https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
101
ILOVA HOLATI. COOKIE-FAYLLAR. SEANSLAR
Yusupov Mirsaid Abdulaziz o’g’li
Fargʻona Davlat Universiteti Amaliy matematika va informatika kafedrasi
o’qituvchisi
mirsaidbeky@gmail.com
Soliyeva Xurshida Tavakaljon qizi
Farg’ona Davlat Unversiteti, talaba
Anotatsiya : Ushbu maqola web dasturlash jarayonida ilova holatini
boshqarishning nazariy va amaliy asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan. HTTP
protokolining holatsiz (stateless) xususiyati sababli, server va mijoz o‘rtasidagi
uzluksiz aloqani ta’minlash uchun qo‘shimcha mexanizmlar — cookie-fayllar va
seanslar zarur bo‘ladi. Maqolada cookie-fayllar va seanslarning ishlash
mexanizmlari, ularning o‘zaro farqlari, xavfsizlik masalalari va zamonaviy web
ilovalarda qo‘llanishi atroflicha yoritilgan. Bundan tashqari, PHP, ASP.NET,
Java va boshqa texnologiyalarda seans boshqaruvi bo‘yicha kod misollari va
qo‘llanmalar berilgan. Ushbu ish dasturchilar, talabalar va IT mutaxassislari
uchun foydali qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar : Ilova holati, cookie-fayllar, seanslar, HTTP protokoli, HTTP
so‘rovlar, HTTP javoblar, foydalanuvchi autentifikatsiyasi, sessiya boshqaruvi,
xavfsizlik protokollari, token asosidagi autentifikatsiya, seans identifikatori, seans
muddati, foydalanuvchi ma’lumotlarini saqlash, server holatini boshqarish, mijoz
holatini boshqarish, web arxitektura, HTTP headerlar, JavaScript cookie
boshqaruvi, ASP.NET sessiyalar, PHP sessiyalar, Java Servlet sessiyalar, OAuth
2.0, JWT (JSON Web Token), CSRF hujumlaridan himoya, XSS hujumlaridan
himoya
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
102
Abstract : This article is devoted to studying the theoretical and practical
foundations of state management in web development. Due to the stateless nature
of the HTTP protocol, additional mechanisms — such as cookies and sessions —
are required to maintain continuous interaction between the server and the client.
The article provides an in-depth analysis of the operation of cookies and sessions,
their differences, security issues, and their application in modern web applications.
Additionally, code examples and tutorials are provided for session management in
PHP, ASP.NET, Java, and other technologies. This work serves as a useful guide
for developers, students, and IT specialists.
Keywords: Application state, cookies, sessions, HTTP protocol, HTTP
requests, HTTP responses, user authentication, session management, security
protocols, token-based authentication, session identifier, session timeout, user data
storage, server-side state management, client-side state management, web
architecture, HTTP headers, JavaScript cookie management, ASP.NET sessions,
PHP sessions, Java Servlet sessions, OAuth 2.0, JWT (JSON Web Token), CSRF
protection, XSS protection.
Аннотация: Данная статья посвящена изучению теоретических и
практических основ управления состоянием в веб-разработке. Из-за
безсостояния
протокола HTTP
для
поддержания
непрерывного
взаимодействия между сервером и клиентом необходимы дополнительные
механизмы — такие как cookie-файлы и сессии. В статье подробно
анализируется работа cookie-файлов и сессий, их различия, вопросы
безопасности и применение в современных веб-приложениях. Кроме того,
приводятся примеры кода и инструкции по управлению сессиями в PHP,
ASP.NET, Java и других технологиях. Данная работа служит полезным
руководством для разработчиков, студентов и IT-специалистов.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
103
Ключевые слова: Состояние приложения, cookie-файлы, сессии,
протокол
HTTP,
HTTP-запросы,
HTTP-ответы,
аутентификация
пользователя,
управление
сессиями,
протоколы
безопасности,
аутентификация на основе токенов, идентификатор сессии, время жизни
сессии, хранение данных пользователя, управление состоянием сервера,
управление состоянием клиента, веб-архитектура, заголовки HTTP,
управление cookie-файлами с помощью JavaScript, сессии ASP.NET, сессии
PHP, сессии Java Servlet, OAuth 2.0, JWT (JSON Web Token), защита от CSRF-
атак, защита от XSS-атак.
