https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
528
TEXNIK TIZIMDA OPERATORLARNI PSIXOLOGIK TANLASHNING
XARAKTER XUSUSIYATLARI
Abdurasulov Olimjon Avalbayevich
ToshDTU Olmaliq filiali “Ijtimoiy-gumanitar fanlar va tillar” kafedrasi f.f.n.,
dotsent.
abdurasulov.olimjon1966@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada analizatorlarning asosiy funksiyalari va
xarakteristikalari yoritib berilgan. Texnik tizim operatorlarini professional
tanlashda kasbiy tanlovning roli hamda operatorni psixologik tanlashning
xarakter xususiyatlari ko`rsatib berilgan. Shuningdek, operatorlarni psixologik
tanlashda hayot faoliyati xavfsizligi va kasbiy layoqatlilik tushunchalariga ta`rif
berib o`tilgan.
Kalit so`zlar: retseptorlar, analizatorlar, professional tanlash, kasbiy
tanlash, operatorlik kasbi, psixofiziologik, operatorni psixologik tanlash, ruhiy
dezadaptatsiya, hayot faoliyati xavfsizligi, kasbiy layoqat.
Abstract: This article covers the main functions and characteristics of
analyzers. The role of professional choice in the professional selection of technical
system operators and the characteristics of the psychological selection of the
operator are shown. The concepts of safety of life and professional competence are
also defined in the psychological selection of operators.
Key words: receptors, analyzers, professional selection, professional
selection, operator's profession, psychophysiological, psychological selection of
the operator, mental maladaptation, safety of life, professional competence.
Аннотация: Аннотация: В этой статье освещены основные функции
и характеристики анализаторов. Показана роль профессионального выбора
в профессиональном подборе операторов технических систем и
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
529
особенности характера психологического выбора оператора. Также при
психологическом отборе операторов дается определение понятий
безопасности жизнедеятельности и профессиональной компетентности.
Ключевые слова: рецепторы, анализаторы, профессиональный отбор,
профессиональный отбор, операторская профессия, психофизиологический,
психологический
отбор
оператора,
психическая
дезадаптация,
безопасность жизнедеятельности, профессиональная компетентность.
KIRISH (ВВЕДЕНИЕ / INTRODUCTION)
Xavfsizlikning asosiy shartlaridan biri insonning voqelikni adekvat idrok
etishidir. Odam atrofdagi muhit bilan bevosita aloqani his qilish, eshitish, ko`rish,
hid bilish, ta`m bilish organlari yordamida amalga oshiradi. Bular murakkab sensor
sistemalar bo`lib, idrok qiluvchi sezuvchi elementlar (retseptorlar yoki
analizatorlar), nerv yo`llarini va bosh miyaning signallar sezgilarga aylanadigan
bo`limlarini o`z ichiga oladi.
Zamonaviy odam quyidagi analizatorlarga ega:
- ko`z to`r pardasida joylashgan yorug`likka sezgir hujayralar, tayoqchalar
va kolbachalar yordamida yorug`lik ta`sirotlarini idrok etishni ta`minlaydigan
ko`rish analizatori;
- eshituv asab tolasining sezuvchi qismlari yordamida tovush tebranishlarini
idrok etishni ta`minlovchi eshituv analizatori;
- tananing to`qimalarida mexanoretseptorlar yordamida mushaklarning
qisqarishi va bo`shashishini idrok etishni ta`minlaydigan harakat analizatori;
- vestibulyar analizator, u ichki quloq bo`shlig`idagi mexanoretseptorlar
yordamida tananing fazodagi holati haqida ma`lumot beradi;
- teri va ichki a`zolardagi og`riq asab tolalarining erkin oxirlari yordamida
katta kuchdagi turli xil qo`zg`atuvchilarni idrok etishni ta`minlaydigan og`riq
sezgirligi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
530
- sovuq va issiqlik retseptorlari yordamida teri va shilliq pardalar
haroratining differensial o‘zgarishini idrok etishni ta`minlaydigan haroratga
sezgirlik;
- teri qoplamalari va shilliq pardalardagi retseptorlar tomonidan
ta`minlanadigan taktil sezuvchanlik (teginish, bosim, tebranish);
- burun chig`anog`ining sariq epiteliysida joylashgan hid bilish hujayralari
yordamida hidlarni idrok etishni ta`minlaydigan hid bilish analizatori;
- ta`m analizatori, u tilda, tanglay, hiqildoq, halqum, bodomcha bezlarining
shilliq pardasida joylashgan ta`m piyozchalari xemoretseptorlari yordamida
nordon, sho`r, shirin, taxir narsalarni idrok etishni ta`minlaydi. [1].
