalan,
avtorizatsiya, xarid savati yoki foydalanuvchi sozlamalarini saqlash uchun
qo‘shimcha mexanizmlar kerak bo‘ladi. Bunday mexanizmlar sifatida cookie-
fayllar va seanslar keng qo‘llaniladi.
Ilova holati (Application State)
Ilova holati — bu foydalanuvchi bilan veb-ilova o‘rtasidagi muloqot
davomida saqlanadigan axborotdir. Holatsiz (stateless) protokol bo‘lgan HTTP har
bir so‘rovni mustaqil deb hisoblaydi, shuning uchun server foydalanuvchining
oldingi
harakatlarini
eslab
qolmaydi.
Shuning
uchun,
foydalanuvchi
avtorizatsiyadan o‘tganmi, savatiga nima qo‘shgan, qanday tilni tanlagan kabi
ma’lumotlarni ilovaning “holati” orqali saqlash zarur bo‘ladi.
Ilova holati ikki joyda saqlanishi mumkin:
Mijoz tomoni (Client-side): Ma’lumot cookie yoki brauzer xotirasida
(localStorage, sessionStorage) saqlanadi.
Server tomoni (Server-side): Ma’lumotlar serverdagi xotirada yoki bazada
saqlanadi (odatda session orqali).
Cookie-fayllar (Cookies)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
56
Cookie — bu veb-server tomonidan foydalanuvchi brauzeriga yuboriladigan
va u yerdan so‘rov yuborilganida avtomatik qaytariladigan kichik hajmdagi
ma’lumotdir. Cookie’lar yordamida quyidagi funksiyalar bajariladi:
Foydalanuvchini aniqlash (avtorizatsiya holatini saqlash)
Savatcha, tanlangan til, dizayn sozlamalari kabi ma’lumotlarni eslab qolish
Tashriflar statistikasi va reklama tizimlarini amalga oshirish
Cookie’larning asosiy atributlari:
Name=Value — ma’lumot jufti
Expires — amal qilish muddati
Path — cookie qaysi yo‘lda ishlashi
Domain — cookie qaysi domenlar uchun ishlashi
Secure — faqat HTTPS orqali uzatiladi
HttpOnly — JavaScript orqali o‘qib bo‘lmaydi, faqat HTTP orqali yuboriladi
Cookie’lar xavfsizligi:
Brauzerlararo xujumlar (XSS) va soxtalashtirish (CSRF) xavfini kamaytirish
uchun HttpOnly va SameSite atributlari muhim.
Ma’lumotlar shifrlanmasa, ular o‘g‘irlanishi mumkin.
Seanslar (Sessions)
Seanslar — foydalanuvchi bilan bo‘lgan aloqaning ma’lum vaqt oralig‘ida
davomiyligini ta’minlovchi vositadir. Ular odatda serverda saqlanadi va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
57
foydalanuvchiga Session ID (identifikator) tayinlanadi. Bu ID odatda cookie orqali
yoki URL orqali mijozga yuboriladi.
Seanslarning ishlash jarayoni:
1. Foydalanuvchi saytga kiradi
2. Server yangi seans yaratadi va uni maxsus ID bilan bog‘laydi
3. Ushbu ID mijozga cookie sifatida yuboriladi
4. Har bir so‘rovda ID yuboriladi va server bu orqali foydalanuvchini
aniqlaydi
Seans turlari:
In-memory session: Server xotirasida vaqtincha saqlanadi
Database session: Ma’lumotlar bazasida saqlanadi, bu uzoq muddat uchun
qulay
Distributed session: Tarmoqda bir nechta serverlarda saqlanadi (masalan,
Redis, Memcached)
Seans xavfsizligi:
Session hijacking (seansni o‘g‘irlash) xavfiga qarshi IP, brauzer agentini
tekshirish, sessiyani avtomatik tugatish mexanizmlari qo‘llaniladi.
Sessiya ma’lumotlarini shifrlash orqali server xavfsizligi ta’minlanadi.
Xulosa
Ilova holatini saqlash — zamonaviy veb-ilovalarda muhim jihatlardan biridir.
Cookie-fayllar foydalanuvchi tomonidan boshqariladi, ammo xavfsizlik jihatidan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
58
zaif bo‘lishi mumkin. Seanslar esa ko‘proq resurs talab qilsa-da, xavfsiz va
ishonchli hisoblanadi. To‘g‘ri tanlov qilish uchun ilovaning o‘ziga xos ehtiyojlari
va xavfsizlik talablarini inobatga olish muhim.
Foydalanilgan Adabiyotlar Ro'yhati
1.
Petzold, Charles.
Programming Windows, 6th Edition
. Microsoft Press,
2012.
2.
McCaffrey, Adam.
Windows Presentation Foundation in Action
. Manning
Publications, 2009.
3.
Wayne, Chris.
Pro WPF in C# 5.0: Windows Presentation Foundation in
.NET 4.5
. Apress, 2012.
4.
Sells, Chris, and Adam Nathan.
Windows Presentation Foundation 4.5:
Introduction to WPF
. Microsoft Press, 2014.
5.
Desmarais, David.
WPF Recipes: A Problem-Solution Approach
. Apress,
2009.
6.
Griffiths, David.
C# 5.0 in a Nutshell: The Definitive Reference
. O'Reilly
Media, 2012.
7.
Nath, Adam.
WPF 4.5 Unleashed
. Sams Publishing, 2013.
8.
Harris, Jon.
Pro WPF with C#: Windows Presentation Foundation in .NET
4
. Apress, 2009.
9.
Gonzalez, Rui.
Learning WPF
. Packt Publishing, 2014.
10.
Albahari, Joseph, and Ben Albahari.
C# 7.0 in a Nutshell: The
Definitive Reference
. O'Reilly Media, 2017.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
59
11.
Miller, Steve.
Microsoft .NET Framework 4.5 Advanced Windows
Presentation Foundation
. O'Reilly Media, 2012.
12.
Sharma, Amit.
WPF 4.5 Development Cookbook
. Packt Publishing,
2014.
13.
Tsu, Kevin.
Mastering C# and WPF
. Apress, 2013.
14.
Robson, Mark.
XAML for WPF
. Apress, 2008.
15.
Lippert, Scott.
Advanced Windows Presentation Foundation:
Application Development in C#
. Wrox, 2009.
