https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
3
OROL DENGIZINING O’TMISHI VA HOZIRGI HOLATI, OROL
DENGIZINING TABIATDAGI O’RNI VA AHAMIYATI.
Termiz davlat universiteti Ekologiya va atrof-muxit muhofazasi ta’lim
yo’nalishi 1-bosqich talabasi
Abduxoliqov Shahriyor Umar o’g’li
Termiz davlat universiteti Ekologiya va atrof-muxit muhofazasi ta’lim
yo’nalishi 1-bosqich talabasi
Bekmurodova Xulkar Uroq qizi
Termiz davlat universiteti Ekologiya va atrof-muxit muhofazasi ta’lim
yo’nalishi 1-bosqich talabasi
Normurodova Gulsanam Alisherovna
Annotatsiya.
Orol dengizi asosan Amudaryo va Sirdaryodan suv oladi. Soʻngi
yillarda Sirdaryo suvi suv omborlarini toʻldirishga va sugʻorishga foydalanilishi
tufayli Orol dengiziga etib bormaydigan boʻldi. Amudaryo va uning irmoqlarida
suv omborlari qurilib, koʻp miqdordagi suv kanallar orqali ekin dalalariga oqiza
boshlandi.
Kalit so’zlar. Orol dengizi, Amudaryo, Sirdaryo,
Quyi Amudaryo, Ustyurt
okrug, „Oks” ko‘li , „Kurdor” ko‘li , Yunon tarixchisi Gerodot, Abu Rayhon
Beruniy, Orol eksped,itsiyasi, Okrugning yerusti tuzilishi, Mo‘ynoq, Tuproqlari,
Iqlimi, O‘simlik va hayvonlari, tuz yomg‘iri, eol relyefi.
Абстрактный. Аральское море питается в основном реками
Амударья и Сырдарья. В последние годы река Сырдарья не может достичь
Аральского моря из-за ее использования для наполнения водохранилищ и
орошения. На Амударье и ее притоках были построены водохранилища, и
большие объемы воды стали поступать по каналам на возделываемые поля.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
4
Ключевые слова. Аральское море, Амударья, Сырдарья, Нижняя
Амударья, Устюртский район, озеро «Окс», озеро «Курдор», греческий
историк Геродот, Абу Райхан Беруни, Аральская экспедиция, строение суши
района, Муйнак, почвы, климат, растения и животные, соляные дожди,
эоловый рельеф.
Abstract. The Aral Sea receives water mainly from the Amu Darya and Syr
Darya. In recent years, the Syr Darya water has not reached the Aral Sea due to
its use for filling reservoirs and irrigation. Reservoirs have been built on the Amu
Darya and its tributaries, and large amounts of water have begun to flow through
canals to cultivated fields.
Keywords. Aral Sea, Amu Darya, Syr Darya, Lower Amu Darya, Ustyurt
district, Lake "Oks", Lake "Kurdor", Greek historian Herodotus, Abu Raykhan
Beruni, Aral expedition, Land structure of the district, Muynak, Soils, Climate,
Plants and animals, salt rain, aeolian relief.
KIRISH
Orol tabiiy geografik okrugi Turon tekisligining markaziy qismida, Ustyurt
okrugi bilan Qizilqum okrugi orasida joylashgan.U shimolda Qozog‘iston bilan,
janubi-sharqda Qizilqum, janubda Quyi Amudaryo, g‘arbda Ustyurt okruglari bilan
chegaralanadi.
Tabiiy geografik o‘rganilish va paydo bo‘lish tarixi.