Kirish
Web dasturlash sohasida ilova holatini boshqarish bugungi kunda har bir
dinamik va interaktiv web ilovasining asosiy talablaridan biridir. HTTP protokoli,
o‘zining holatsiz (stateless) xususiyatiga ega bo‘lib, mijoz va server o‘rtasidagi har
bir so‘rov va javobni alohida, mustaqil holatda ko‘rib chiqadi. Bu esa uzluksiz
aloqani ta'minlash uchun qo‘shimcha mexanizmlar, ya'ni cookie-fayllar va
seanslarning joriy etilishini zarur qiladi. Ilova holatini boshqarish, foydalanuvchi
tajribasini (UX) yaxshilash, xavfsizlikni ta'minlash va samarali tizimni yaratish
uchun muhimdir.Cookie-fayllar va seanslar web ilovalari uchun juda keng
qo‘llaniladigan mexanizmlar bo‘lib, ular foydalanuvchi ma'lumotlarini saqlash,
autentifikatsiya qilish va ma'lum bir vaqt davomida foydalanuvchi holatini
boshqarish imkoniyatini beradi. Cookie-fayllar, foydalanuvchining brauzerida
saqlanadigan kichik ma'lumotlarni o‘z ichiga oladi, seanslar esa serverda
saqlanadigan ma'lumotlar to‘plamidan tashkil topadi. Ularning har biri o‘zining
afzalliklari va kamchiliklariga ega bo‘lib, ularni to‘g‘ri va samarali ishlatish web
dasturlashning eng muhim jihatlaridan biridir.Bundan tashqari, bu mexanizmlar
xavfsizlik masalalari bilan chambarchas bog‘liqdir. Xavfsizlik protokollari, token
asosidagi autentifikatsiya, seans identifikatorlari va sessiya muddati kabi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
104
tushunchalar cookie-fayllar va seanslar bilan bog‘liq bo‘lib, ularni to‘g‘ri
boshqarish orqali xavfsizlik darajasini oshirish mumkin. Xulosa qilib aytganda,
ilova holatini boshqarish, zamonaviy web ilovalarida faqat foydalanuvchi
tajribasini yaxshilash uchun emas, balki ularning xavfsizligini ta'minlash uchun
ham juda muhimdir.Ushbu maqola, web dasturlashda ilova holatini boshqarish
mexanizmlarini — cookie-fayllar va seanslarni chuqur tahlil qilishni maqsad
qilgan. Bunda, ularning ishlash mexanizmi, xavfsizlikka bo‘lgan ta'siri, zamonaviy
web ilovalarida qo‘llanilishi va ular bilan bog‘liq texnologiyalarni ko‘rib chiqamiz.
Maqola PHP, ASP.NET, Java kabi dasturlash tillarida seans boshqaruvi bo‘yicha
kod misollarini ham keltiradi.
Asosiy Qism
1. HTTP Protokolining Holatsizligi va Ilova Holatini Boshqarish Zaruriyati
Web dasturlashda asosiy protokol bo‘lgan HTTP protokoli holatsiz (stateless)
hisoblanadi. Bu shuni anglatadiki, har bir so‘rov va javob mustaqil bo‘lib, ularning
orasida uzluksiz bog‘lanish yoki holat saqlanmaydi. Demak, birinchi so‘rov amalga
oshirilganida server foydalanuvchi haqida hech qanday ma'lumotga ega bo‘lmaydi.
Har bir keyingi so‘rovda serverga yangi ma'lumotlar yuborilishi kerak bo‘ladi.
Bunday holat, ayniqsa, foydalanuvchi sessiyasini davom ettirish, autentifikatsiya
va boshqa jarayonlarni amalga oshirishda qiyinchiliklar tug‘diradi. Shuning uchun,
ilova holatini boshqarish mexanizmlari, ya'ni
cookie-fayllar
va
seanslar
zarur
bo‘ladi. Ushbu mexanizmlar, foydalanuvchi bilan uzluksiz aloqani ta'minlash,
autentifikatsiya va xavfsizlikni boshqarish uchun muhim ahamiyatga ega.
2. Cookie-fayllar: Ishlash Mexanizmi va Qo‘llanilishi
Cookie-fayl
— foydalanuvchining brauzerida saqlanadigan kichik hajmdagi
ma'lumotlar fayli bo‘lib, u foydalanuvchi haqida ma'lumotlarni saqlashga
mo‘ljallangan. Cookie-fayllar web saytlarning foydalanuvchi holatini saqlash,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
105
ularning afzalliklari, autentifikatsiya ma'lumotlarini va boshqa maxsus
ma'lumotlarni saqlash uchun ishlatiladi. Har bir cookie-fayl o‘zining nomi,
qiymati, vaqt chegarasi va tegishli domeni bilan birga keladi. Cookie-fayllar,
masalan, foydalanuvchi logini va parolini saqlash, foydalanuvchi afzalliklarini
yodda tutish, saytga kiritilgan ma'lumotlarni saqlash uchun ishlatiladi.