Analizatorning asosiy xarakteristikasi uning sezgirligidir. Analizatorga ta`sir
qilayotgan qo`zg`atuvchining har qanday intensivligi ham sezgi hosil
qilavermaydi. Minimaldan maksimal qiymatgacha bo`lgan adekvat qabul
qilinadigan interval analizatorning sezgirlik diapazonini belgilaydi. Bo`sag`a
kattaliklari barqaror emas. Ular ko`pincha hisobga olish qiyin bo`lgan ko`plab
omillarga bog`liq.
Qo`zg`atuvchi ta`sirining boshlanishidan to sezgilarning paydo bo`lishiga
qadar o`tgan vaqt latent davr deb ataladi.
Analizatorlarning asosiy funksiyalari quyidagilardan iborat:
1) insonning tashqi va ichki muhiti haqida ma`lumot;
2) harakat faoliyatini muvofiqlashtirish;
3) organizmni xavfdan ogohlantirish. [2].
Atrof - muhitning hamma omillariga nisbatan ham odam analizatorlarga ega
bo`lavermaydi. Ionlashtiruvchi nurlanishlarni, radiochastota diapazonining
tebranishlarini, elektr tokini va boshqa bir qator omillarni odam biror-bir sezgi
a`zosi bilan qayd qilmaydi, u faqat ularning bilvosita belgilariga qarab ta`sirining
oqibatlarini anglaydi, xolos. Atrofdagi dunyoni idrok etish doirasini kengaytirish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
531
ehtiyoji insoniyatni inson sensor apparatining o`ziga xos davomi bo`lgan turli
asboblar va qurilmalarni ishlab chiqishga, yaratishga va ishlatishga olib keldi.
Yashash muhitida insonning obyektiv imkoniyatlari haqida tasavvur hosil
qilish uchun quyida asosiy analizatorlarning qisqacha tavsifi berilgan. Professional
tanlash texnik tizimlar operatorlari yaroqli odamlarni professional tanlash
muammosi faoliyatning ayrim turlarini bajarishga bo`lgan ehtiyojni qondirishdir.
Kasbiy tanlash - bu insonning individual xususiyatlariga muvofiq kasb
tanlash vazifasini hal qiluvchi usullar va vositalar tizimidir. Texnikaning
murakkablashuvi ishlab chiqarish jarayoni tomonidan qo`yiladigan talablar va
odamlarning qobiliyatlari o`rtasidagi ziddiyatni kuchaytiradi. Bu esa o`z navbatida
"inson omili"ga bo`lgan qiziqishni oshiradi. Bu qarama - qarshilik ikkita vazifani
hal qilishni talab qiladi: bu xatolarning paydo bo`lishini minimallashtiradi va ushbu
texnika bilan ishlashga yaroqliligini aniqlash uchun insonning individual
xususiyatlarini hisobga oladi. [3].
Tajriba va bir qator tadqiqotlar shuni ko`rsatadiki, ko`pincha ma`lum bir
faoliyat turi uchun yetarli qobiliyatga ega bo`lmagan shaxslar nafaqat boshqalarga
qaraganda ancha uzoqroq va katta qiyinchiliklar bilan ushbu faoliyatni
o`zlashtiradilar, balki boshqalardan ko`ra yomonroq ishlaydilar (ko`pincha xatolar
va xatolarga yo`l qo`yadilar, baxtsiz hodisalarning sababchisi bo`ladilar, ishda
kamroq ishonchga ega bo`ladilar).
Tadqiqotlar ma`lumotlariga ko`ra, transportda xodimning individual
xususiyatlarining kasb talablariga javob bermasligi 80% baxtsiz hodisalarga,
sanoatda esa 43% baxtsiz hodisalarga sabab bo`ladi. [4].
Barcha kasblar ikki toifaga bo`linadi:
• birinchi toifa - mutlaq kasbiy layoqatni talab qiladigan kasblar;
• ikkinchi toifa - nisbatan kasbiy layoqatlilikni talab qiladigan kasblar.
Ikkinchi toifali kasblarning talablari deyarli har bir kishi uchun mavjud.
