https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
433
NUKLEIN KISLOTALARNING FERMENTLAR ISHTIROKIDA
PARCHALANISHI.
Qarshi davlat texnika universiteti dotsent
Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich
Qarshi davlat texnika universiteti 2-kurs talabasi
Sodiqova Xurshida Komil Qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada nuklein kislotalarning parchalanishida
ishtirok etadigan asosiy fermentlar, ularning funksiyalari va biologik ahamiyati
ko’rib chiqilgan. Shuningdek fermentlarning disfunktsiyasi turli genetik va
onkologik kasalliklarning rivojlanishiga olib kelishi mumkinligi ta’kidlangan.
Maqolada nuklein kislotalarning parchalanishida ishtirok etadigan fermentlar
orasida DNK-aza, RNK-aza, ektonukleazalar, endonukleazalar, polimerazalar,
helikazalar, topoizomerazalarning ta’siri haqida ma’lumot keltirilgan.
Kalit so’zlar: Nuklein kislotalar, fermentlar, DNK, RNK, parchalanish,
polimeraza, helikaza, ektonukleaza, endonukleaza, RNK, DNK, gibrid, genetik
kasalliklar.
РАСПАД НУКЛЕИНОВЫХ КИСЛОТ ФЕРМЕНТАМИ.
Аннотация: В статье рассматриваются основные ферменты,
участвующие в расщеплении нуклеиновых кислот, их функции и
биологическое значение. Также отмечено, что нарушение работы
ферментов может привести к развитию различных генетических и
онкологических заболеваний. В статье представлена информация о влиянии
ферментов, участвующих в деградации нуклеиновых кислот, включая
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
434
ДНКазу, РНКазу, эктонуклеазы, эндонуклеазы, полимеразы, геликазы и
топоизомеразы.
Ключевые слова: Нуклеиновые кислоты, ферменты, ДНК, РНК,
расщепление, полимераза, геликаза, эктонуклеаза, эндонуклеаза, РНК, ДНК,
гибрид, генетические заболевания.
DEGRADATION OF NUCLEIC ACIDS BY ENZYMES.
Abstract: The article discusses the main enzymes involved in the cleavage
of nucleic acids, their functions and biological significance. It is also noted that
disruption of enzyme function can lead to the development of various genetic and
oncological diseases. The article provides information on the effect of enzymes
involved in the degradation of nucleic acids, including DNase, RNase,
ectonucleases, endonucleases, polymerases, helicases and topoisomerases.
Keywords: Nucleic acids, enzymes, DNA, RNA, cleavage, polymerase,
helicase, ectonuclease, endonuclease, RNA, DNA, hybrid, genetic diseases.
Kirish.
Nuklein kislotalarning parchalanish jarayonlari, tirik organizmlar
uchun muhim ahamiyatga ega bo’lib, genetik materialning barqarorligi va to’g’ri
ishlashini ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. Bu jarayonlar fermentlarning ishtiroki
bilan amalga oshiriladi, chunki fermentlar DNK va RNK molekulalarini
parchalaydi, tiklaydi va qayta quradi.
Оrgаnizmlаr hujаyrаlаridа pоlinukleоtidlаr
nukleаzа
deb аtаlаdigаn
fermentlаr ishtirоkidа dоimiy rаvishdа оligо- vа mоnоnukleоtidlаrgа pаrchаlаnаdi.
Nukleаzlаr RNK vа DNK mоlekulаlаridаgi fоsfоdiester bоg'lаnishlаri hаmdа
ulаrning frаgmentlаri gidrоlizlаnishini kаtаlizlаydi. Ulаr pаrchаlаnаdigаn
substrаtgа qаrаb, bu fermentlаr ribоnukleаzаlаr yоki dezоksiribоnukleаzlаr deb
аtаlаdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
435
Nukleаzlаr tа'sirining о'zigа xоsligi vа ulаr hоsil qilаdigаn mаhsulоtlаr bilаn
fаrqlаnаdi. Ushbu turdаgi fermentlаr pаst о'zigа xоslik bilаn mа'lum. Ulаr 5' uchidа
fоsfаt guruhlаri bо'lgаn оligо- vа mоnоnukleоtidlаrning hоsil bо'lishi bilаn RNK
vа
DNKning
bir
zаnjirli
frаgmentlаridа
fоsfоester
bоg'lаnishlаrining
gidrоlizlаnishini kаtаlizlаydi.
Nоnspesifik ribоnukleаzаlаr 5'- yоki 3'-fоsfоrillаngаn оligоnukleоtidlаrni
hоsil qilish uchun ikki zаnjirli RNK hududlаridа hаrаkаt qilishi mumkin.
Nоnspesifik dezоksiribоnukleаzаlаr gidrоlitik yо'l bilаn ikki zаnjirli DNKni 5' yоki
3' uchidа fоsfаt guruhlаri bо'lgаn оligо- yоki mоnоnukleоtidlаrgа аjrаtаdi.
