https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
440
OZIQ OVQAT MAHSULOTLARI TARKIBIDAGI XUSHBO’Y
BIRIKMALAR.
Qarshi davlat texnika universiteti dotsent
Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich
Qarshi davlat texnika universiteti talabasi
Rahimova Parizoda Akbar qizi
Annotatsiya: Ushbu maqola oziq-ovqat mahsulotlari tarkibidagi xushbo’y
birikmalarning uchrashi, turlari hamda ularning inson sezgi a’zolari va ta’biga
ko‘rsatadigan ta’sirini o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada tabiiy va sun’iy aromatik
birikmalar, ularning oziq-ovqat sanoatida qo‘llanishi, shuningdek, ularning xavfsizlik va
sog‘liq uchun ahamiyati haqida ham ma’lumotlar berilgan. Tadqiqot talabalarga oziq-
ovqat kimyosi doirasidagi muhim tushunchalarni ilmiy asosda yetkazishga xizmat qiladi.
Kalitso‘zlari: xushbo‘y birikmalar, oziq-ovqat, aromatik, moddalar, tabiiy,
sun’iy, aromatlar, oziq-ovqat sanoati, ta’m, hid, xavfsizlik, organoleptik.
АРОМАТИЧЕСКИЕ СОЕДИНЕНИЯ В ПИЩЕВЫХ ПРОДУКТАХ.
Аннотация: Статья посвящена изучению встречаемости и видов
ароматических соединений в пищевых продуктах, а также их влияния на органы
чувств и вкус человека. В статье также представлена информация о натуральных
и искусственных ароматизаторах, их использовании в пищевой промышленности,
а также об их значении для безопасности и здоровья. Целью исследования является
донесение до студентов важных концепций в области пищевой химии на научной
основе.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
441
Ключевые слова: вкусоароматические соединения, пищевые продукты,
ароматические, вещества, натуральные, искусственные, ароматизаторы,
пищевая промышленность, вкус, запах, безопасность, органолептика.
AROMATIC COMPOUNDS IN FOOD PRODUCTS.
Abstract: The article is devoted to the study of the occurrence, types of aromatic
compounds in food products, their effect on the sense organs and taste of humans. The
article also provides information on natural and artificial aromatic compounds, their use
in the food industry, as well as their importance for safety and health. The study serves to
convey to students important concepts in the field of food chemistry on a scientific basis.
Keywords: aromatic compounds, food products, aromatic, substances, natural,
artificial, aromas, food industry, taste, smell, safety, organoleptics.
Kirish.
Oziq-ovqat mahsulotlarining organoleptik (sezgi) sifatlari, ya’ni hid, ta’m
va ko‘rinishi, insonlar tomonidan qayd etilishi va baholanishi uchun juda muhimdir. Bu
sifatlarning ko‘pligi va o‘zaro ta’siri mahsulotning tanlanishiga, iste’mol qilinishiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Xushbo‘y birikmalar (aromatik moddalar) oziq-ovqat
mahsulotlarining ta’mi va hidini shakllantiruvchi asosiy moddalardan biri bo‘lib, ular tabiiy
ravishda oziq-ovqat tarkibida mavjud yoki sun’iy tarzda qo‘shiladi.
Xushbo‘y birikmalar bu hidni va ta’mni shakllantiruvchi kimyoviy moddalar
bo‘lib, ular oziq-ovqat mahsulotlarida, ichimliklarda va kosmetika sanoatida keng
qo‘llaniladi. Xushbo‘y birikmalar tabiiy va sun’iy guruhlarga bo‘linadi. Tabiiy aromatlar
o‘simliklar, mevalar va hayvonot manbalaridan olinadi, sun’iy aromatlar esa kimyoviy
sintez orqali ishlab chiqariladi.
Tabiiy xushbo‘y birikmalar ko‘pincha oziq-ovqat mahsulotlarini tabiiy hid bilan
ta’minlashda ishlatiladi, sun’iy birikmalar esa mahsulot narxini arzonlashtirish va tez
tayyorlash zarurati bilan qo‘llaniladi.Shuningdek, sun’iy xushbo‘y birikmalarni ishlab
chiqarish ba’zan tabiiy xomashyo yetishmasligi yoki narxining yuqoriligi tufayli amalga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
442
oshiriladi. Biroq, sun’iy birikmalarning xavfsizligi ham muhokama qilinadi, chunki ba’zi
birikmalar allergik reaksiyalarni keltirib chiqarishi yoki uzoq muddatda salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Bugungi kunda oziq-ovqat mahsulotlariga qo‘shiladigan xushbo‘y moddalar
ko‘pincha maxsus kodlar - “
E
” indekslari bilan belgilanadi. Bu belgilar Yevropa Ittifoqi
tomonidan standartlashtirilgan bo‘lib, ularning har biri muayyan kimyoviy birikmani
anglatadi. Masalan,
E150
karamel rangini beruvchi modda bo‘lsa,
E621
glutamat natriy
bo‘lib, mahsulotga umami - lazzatni kuchaytiruvchi ta’m beradi. Xushbo‘y birikmalarning
ayrimlari ham “
E
” kodlari orqali aniqlanadi. Ular orasida tabiiy va sun’iy ravishda olingan
birikmalar mavjud. Bu moddalarning asosiy vazifasi oziq-ovqat mahsulotining hidini,
ta’mini yoki umumiy lazzatini yaxshilashdan iborat. Har bir “
E
” raqamli qo‘shimcha
moddasi tegishli toksikologik baholashdan o‘tkaziladi va faqat inson sog‘ligi uchun xavfsiz
deb topilgan hollarda qo‘llanishiga ruxsat beriladi.