Tadqiqotlar shuni ko`rsatdiki, aksariyat hollarda faoliyatning individual uslubini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
532
ishlab chiqish asosida turli xil sifatlarga ega bo`lgan odamlar ushbu kasblarni
muvaffaqiyatli o`zlashtiradilar.
Birinchi toifali kasblar yuqori talablarni qo`yadi, ularni faqat maxsus
individual fazilatlarga ega bo`lgan odamlar qondiradi. Bular xato harakatlari
favqulodda vaziyatlar kelib chiqishiga olib kelishi mumkin bo`lgan
mutaxassislardir. Texnik tizimlarda operatorlik kasbi birinchi toifaga xos kasb
hisoblanadi.
Apparat va uskunalar inson nazoratsiz ishlashi uchun ishonchlilik darajasiga
ega emas. Hatto yuqori darajadagi avtomatlashtirish korxonasida ham inson
aralashuvi mutlaqo zarur bo`ladigan vaziyat yuzaga kelishi mumkin. Shuning
uchun deyarli barcha inson - mashina komplekslarining markaziy bo`g`ini odam -
operator bo`lib qoladi. Apparatning ishdan chiqishi operativ personallar juda
qimmatga tushadigan oqibatlar bilan bog`liq bo`lib ba`zan halokatli o`sishda
davom etadi. [5].
Operatorning ish sifatlari orasida quyidagilar qayd etiladi:
• uzoq muddatli chidamlilik, uning asosida quyidagilar yotadi - asab
tizimining barqarorligi;
• xotin - qizlarning zo`riqish va zo`riqishga chidamliligi;
• tashqi muhit omilining ta`siriga chidamlilik;
• diqqatning o`zgaruvchanligi.
Hozirgi vaqtda kasb - hunar egallashning ikki bosqichi shakllangan texnik
tizimlar operatorini tanlab olish mumkin: Birinchi bosqich - ushbu kasbga ega
bo`lishda tibbiy qarshiliklar aniqlanadi; Ikkinchi bosqich - tekshiruvning yaroqlilik
darajasi aniqlanadi. Muvofiqlashtiruvchilik asosida funksional faoliyat bilan
shug`ullanuvchi shaxslar kasbga yaroqlilikning belgilangan mezonlarida
psixofiziologik va shaxsiy sifatlari aniqlanadi. [6].
Muhim psixofiziologik va shaxsiy - kasbiy sifatlar professiografiya usuli
bilan amalga oshiriladi. Professiografiya - bu kasbning batafsil tavsifi mehnat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
533
maqsadlari va vazifalari, shart-sharoitlari belgilangan fessiyalar, mehnat va asosiy
ishlab chiqarish funksiyalari. Nomzodni psixologik tanlashning umumiy tuzilmasi
operator lavozimi to`rtta bahodan iborat bo`ladi.
Operatorni psixologik tanlash - bu xarakter xususiyatlarini baholash
diagnostikani o`z ichiga oladi. Ya`ni inson xulq - atvorining turli vaziyatlardagi
shakllari samaradorligiga ijobiy yoki salbiy ta`sir ko`rsatishi mumkin bo`lgan
professional operatorlik faoliyatining muhimligidir. Psixik funksiyalarni baholash
diagnostikani o`z ichiga oladi. O`zgaruvchan ko`rish maydonini nazorat qilish
qobiliyatlari bu o`z harakatlari bilan qabul qilish, qayta ishlash katta hajmdagi
axborotni qabul qilish va vaqt limiti hisoblanadi.
Psixofiziologik jarayonlarni baholash stressli sharoitlarda (avariya holati,
texnologik jarayonning buzilishi) samarali va ishonchli ishlash qobiliyatini
tashxislashni o`z ichiga oladi. Jamoaviy o`zaro ta`sirni baholash nomzodning
jamoada ishlash, guruhni boshqarish, uzoq muddatli ruhiy yuklamalarda yuqori
samaradorlik va motivatsiyani saqlab qolish qobiliyatini o`z ichiga oladi.
Tadqiqotlar shuni ko`rsatdiki, murakkab va mas`uliyatli vaziyatlarda
operatorlarning xato harakatlari yoki harakatsizligi inson asab tizimining holati
bilan ma`lum darajada bog`liq.
Operatorni psixologik tanlashning xarakter xususiyatlari quyidagilar:
Psixofiziologik jarayonlar.
Jamoaviy ta`sir.
Psixik funksiyalari.
Hayot faoliyati xavfsizligi. [7].