Mаxsus nukleаzаlаr pоlinukleоtidlаrning mаqsаdli gidrоlizini аmаlgа
оshirаdi, ulаrning tа'siri dаvоmidа mа'lum nukleоtid rаdikаllаrini yоki RNK yоki
DNK mоlekulаlаridа nukleоtid qоldiqlаrining о'zigа xоs ketmа-ketligini tаn оlаdi.
О'zigа xоs dezоksiribоnukleаzаlаrdаn eng yаxshi о'rgаnilgаni DNK
mоlekulаlаridаgi 4-6 nukleоtid qоldiqlаrining о'zigа xоs ketmа-ketligini
tаniydigаn cheklоvchi fermentlаrdir. Ulаr ikki zаnjirli DNK mоlekulаlаrini qаt'iy
belgilаngаn bо'lаklаrgа bо'lаdi.
Turli nukleаzаlаr tо'plаmi tа'siridа nuklein kislоtаlаr erkin nukleоtidlаrgа
gidrоlizlаnаdi, ulаr gidrоlitik vа оksidlоvchi fermentlаr ishtirоkidа yаnаdа
pаrchаlаnаdi.
Nukleоtidаzаlаr ishtirоkidа nukleоtidlаr nukleоzidlаrgа gidrоlizlаnаdi,
keyinchаlik ulаr оrtоfоsfоr kislоtаsi ishtirоkidа nukleоzid fоsfоrilаzlаr tоmоnidаn
fоsfоrillаnаdi, erkin аzоtli аsоslаrgа vа fоsfоrlаngаn pentоzа qоldiqlаrigа аylаnаdi.
Nuklein kislоtаlаrning аzоtli аsоslаrgа vа fоsfоrlаngаn pentоzаlаrgа bо'linishini
quyidаgi sxemа sifаtidа kо'rsаtish mumkin:
nukleаzаlаr
nukleоtidаzаlаr
Nuklein kislоtаlаr
⎯⎯⎯→
nukleоtidlаr
⎯⎯⎯→
nukleоzidlаr
⎯→
Н
2
О
Н
2
О
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
436
nukleоzidfоsfоrilаzlаr
⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯→
аzоtli аsоslаrgа + ribоzа-1-fоsfаt
Н
3
РО
4
(dezоksiribоzа-1-fоsfаt)
Dezoksiribonukleaza(DNK-aza)
DNK molekulasini endonukleazalar
tomonidan kesish va parchalanishiga olib keladi. DNK-aza o’z ichiga
endonukleazalar va ektonukleazalarni oladi. DNK-aza fermentlari zararlangan yoki
shikastlangan DNK qismlarini ajratib, genetik materialning tiklanishiga yordam
beradi. Buning misoli sifatida “Xerodurma pigmentosum” kabi kasalliklarda bu
fermentning faolligi yo’qolishi tufayli, shikastlangan DNK tuzilmalarini tiklashda
qiyinchiliklar yuzaga keladi.
Ribonukleaza(RNK-aza)
RNK molekulasini parchalash va keraksiz
qismlarini ajratish vazifasini bajaradi. Bu ferment RNK molekulasining
barqarorligini saqlaydi. RNK-aza fermenti “cystic fibrosis” kabi kasalliklarda,
RNKning to’g’ri parchalanmasligi tufayli organizmdagi normal RNK faoliyatini
buzishi mumkin.
Ektonukleazalar
DNK va RNKning qismlarini ajratib, parchalash
vazifasini bajaradi. Bu fermentlar asosan molekulaning terminal qismlarini ajratib,
keraksiz qismlarini yo’qotadi. Ektonukleazalar o’z navbatida, DNK va RNK
tuzilmalarining to’g’ri parchalanganligini ta’minlaydi va zararlangan bo’laklarni
ajratadi.
Endonukleazalar
DNK va RNK molekulalarining markaziy qismlarini
kesib, ularni kichikroq bo’laklarga ajratadi. Bu fermentlar DNK va RNKning
shikastlangan qismlarini to’g’rilashga yordam beradi. Endonukleazalar o’zining
tibbiy ahamiyatini saraton kasalliklari va genetik kasalliklarning oldini olishda
ko’rsatadi. Ular mutatsiyalarni to’g’rilashda ishtirok etadi va organizmning genetik
barqarorligini ta’minlaydi.
Polimerazalar
(DNK va RNK polimerazalari) bular asosan DNK va RNK
molekulalarining sintezini amalga oshiradi. DNK polimerazalari replikatsiya
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
437
jarayonida ishtirok etadi va RNK polimerazalari transkripsiya jarayonida genetik
axbarotni RNKga ko’chiradi. Polimeraza fermentlarining defitsiti genetik
xatoliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan “DNK polymerase defect”ning
yuzaga kelishi saraton va boshqa genetik kasalliklarning rivojlanishiga olib keladi.