Orol – Yer yuzidagi
dengiz va okeanlar bilan bog`lanmagan eng ulkan ko’l, ya’ni suv havzalaridan
biridir. Orol va Orolbo‘yi haqidagi dastlabki ma’lumotlarni miloddan avvalgi II
asrda yashagan geograf
Klavdiy Ptolemey
yozib qoldirgan. U tuzgan „Dunyo
xaritasi»da hozirgi Orol dengizi o‘rnida „Oks” ko‘li tasvirlangan. IX asrda
yashagan arab olimi
Ibn Xurdodbex
Amu-Sirdaryo „Kurdor” ko‘liga quyilgan
desa, X asrda yashagan
Al-Mas’udiy
hozirgi Orol ko‘lini „Jurjoniya»,
Beruniy
esa
„Xorazm” ko‘li deb atagan. Abu Rayhon Beruniyning yozishicha: “Turon
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
5
zaminidagi eng katta Qora va Qizilqum sahrolari qachonlardir, bahri ummon ostida
bo‘lgan”. Buning isboti shuki, o‘tgan million yillar davomida turli geologik
jarayonlar oqibatida, bahri ummon suvlari shimoliy-g‘arbiy tomonlarga chekinib,
Xazor (Kaspiy) dengizi, so‘ngra esa Orol ko‘li paydo bo’lgan. O‘sha davrda Orol
dengizi Tuyamo‘yin darasidan Sulton Uvays tog‘i, Shimoliy Qoraqum va Ustyurt
hududlarini egallab turgan. Boshqacha qilib aytganda, hozirgi Xorazm vohasi 150-
170 ming yillar avval, “Katta ko‘llar o‘lkasi” (Sho‘rko‘l), Go‘vik, Abul, Korpz,
Mizon, Oqchaxon, Sariqamish va b.) dan iborat bo‘lgan. Buni Uch o‘joq, Ustyurt
va Orolni o‘rab turgan qoya tepalik va qirg‘oqdagi suv qoldirgan geomorfologik
chizik izlari ham isbotlab turibdi. Fransuz geografi
Delil
1723-yili tuzgan
xaritasida Orol botig‘ida joylashgan suv havzasini birinchi marta „Orol” deb
nomlagan.Orol dengizining tubi tektonik harakatlar ta’sirida cho‘kishi natijasida
paydo bo‘lgan. Orol cho‘kmasining ilk Amudaryo va Sirdaryo suvi bilan to‘lishi
eramizdan avvalgi 1-ming yillikning birinchi yarmida ro‘y bergan. So‘ngra tabiiy
omillar ta’sirida (Amudaryo va Sirdaryo suvining ko‘payib, ozayib turishi
ta’sirida) Orol dengizi suv sathi goh pasayib, goh ko‘tarilib turgan. So‘nggi 200 yil
(1961-yilga qadar) ichida Orol dengizining suv sathi uch marta ko‘tarilib, ikki
marta pasaygan.So‘nggi yillarda Amudaryo va Orol dengizi haqida shunchalik
ko‘p gapiriladi va yoziladiki, tarixda hech bir dengiz yoki daryo haqida bunchalik
ko‘p yozilmagan bo‘lsa kerak. Orol fojeasining bosh aybdori, avvalo ma’muriy
buyruqbozlikka asoslangan tuzum bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchi aybdor tabiatning
o‘zginasidir. Ushbu munozarali mavzuni to‘la tasavvur etish uchun Orol va
Amudaryoning uzoq o‘tmishi bilan qisqacha tanishib olish lozim.[8]
Xo‘sh, Orol qachon paydo bo’lan? Ba’zi olimlar Orolning paydo bo‘lishiga
30 ming yil bo‘lgan desalar, boshqa birovlar 300-400 yildan oshmaydi demoqdalar.
Professor
S.P.Tolstov
esa ularga nisbatan kinoya bilan: “Bu katta farq 300-400 yil
qayda-yu, 15-30 ming yil qayda?!” – deb yozgan edi “Qadimgi Xorazm”
asarida.[8]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
6
Grek tarixchisi
Gerodot
, yahudiylarning payg‘ambari
Iezekil,
xitoy, arab
savdogarlari
Chjan-Kan
,
Maqsudiy
va boshqalar Amudaryoni Oksus, O‘g‘uz,
Oka, Ukuz, Guy-shuy, Jayhun, Gixon, Vaxsh, Amul (yoki Amin) deb tilga oladilar.