Operator - odamning ishonchliligini baholashda mehnat sharoitlari
omillarini hisobga olish tavsiya etiladi. Operatorning kasbiy ishonchliligi
pasayishining sabablaridan biri ish joyida jismoniy, ruhiy va fiziologik
imkoniyatlarning pasayishiga olib keladigan zararli ishlab chiqarish omillarining
yo`l qo`yiladigan darajasidan oshib ketishidir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
534
Ularning ta`sir darajasi ishlab chiqarish omillarining salbiy ta`sirining
intensivligi va davomiyligiga, shuningdek, qo`llaniladigan jamoaviy va individual
himoya vositalarining xususiyatlariga bog`liq. Avariya rejimida operator
faoliyatini o`rganishga alohida e`tibor qaratish lozim. Bunday vaziyat yuzaga
kelganda operatordan quyidagilar talab qilinadi:
• tez reaksiya;
• murakkab masalalarni yechishda mantiqiy fikrlash;
• aniq va to`g`ri harakatlar.
Stress har bir inson psixikasini izdan chiqarmaydi. Asab tizimining kuchli
tipiga ega bo`lgan odamlar stress holatida hatto ma`lum darajada ruhiy va
intellektual yuksalishni boshdan kechirishlari mumkin va bunday murakkab
vazifalarni bir zumda hal qilish qobiliyatiga ega bo`ladilar, tinch ish paytida ular
bajara olmaydigan murakkab harakatlarni bajaradilar. [8].
Tadqiqotlar shuni ko`rsatdiki, avariya sharoitida ba`zi operatorlar ish sifatini
pasaytirmagan holda o`z vazifalarini bajarishga qodir, ammo aynan shu odamlar
monotonlikka juda moyil. Va aksincha, beqaror asab tizimiga ega bo`lgan
operatorlar bir xil, monoton ishni yaxshi uddalaydilar, avariya holatida esa o`zlarini
yo`qotib qo`yadilar.
Hozirgi vaqtda mahalliy sanoat texnik tizimlar operatorlarini professional
tanlash uchun mo`ljallangan ko`plab psixodiagnostik uskunalarni ishlab
chiqarmoqda. Bular transport vositalari, maxsus bo`linmalarning harbiy
xizmatchilari, qaror qabul qilishda yuqori darajadagi mas`uliyatli boshqaruv
apparati xodimlari. Kasbiy tanlash, shuningdek, ishlab chiqarish jamoalarini
shakllantirish uchun, kadrlar masalalarini hal etishda, xodimlarning smena oldi
yoki reys oldi funksional holatini baholashda olib boriladi.
Asbob - uskunalardan xodimlar ishining samaradorligi va ishonchliligini
oshirish, shuningdek, quyidagilar hisobiga psixologik va psixofiziologik vositalar
bilan harakatlanish xavfsizligini oshirish maqsadida foydalaniladi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
535
• kasbiy jihatdan ishga yaroqsiz shaxslarni aniqlash;
• psixologik ishonchliligi yetarli bo`lmaganligi sababli yangi, murakkab
texnologiyalar bo`yicha ishlashga yaroqsiz shaxslarni aniqlash;
• bo`lajak ishga funksional jihatdan yetarlicha tayyor bo`lmagan shaxslarni
aniqlash;
• ruhiy dezadaptatsiya va shaxslararo munosabatlarda murakkablik namoyon
bo`lgan shaxslarni aniqlash;
• kichik jamoa va guruhlarni to`g`ri shakllantirish.
Asbob-uskunalar quyidagi metodikalar bo`yicha tadqiqot o`tkazish imkonini
beradi:
• hushyorlikni aniqlash (monoton ta`sir etuvchi omillar sharoitida
shoshilinch harakat qilishga tayyorlik);
• kardiosistemani baholash;
• terining elektr qarshiligini (teri galvanik reaksiyasini) aniqlash;
• yorug`lik miltillashlarining qo`shilishining kritik chastotasini aniqlash;
• "vaqtni his qilish" (vaqtinchalik intervallar) ni baholash;
• oddiy harakat reaksiyasi vaqtini aniqlash;
• murakkab harakat reaksiyasi vaqtini aniqlash;
Hayot faoliyati xavfsizligi:
• harakatlanayotgan obyektga bo`lgan reaksiyani baholash;
• individual psixomotor tempni aniqlash;
• stressga chidamlilik;
• Diqqatni bir joydan ikkinchi joyga ko`chirish va emotsional barqarorlik;
• verbal (MMPI, Liri) va rang (Lyusher) testlari bo`yicha shaxs
xususiyatlarini aniqlash;
• guruhdagi psixofiziologik moslikni aniqlash.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
536
XULOSA (ЗАКЛЮЧЕНИЕ / CONCLUSION)
Xulosa qilib aytadigan bo`lsak, statistik ma`lumotlarga ko`ra, texnik
tizimlarning 20 - 30% nosozliklari bevosita yoki bilvosita inson xatolari bilan
bog`liq. Insonning xatosi qo`yilgan vazifani bajarmaslik sifatida belgilanadi, bu
uskunaning shikastlanishi, texnologik jarayonning buzilishi va boshqalar bilan
bog`liq bo`lishi mumkin.