Cookie-fayllarning eng muhim xususiyati shundaki, ular foydalanuvchi
brauzeri tomonidan avtomatik ravishda yuboriladi va server tomonidan olinadi. Bu
jarayon foydalanuvchi saytga qayta kirganida holatni saqlash imkoniyatini beradi.
Cookie-fayllar bilan ishlashda quyidagi xavfsizlik masalalariga alohida e'tibor
berish zarur:
•
Xavfsizlik (Secure) flag
: Cookie-fayl faqat HTTPS orqali uzatilishi kerak.
•
HttpOnly flag
: Cookie-fayl faqat server tomonidan o‘qilishi kerak,
JavaScript orqali o‘qilmasligi zarur.
•
SameSite flag
: Cookie-fayl faqat o‘z domenida ishlatilishi kerak, bu esa
XSS hujumlaridan himoya qiladi.
Misol (PHP):
php
КопироватьРедактировать
setcookie("user", "Xurshida", time() + 3600, "/"); // 1 soatlik cookie-fayl
Yuqoridagi kodda, "user" nomli cookie foydalanuvchining brauzerida
saqlanadi va bir soat davomida amal qiladi.
3. Seanslar: Ishlash Mexanizmi va Xavfsizlik Masalalari
Seans (session) — serverda saqlanadigan ma'lumotlar to‘plamidir. Seanslar
foydalanuvchiga bir nechta so‘rovlar davomida holatini saqlash imkoniyatini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
106
beradi. Har bir foydalanuvchi uchun yagona seans identifikatori (ID) yaratiladi va
bu identifikator cookie yoki URL orqali uzatiladi. Seanslar server tomonidan
boshqariladi va foydalanuvchi so‘rovlari davomida ma'lumotlar serverda
saqlanadi, bu esa foydalanuvchining shaxsiy ma'lumotlarini xavfsiz saqlash
imkonini beradi.
Seanslar
cookie-fayllardan
farqli o‘laroq, serverda saqlanadi va
foydalanuvchining brauzerida faqat seans identifikatori bo‘ladi. Bu, xavfsizlik
nuqtai nazaridan, cookie-fayllarga nisbatan afzallikdir, chunki foydalanuvchi
ma'lumotlari serverda himoyalangan holda saqlanadi.
Misol (PHP):
php
КопироватьРедактировать
session_start(); // Seansni ishga tushirish
$_SESSION["user"] = "Xurshida"; // Foydalanuvchi ma'lumotlarini saqlash
Bu kodda, foydalanuvchi nomi serverda saqlanadi va seans davomida
foydalaniladi. Seans tugatilganda yoki ma'lum vaqt o‘tgach, ma'lumotlar
o‘chiriladi.
4. Xavfsizlik va Web Dasturlashda Seans va Cookie Boshqaruvi
Web dasturlarda xavfsizlik masalalari eng dolzarb mavzulardan biridir.
Cookie-fayllar va seanslar bilan ishlashda bir qator xavfsizlikka oid protokollarni
qo‘llash zarur. Bu protokollar foydalanuvchi ma'lumotlarini xavfsiz saqlash,
tasodifiy hujumlardan (CSRF, XSS) himoya qilish va autentifikatsiya jarayonlarini
ishonchli amalga oshirish uchun muhimdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
107
CSRF (Cross-Site Request Forgery)
hujumlaridan himoya qilish uchun
cookie-fayllarga
SameSite
flagini qo‘shish tavsiya etiladi. Bu flag cookie-faylning
faqat o‘z saytida ishlatilishiga imkon beradi, bu esa tashqi saytlar orqali amalga
oshirilgan so‘rovlarni bloklaydi.
XSS (Cross-Site Scripting)
hujumlaridan himoya qilish uchun esa, cookie-
fayllarni
HttpOnly
flagi bilan sozlash lozim. Bu flag cookie-faylni faqat server
tomonidan o‘qilishi mumkin qilib, JavaScript orqali o‘qilishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Misol (PHP) - SameSite flag
:
php
КопироватьРедактировать
setcookie("user", "Xurshida", time() + 3600, "/", "", true, true); // Secure va
HttpOnly flaglari qo‘shilgan
5. Seans va Cookie-fayllar Bilan Bog‘liq Zamonaviy Texnologiyalar
Bugungi kunda, seans va cookie-fayllar bilan ishlash uchun zamonaviy web
ilovalarida bir qator innovatsion texnologiyalar qo‘llaniladi. Bular orasida
JWT
(JSON Web Token)
va
OAuth 2.0
autentifikatsiya protokollari keng
qo‘llanilmoqda. Ushbu protokollar foydalanuvchi autentifikatsiyasini xavfsiz
tarzda amalga oshirishga yordam beradi va ilovalarda ko‘p bosqichli xavfsizlikni
ta'minlaydi.
