https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
239
AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARINING
SAMARADORLIGINIBAHOLASH KO‘RSATKICHLARI
Xasanov Muxiddin Kamildjanovich,
Mardayev Nurmurod Gulmurodovich
IIV Surxondaryo akademik litsey o‘qituvchilari
Annotatsiya: Ushbu maqolada avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining
samaradorligining asosiy ko`rsatkichlari va ularni baholash usuli keltirilgan.
Shuning bilan bir qatorda samaradorlik ko`rsatkichlari bo`lgan sof foyda, foyda
olish indeksi, foyda olishning ichki meyoriy va xarajatlarni qoplash muddati kabi
ko`rsatichlar orqali samaradorlikni hosoblash formulasi ishlab chiqilgan.
Kalit so`zlar: avtomatlashtirilgan axborot tizimlari, sof foyda, foyda olish
indeksi, foyda meyori, sof kapital.
Аннотация: В данной статье представлены основные показатели
эффективности автоматизированных информационных систем и метод их
оценки. Наряду с этим разработана формула для производной
эффективности через такие показатели, как чистая прибыль, индекс
рентабельности, внутренний критерий рентабельности и срок
окупаемости затрат, являющиеся показателями эффективности.
Ключевые слова. автоматизированные информационные системы,
чистая прибыль, индекс прибыли, критерий прибыли, чистый капитал.
Аnnotation: This article presents the main performance indicators of
automated information systems and the method of their evaluation. Along with this,
a formula has been developed for derivative efficiency through indicators such as
net profit, profitability index, internal profitability criterion and cost payback
period, which are indicators of efficiency.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
240
Keywords : automated information systems, net profit, profit index, profit
criterion, net capital.
O‘zbekistonda axborotlashtirishni rivojlantirish, jamiyat taraqqiyotining
barcha
sohalarida
zamonaviy
axborot
texnologiyalari,
texnika
va
telekommunikatsiya vositalarini ommaviy ravishda joriy etish hamda ulardan
foydalanish, fuqarolarning axborotga bo‘lgan talab-ehtiyojlarini yanada to‘liqroq
qondirish, jahon axborot resurslaridan foydalanishni kengaytirish uchun qulay
shart sharoitlarni yaratish aloqa va axborot kommunikatsiyasi sohasini
rivojlantirish asosiy vazifalari hisoblanadi. Bulardan tashqari fuqarolarning erkin
tarzda o‘zlariga qulay vaqtda internet tarmog'i orqali axborot olishlari va
berilganlarni erkin tarzda almashishlarini ta'minlash ham rivojlanishning asosiy
vazifalari deyish mumkin.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarning investitsion loyihalarini solishtirib,
bir nechta ko‘rsatkichlar asosida eng yaxshisini tanlash tavsiya etiladi. Axborot
tizimlarsamaradorlikning asosiy ko‘rsatkichlari quyidagilar:
•
sof foyda;
•
foyda olish indeksi;
•
foyda olishning ichki meyori;
•
xarajatlarni qoplash muddati.
Sof foyda(
SF
)
olinayotgan umumiy natijalarning sarflangan umumiy
xarajatlardan yuqoriligi bilan aniqlanadi. Agar xarajatlar bazaviy narxlarda
hisoblansa yoki ma’lum vaqt mobaynida inflyatsion o‘zgarishlar sodir bo‘lmasa
SF
quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
(
)
(
)
t
T
t
t
t
E
З
R
СФ
+
−
=
=
1
1
0
,
Rt
–
t
- qadamda erishilayotgan natijalar;
Zt
–
t
- qadamda qilinayotgan xarajatlar;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
241
T
– hisoblashlarning so‘ngi qadami;
(Rt
- Zt)
–
t
- qadamda erishilgan samaradorlik;
(1 +
E)
– foyda koeffitsiyenti;
E
– foyda meyori.
Investitsion
loyihalarning
samaradorligi
turli
vaqtlarda
olingan
ko‘rsatkichlarning qiymatlari yordamida baholanadi. Agar investitsion loyihaning
sof foyda
ko‘rsatkichi musbat bo‘lsa bu loyiha samarali deb hisoblanadi va uni
qo‘llash masalasini ko‘rib chiqish mumkin bo‘ladi. Sof foyda
qiymati qancha katta
bo‘lsa, loyiha samaradorligi shuncha baland bo‘ladi. Agar investitsion loyihaning
sof foyda
ko‘rsatkichi manfiy bo‘lsa, loyihaning samaradorligi bo‘lmaydi va
investorlar zarar ko‘radilar.