Helikazalar
DNK va RNK molekulasining spiralsimon shaklini ajratadi, bu
orqali ularni o’qish jarayoni uchun tayyorlaydi. Helikazalar replikatsiya va
transkripsiya jarayonlarida ishtirok etadi. Ular DNK va RNK molekulalarining
zanjirlarini ajratadi. Helikaza fermentlarining ishlamasligi “Werner syndrome va
“Bloom syndrome” kabi kasalliklarga olib kelishi mumkin.
Topoizomerazalar
DNK tuzilmasining strukturasini barqaror saqlashda va
replikatsiya jarayonida ishtirok etadi.Ularning disfunksiyasi saraton rivojlanishiga
olib kelishi mumkin,chunki ular DNK qayta qurilishiga yordam beradi.
Ferment turi
Funksiyasi
Biologik ahamiyati
Dezoksiribonukleaza
(DNK-aza)
DNK molekulasini kesib
parchalaydi.
Shikastlangan
DNKni
ta’mirlaydi,
genetik
barqarorlikni saqlaydi
Ribonukleaza
(RNK-aza)
RNK
molekulasini
parchalash,
keraksiz
qismlarini ajratish.
RNK
barqarorligini
ta’minlaydi,
qayta
ishlanadigan RNKlarni ishlab
chiqaradi.
Ektonukleazalar
Molekulaning
terminal
qismlarini
qismlarini
kesib,o’zgartirishlar
kiritadi.
Zararlangan
qismlarni
ajratadi
va
tiklanishini
ta’minlaydi.
Endonukleazalar
DNK
va
RNK
molekulalarining
markaziy
qismlarini
kesib,ajratadi.
Shikastlangan
qismlarini
to’g’rilashda ishtirok etadi,
mutatsiyalarni to’g’rilaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
438
Polimerazalar
DNK
va
RNK
molekulasini
sintez
qiladi.
Genetik materialni yangilash
va saqlashda ishtirok etadi.
Helikazalar
DNK
va
RNK
molekulasining
spiralsimon
shaklini
ajratadi.
Replikatsiya
va
transkripsiyaning
boshlanishini ta’minlaydi.
Xulosa:
Nuklein kislotalarning parchalanishi va ularning oqibatida yuzaga
keladigan jarayonlar biologik tizimlar uchun juda muhimdir. Parchalanish
jarayonida ishtirok etuvchi fermentlar, DNK va RNK ning barqarorligini ta’minlab,
genetik materialning yangilanishi va tiklanishini boshqaradi. Ushbu fermentlar
o’rtasidagi noaniqlik yoki buzilishlar esa turli kasalliklarning paydo bo’lishiga
sabab bo’lishi mumkin. Bunday kasalliklar orasida onkologik kasalliklar,
neyrodegenerativ kasalliklar va boshqa genetik kasalliklar mavjud. Shu sababli bu
jarayonlarni chuqur o’rganish va fermentlarning biologik ahamiyatini to’liq
tushunish, kasalliklarni aniqlash va davolash usullarini takomillashtirishda muhim
ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Berezоv T.T., Kоrоvkin B.F. Biоlоgik kimyо. – M.: Tibbiyоt, 2002, –
528 b.
2. Kаzаkоv E.D., Kаrpilenkо G.P. Dоn vа nоn mаhsulоtlаri biоkimyоsi. –
Sаnkt-Peterburg: Giоrd, 2005, – 510 p.
3. Sherbаkоv V.G., Lоbаnоv V.P. Yоg'li о'simliklаr xоmаshyоsining
biоkimyоsi vа tоvаrshunоsligi. – M.: KоlоsS, 2003, – 360 b.
4. D.Sodiqov..(2005). ”Nuklein kislotalar va ularning hayotdagi o’rni”.
Biologiya va Biotexnologiya jurnali.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-1_ Май-2025
439
5. E.O.Hamroev./ Determining the ratio of sunflower seed kernels and
husks when preparing the mixture for roasting./ JOURNAL OF NEW CENTURY
INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
6. E.O.Hamroev./ Ekologiya o‘zgarishidan kelib chiqqan xolda, oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarishda innovasion texnologiyalarni qullash./ JOURNAL
OF NEW CENTURY INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
7. E.O.Hamroev./ Donning o'rim-yig'imdan keyingi pishishi va saqlashdagi
biokimyoviy jarayonlari. MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-
23, Mart-2025./ Google Scholar.
8. E.O.Hamroev./ Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishdagi
biokimyoviy va fermentativ jarayonlar./ MODERN EDUCATION AND
DEVELOPMENT./ №-23, Mart-2025./ Google Scholar.