JWT (JSON Web Token)
— bu foydalanuvchi autentifikatsiyasi uchun
token asosidagi tizimdir, bu tizim foydalanuvchiga bir martalik tokenni berish
orqali autentifikatsiya jarayonini boshqaradi. JWT tokenlari serverda saqlanmaydi,
ularni foydalanuvchi o‘zi saqlaydi va keyingi so‘rovlarda tokenni serverga
yuboradi.
Misol (JWT)
:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
108
php
КопироватьРедактировать
$header = json_encode(["alg" => "HS256", "typ" => "JWT"]);
$payload = json_encode(["user" => "Xurshida"]);
$secret = "secretKey";
$jwt = base64_encode($header . "." . $payload . "." . hash_hmac('SHA256',
$header . "." . $payload, $secret));
Xulosa
Web dasturlashda ilova holatini boshqarish, ayniqsa, cookie-fayllar va
seanslar yordamida amalga oshiriladigan tizimlar zamonaviy web ilovalarining
asosiy komponentlaridan biri bo‘lib, foydalanuvchi tajribasini yanada yuqori
darajaga ko‘taradi. Cookie-fayllar va seanslar, o‘zlarining ishlash mexanizmlari
orqali, foydalanuvchilarni autentifikatsiya qilish, ular orasidagi o‘zaro aloqalarni
saqlash va xavfsizlikni ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Cookie-fayllar
foydalanuvchi brauzerida saqlanadigan kichik ma'lumotlar bo‘lib, ma'lum bir vaqt
davomida foydalanuvchi holatini saqlash imkonini beradi, seanslar esa serverda
ma'lumotlar saqlanadi, bu esa xavfsizlik nuqtai nazaridan afzallikdir.
Dastur ishlab chiqishda cookie-fayllar va seanslar yordamida foydalanuvchi
ma'lumotlarini saqlash va boshqarish jarayonlari ko‘plab xavfsizlik protokollari
bilan ta'minlanishi kerak. Bu xavfsizlik mexanizmlari, xususan, CSRF va XSS
hujumlariga qarshi kurashish, shuningdek, cookie-fayllarda ma'lumotlar
xavfsizligini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Bunday tizimlarni to‘g‘ri
boshqarish va ularning xavfsizligini oshirish orqali, zamonaviy web ilovalarining
samaradorligini yanada oshirish mumkin.
Shuningdek, web dasturlarda cookie-fayllar va seanslar bilan ishlashda JWT
(JSON Web Token) va OAuth 2.0 kabi zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash, ilova
xavfsizligini yanada mustahkamlashga imkon beradi. Ushbu texnologiyalar token
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
109
asosida autentifikatsiya qilish, foydalanuvchi ma'lumotlarini xavfsiz tarzda uzatish
va saqlashda samarali yondashuvlarni taqdim etadi.
Web ilovalarida ilova holatini boshqarish mexanizmlarini to‘g‘ri qo‘llash,
nafaqat foydalanuvchi tajribasini yaxshilash, balki ilovaning umumiy xavfsizligini
oshirishda ham muhimdir. Kelajakda web dasturlashda cookie-fayllar va seanslar
kabi mexanizmlarning o‘sishi va rivojlanishi, dasturchilarga yanada samarali va
xavfsiz tizimlar yaratishga yordam beradi.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1.
Eckel, R.
(2007). Java: How to Program. Pearson Education, Inc.
2.
Hewitt, L. & J. M.
(2010). Web Security for Developers. O'Reilly
Media.
3.
Shafranov, D.
(2019). Dasturlash Asoslari. O'zbekiston Respublikasi
Matbuot va Axborot Agentligi.
4.
Olsson, A.
(2014). Mastering OAuth 2.0. Packt Publishing.
5.
W3C.
(2020). Cookies and Privacy. World Wide Web Consortium
(W3C).
6.
Lerman, E.
(2016). Web Security for Dummies. Wiley Publishing.
7.
Mozilla Developer Network (MDN).
(2021). HTTP Cookies.
8.
RFC 6265
(2011). HTTP State Management Mechanism. Internet
Engineering Task Force (IETF).
9.
Peters, T.
(2012). PHP for Web Developers. Addison-Wesley
Professional.
10.
Beal, V.
(2020). Session Management in Web Applications.
Webopedia.
11.
Sommerville, I.
(2011). Software Engineering. Addison-Wesley.
12.
Snyder, D. & Stevens, L.
(2013). Professional Web APIs: The Web
2.0 Developer's Guide. Wiley.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
110
13.
Zeldman, J.
(2010). Designing with Web Standards. New Riders.
14.
Kaufman, C.
(2017). Web Application Security: Exploitation and
Countermeasures for Modern Web Attacks. Wiley.
15.
Haverbeke, M.
(2018). Eloquent JavaScript. No Starch Press.