Amaliyotda sof foydani
aniqlash uchun modifikatsiyalashgan formula ham
qo‘llaniladi.
Buning
uchun
(Z
t
)
t-
qadamda
qilinayotgan
umumiy
xarajatlardan
Kt
–
t
-qadamdagi kapital xarajatlar olib tashlanadi. Sof kapital
xarajatlarning yig’indisi:
(
)
=
+
=
T
t
t
t
E
K
K
0
1
1
,
K
– sof kapital xarajatlar.
Sof foydani hisoblash formulasi quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:
(
)
(
)
K
E
З
R
СФ
t
T
t
t
t
−
+
−
=
=
+
1
1
0
,
+
t
З
- kapital xarajatlarni hisobga olmagan xolda,
t
chi qadamda qilinayotgan
xarajatlar.
Bu formula yordamida erishilgan samaradorliklarning yig’indisi va shu
vaqtgacha ishlatilgan
K
kapital xarajatlar orasidagi farqni ko‘rish mumkin.
Foyda olish indeksi
(
FOI
)
erishilgan samaradorliklar yig’indisining
ishlatilgan
K
kapital xarajatlarga nisbati orqali belgilanadi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
242
(
)
(
)
=
+
+
−
=
T
t
t
t
t
E
З
R
К
ФОИ
0
1
1
1
.
Foyda olish indeksi sof foyda
ko‘rsatkichi bilan bog’langan va bir xil
elementlardan iborat. Uning qiymati ham sof foyda ko‘rsatkichining qiymatiga
bog’liq: agar
SF>1
bo‘lsa,
FOI>1
ya’ni,
loyihaning samaradorligi yuqori, aks
holda
FOI<1
– loyihani qo‘llash natijasi samaradorlikni oshirishga olib kelmaydi.
Foyda olishning ichki meyori
(
FOIM
)
– bu qo‘shimcha xarajatlar meyori
(
Ye
IM
) bo‘lib, samaradorlik qiymati va kapital xarajatlar teng bo‘lgan holdir:
(
)
(
)
=
=
+
+
=
+
−
T
t
t
ИМ
t
T
t
t
ИМ
t
E
К
E
З
R
t
0
0
1
1
Foyda olishning ichki meyori
ko‘satkichidan foydalanganda quyidagi
hollarni inobatga olish zarur:
•
foyda olishning ichki meyori har doim ham mavjud emas;
•
tenglama bir nechta ildizga ega bo‘lishi mumkin.
Birinchi vaziyat juda kam hollarda uchraydi. Ikkinchi holatda foyda
olishning ichki meyori
ko‘rsatkichini hisoblash qiyin bo‘lsa ham, uni hisoblash
mumkin.
Loyihaning foyda olishning ichki meyori hisob kitoblar jarayonida
aniqlanadi va keyin investor kiritgan kapital xarajatlarining foyda meyoriga
qo‘ygan
talablari
bilan
solishtiriladi.
Agar
foyda
olishning
ichki
meyori
ko‘rsatkichi investor tomonidan kiritgan kapitalning foyda meyoriga teng
yoki undan katta bo‘lsa bu loyihaga ajratilgan investitsiyalar o‘zini oqlaydi va uni
qabul qilish haqidagi muammoni ko‘rib chiqish mumkin. Aks holda bu loyihaga
investitsiya kiritish va uni amalga oshirish maqsadga muvofiq emas. Agar
alternativ investitsion loyihalar sof foyda va foyda olishning ichki
meyori
ko‘rsaikichlari bo‘yicha solishtirish qarama-qarshi natijalarga olib kelsa bu
holda sof foyda ko‘rsaikichiga asoslanib qaror qabul qilish tavsiya etiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
243
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Резер С.М., Прокофьева Т.А., Гончаренко С.С. Международные
транспортные коридоры: проблемы формирования и развития. - М.: Винити
Ран. - 2010. – С 431.
2.
Kelly JR, Barsade SG (2001) Mood and emotions in small groups and work
teams. Organ Behav Hum Decis Process 86(1):99–130
3.
Kramer AD, Guillory JE, Hancock JT (2014) Experimental evidence of
massive-scale emotional contagion through social networks.