Texnik tizimlar operatori bo`lgan insonning ishonchliligi unga yuklangan
vazifalarni to`liq hajmda bajarish qobiliyati bilan belgilanadi. Bunday qobiliyatga
har bir odam ham o`zining aqliy, jismoniy va boshqa xususiyatlariga ko`ra ega
bo`lavermaydi. Shuning uchun har bir ishlab chiqarishda kasbiy tanlash joriy
etilgan bo`lib, uning vazifasi insonning u yoki bu ishga yaroqliligini aniqlashdan
iborat.
Kasbiy tanlash aniq sifat va miqdoriy baholarga asoslangan maxsus tashkil
etilgan tadqiqot bo`lib, u insonga xos xususiyatlarni nafaqat aniqlash, balki ularni
ushbu kasbga muvofiqligini belgilovchi me`yorlar bilan taqqoslash uchun o`lchash
imkonini beradi.
Kasbiy tanlovni o`tkazishda u yoki bu kasb bo`yicha ishlashga tayyorlik va
yaroqlilik farqlanadi. Kasbiy tayyorgarlik ma`lumoti, tajribasi va tayyorgarligi
darajasidan kelib chiqqan holda belgilanadi. Kasbiy layoqatlilik mazkur shaxsning
individual psixofiziologik sifatlarining muayyan faoliyat turiga muvofiqlik
darajasini hisobga olgan holda belgilanadi.
Kasbiy layoqatda inson va texnikaning mosligi muhim rol o`ynaydi. Bunda
antropologik, biofizik, energetik, axborotlashgan (information), psixologik,
ijtimoiy va texnik - estetik muvofiqlik hisobga olinadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
537
ADABIYOTLAR RO`YXATI (ИСПОЛЬЗОВАННАЯ ЛИТЕРАТУРА /
REFERENCES)
1. Абдурасулов O. A. Человеческий фактор и ценность – главные
направления
наших
реформ
.
journal.ru/journal/article/view/5133
интеллектуальные исследования.
206-210 стр.
2. Абдурасулов О.А. Психологические основы методологических подходов к
человеку и технике. Educational Research in Universal Sciences, 3 (2), 2024.
http://erus.uz/index.php/er/article/view/5757.
3. Abdurasulov O.A. Texnologiya falsafasi nima? SCIENCE SHINE international
scientific journal Issue 30, Volume 2| ISSN 3030 - 377X 30.11.
2024.|
https://cyberleninka.ru/article/n/texnologiya-falsafasi-nima/ viewer
4. Abdurasulov O. A. O’zbekistonda globallashuv sharoitidagi ma’naviy
yangilanishning o’ziga xos xususiyatlari. // TADQIQOTLAR jahon ilmiy -
metodik jurnali. 36- son, 3- to’plam, Aprel - 2024.
http://www.tadqiqotlar.
uz/index.php/new/article/download/2727/2550
. 191-193 betlar.
5. Медина Дж. Правила мозга. Что стоит знать о мозге вам и вашим детям.
/ пер. с англ. К. Ивановой. - 3-е изд. - М.: Манн, Иванов, Фербер, 2018.
6. Голтиб Я. Г., Алимов Н. П. О роли средств индивидуальной защиты органа
слуха от вредного воздействия производственного шума при специальной
оценке условий труда. // Безопасность в техносфере. 2015. № 2. С. 40-47.
7. Воронин В. М. Психология решения оперативных задач в больших
системах. Диагностика функционального состояния и обучения
операторов: монография / В. М. Воронин. - Екатеринбург: УрГУПС, 2016.
- 249 с.
8. Vidal F., Meckler C., Hasbroucq T. Basics for sensorimotor information
processing: some implications for learning. // Frontiers in psychology. 2015.
№ 33. С. 1-14.