[8]
Ayrim manbalarda Kaspiyni Xorazm dengizi deb ham ataganlar. Orol dengizi
va Amudaryoning paydo bo‘lishi O‘rta Osiyo xalqlari tarixi bilan chambarchas
bog‘liqdir. [8]
Yunon tarixchisi
Gerodot
va yahudiylarning payg‘ambari Iezekil Amudaryo
haqida umumiy va mutlaqo mustaqil fikr bildirganlar. Gerodotning yozishicha,
Eron shohi Doro-I Xorasmiya mamlakatini bo‘ysundirish uchun suvsiz
qoldirmoqchi bo‘lgan va daryoga katta to‘g‘on qurdirgan. Natijada bir necha yillar
Xorazm Doroga bo‘ysungan, daryo boshlanadigan joyda esa “ulkan dengiz” paydo
bo‘lgan. Ammo muallif dengiz nomini aniq yozmagan. Faktni Alloh taolo nomi
bilan bog‘laydi: “Xudo g‘azabidan tog‘larlarzaga kelgan, jarlik paydo bo‘lgan.
Natijada daryo o‘z yo‘lini o‘zgartirgan va ulkan oqmas ko‘l paydo bo‘lgan,”- deb
yozadi. Gerodot va Iezekillar turli mintaqalarda bir-biridan qariyb 300 yil oraliqda
yashab ijod etgan bo‘lsalar-da, Amudaryo masalasida bir xil qarashni bayon
etganlar. Demak, o‘tmishda Sirdaryo va Zarafshon Amudaryoning irmoqlari edi,
degan fikr haq bo‘lib chiqadi. Amudaryo bilan Sirdaryo Chorjo‘y-Buxoro, so‘ngra
Tuyamo‘yin darasi atroflarida qo‘shilishgan bo‘lishi mumkin. [8]
Abu
Rayhon
Beruniy
Amudaryoni
Qoraqumning
shimoli-g‘arbiy
tomonidan Hazor (Kaspiy) dengizigacha oqib borgan, deb yozadi.Tarix fanining
otasi Gerodot, yahudiylar payg‘ambari Iezekil, hamda “Tohir va Zuhra” afsonasi
ham shu fikrni tasdiqlaydilar. [8]
Yuqorida tilga olingan tarixiy rivoyatlar, xalq afsonalaridagi fakt va
misollarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, qachonlardir O‘rta Osiyodagi barcha
daryolar Amudaryoning irmoqlari bo‘lgan, ular Pomir, Oloy, Tyanshan tog‘laridan
boshlanib, Kaspiy dengiziga quyilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
7
Mahalliy va xorijlik tadqiqotchilar yozib qoldirgan ma’lumotlarga asosan
Amudaryo va Orol dengizi yilnomasini quyidagi sana-raqamlar bilan belgilash
mumkin: [8]
Bir million yillar ilgari – O‘rta Osiyo hududlari, shu jumladan Xorazm vohasi
katta okean ostida bo’lgan. Beruniy buni Tanis (Tanais) okeani deb atalgan. 150-
170 ming yillar avval – Yer qobig‘idagi kuchli geologik o‘zgarishlar, tektonik
harakatlar, zilzilalar tufayli okean suvlarining bir qismi Hind okeaniga, yana bir
qismi Ozar (Xazor) Kaspiy dengiziga ajralib, ulkan ko‘llar hosil bo‘lgan. 22 ming
yillar burun – Quyi Amudaryo 3 irmoqli o‘zandan iborat bo‘lgan. Manbalarda
Amudaryoning o‘ndan ortiq nomlari yozib qoldirilgan. Bular yahudiy tilida Gixon,
arablarda Jayhun, Xitoy tilida Guy-Shu (Katta suv), forslarda Vaxsh, «Avesto”
tilida Davdon, Veyxon (Vaxon), turkiy tillarda Amindaryo, o‘g‘iz, yunon tillarida
Oka, Oks, Akes, lotin tilida Amuya va XIX asrning II-yarmidan boshlab ruslar uni
Amudaryo deb atay boshlaganlar. Uzunligi 2540 km. Hindukush, Pomir tog‘lari va
Vrevskiy muzligidan suv oladi. 3-5 ming yillar avval – Ilk Xorazm
sivilizatsiyasining boshi Kaltaminor, Tozabog‘, Amirobod, Kedor, Suvyorgon