E qo‘shimchalarning asosiy vazifasi mahsulotning sifatini saqlab qolish, uning
ta’m va hidini kuchaytirish yoki qayta tiklashdan iborat. Ularning ko‘pchiligi xavfsiz deb
topilgan va ruxsat etilgan dozalarda qo‘llaniladi. Biroq, ayrim hollarda haddan tashqari
ko‘p ishlatilganda allergik reaksiyalar yoki noxush ta’sirlar paydo bo‘lishi mumkin. Shu
sababli oziq-ovqat sanoatida bu moddalarning nazorat ostida qo‘llanilishi juda muhim
hisoblanadi.
Oziq-ovqat mahsulotlari tarkibidagi xushbo‘y birikmalar ularning iste’molchilarga
ko‘rinishi, ta’mi va hidi orqali ta’sir etishida muhim o‘rin tutadi. Ular nafaqat mahsulotning
jozibasini oshiradi, balki inson sezgi tizimi orqali uning sifati va iste’molga yaroqliligi
haqida tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Xushbo‘y birikmalar tabiiy yoki sun’iy
manbalardan olinadi va ular oziq-ovqat sanoatining ajralmas tarkibiy qismlaridan biriga
aylangan. Zamonaviy sanoat sharoitida xushbo‘y birikmalarning xavfsiz va
standartlashtirilgan shaklda qo‘llanilishi dolzarb masalalardan biridir.
Ayniqsa, “E” indeksli qo‘shimchalar oziq-ovqat tarkibiga kiritilganida, ularning
ta’siri, me’yorlari va sog‘liq uchun xavfsizligi qat’iy nazorat qilinadi. Har bir “E” kodi bilan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
443
belgilangan modda maxsus toksikologik va gigiyenik sinovlardan o‘tkazilib, inson
organizmi uchun zararli emasligi tasdiqlangan holatdagiga qo‘llanishi mumkin. Biroq,
ba’zi hollarda bu moddalarning noto‘g‘ri yoki me’yordan oshiqcha iste’moli salbiy
oqibatlarga olib kelishi mumkin, masalan allergik reaksiya, sezuvchanlikning oshishi yoki
organizmda o‘zgarishlar yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli, xushbo‘y birikmalarni ishlab
chiqarishda va oziq-ovqat mahsulotlariga qo‘shishda me’yor, xavfsizlik va nazorat
tamoyillariga qat’iy amal qilish juda muhim. Ilmiy-texnik taraqqiyot, yangi uskunalar va
sintetik moddalarning rivojlanishi bu borada yangicha yondashuvlarni taqozo etmoqda.
Ayniqsa, ekologik toza, biologik parchalanadigan va organizmga zarar yetkazmaydigan
tabiiy xushbo‘y birikmalarni ishlab chiqish istiqbollari juda keng. Yana bir muhim jihat
shundaki, zamonaviy ta’lim va ilmiy tadqiqotlar talabalarga oziq-ovqat kimyosi va
biologik faol moddalar sohasida chuqur bilim beradi.
Xulosa.
Ushbu yo‘nalishda olib borilayotgan tadqiqotlar, ayniqsa xushbo‘y
birikmalarni sog‘lom va xavfsiz tarzda ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy izlanishlar, kelajakda
inson salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi yangiliklar keltirishi mumkin. Xulosa qilib
aytganda, oziq-ovqat mahsulotlariga qo‘shilayotgan xushbo‘y birikmalar ularning ta’mini
va sifatini oshirishda hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Ammo bu jarayon faqatgina
ilmiy asoslangan, xavfsiz va me’yoriy yondashuv bilan boshqarilsa, sog‘lom jamiyat va
sifatli mahsulotlar yo‘lida katta yutuqlarga erishish mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Vasiyev M.G‘., Dadayev Q.O. Oziq-ovqat texnologiyasi asoslari. - Toshkent:
Voris, 2012. — 400 b.
2. Xo‘jamshukurov N.A. Oziq-ovqat va ozuqa mahsulotlari biotexnologiyasi. -
Toshkent: Tafakkur bo‘stoni, 2014.
3. Sheraliyev X.R. “O‘zbekiston Respublikasida oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlashning huquqiy asoslari”. - Zenodo, 2024.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
444
4. Abdullayeva G. “O‘zbekiston Respublikasining oziq-ovqat sanoati
rivojlanishining hududiy xususiyatlari va takomillashtirish yo‘llari”. - 2024.
5. E.O.Hamroev./ Determining the ratio of sunflower seed kernels and
husks when preparing the mixture for roasting./ JOURNAL OF NEW CENTURY
INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
6. E.O.Hamroev./ Ekologiya o‘zgarishidan kelib chiqqan xolda, oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarishda innovasion texnologiyalarni qullash./ JOURNAL
OF NEW CENTURY INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
7. E.O.Hamroev./ Donning o'rim-yig'imdan keyingi pishishi va saqlashdagi
biokimyoviy jarayonlari. MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-
23, Mart-2025./ Google Scholar.
8. E.O.Hamroev./ Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishdagi
biokimyoviy va fermentativ jarayonlar./ MODERN EDUCATION AND
DEVELOPMENT./ №-23, Mart-2025./ Google Scholar.