madaniyati paydo bo‘lgan. O‘zining yoshi, salohiyati, betakrorligi bilan Sir,
Yunon, Hind, Eron va Xitoyning ko‘hna tarixi kabi rang-barang va qadimiydir. 2-
3 mingllar avval – Davdon va O‘zboy irmoqlari butunlay qurib qolganligi sababli
Jayhun suvlari yana toshib ikki irmoq hosil etgan va Orolga quya boshlagan. O‘sha
davrlarda uning chuqurligi 58-59 metrni tashkil etgan. Uni Xiz (Kiz) yoki Xorazm
dengizi deb ataganlar. Xorazmliklarning birinchi kasbi-kori baliq ovlash, so‘ngra
chorvachilik bo‘lgan. 2500-2700 yillar muqaddam – Amudaryo suvlari toshqin
hosil qilgan chog‘larda Vodakbuva, Xeykanik (Shovot, Polvon) irmoqlari orqali
suvlar yana Sariqamishga oqib borgan. Ushbu kanallar bo‘yida Aturspend
(Xazorasp), Qal’ajik (Dovudqal’a), Qo‘zaliqir, Xiva, Samburli (Shoxsanam), Urga
qal’alari paydo bo‘lgan. Eradan avvalgi 559-329 yillarda Orol suvi 40-41 metr
chuqurlikni tashkil etgan.Buning sababi Eron shohlari Amudaryoni to‘sib, uni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
8
sahroga oqizib yuborganlar. 2000-2200 yillar avval – Xitoy savdogarlari suv
yo‘llari orqali Xorazmgacha suzib kelganlar va uni MA-SA–GET, Yu-YeN-JI
mamlakati deb ataganlar. [8]
Eramizning 712-850 yillari – Arablar dengizga Orol deb nom berganlar.
O‘sha davrda Orol to‘lishib, chuqurligi 54-55 metrga yetgan. 990-996 yillar –
Amudaryo toshib, uning sohil shaharlari, shu jumladan mamlakat poytaxti Kat
(hozirgi Shobboz hududida bo‘lgan) suv ostida qolgan. Poytaxt Gurganj (Jurjon
yoki Ko‘xna Urganch)ga ko‘chirilgan. 1221-yillar – Mo‘g‘ullar Amudaryoni
to‘sib, Sariqamish – Kaspiyga burib yuborganlar. Natijada Orolda suv sathi 5-6
metrga kamaygan vachuqurligi 43-44 metrga teng bo‘lgan. Mamlakat poytaxti
Gurganj avval suvga bostirilgan. Suvsizlikdan azob chekkan aholi boshi oqqan
tomonlarga ko‘chib ketishga majbur bo‘lganlar. 1572-1573 yillar – Amudaryo
Mazdakand qal’asidan (Xo‘jayli) yana Orol tomonga qarab oqa boshlagan.
Natijada Sariqamish ko‘lining suvi 10 metrga kamaygan.
XVI-XVII asrlar – dengiz va geomorfologiyasi fanining bilag‘onlari
(N.G.Brodskaya, A.L.Yashin, R.V.Nikolayeva, V.P.Lgvov)larning hisob-
kitoblariga ko‘ra so‘nggi 400-500 yil davomida Orol dengizining chuqurligi
o‘rtacha 50 metrni tashkil etgan. Bu eng qadimgi davrdagi chuqurlikdan 10 metr
kam deganidir. [8]
XVII-XIX asrlar – Orol dengizi suvlari uch marta kamayib, yana avvalgi
holatiga qaytgan. Geografiya fanlari doktori, professor V.P.Lgvov 1780-1978-
yillarda Orol suvining kamayib-toshib turishi bo‘yicha ilmiy xulosa chiqarib, XX
asr oxirida vohada suvsizlik ofati kelib chiqishini yozib qoldirgan. Hayot olimning
ilmiy bashoratini tasdiqladi.1848-yil – Rossiya geografiya jamiyati dengiz kapitani
A.P.Butakov boshliq Orol ekspeditsiyasini tashkil etib, dengiz xaritasi chizildi,
o‘simlik va hayvonot dunyosini ilk bor ilmiy jihatdan o‘rganila boshlandi.1865-
1876-yillar – O‘rta Osiyoni ruslar mustamlaka qildi. Rus kemalari Qo‘ng‘irot,
Xo‘jayli, To‘rtko‘lga suzib kelganlar.1873-yil – Petro-Aleksandovsk (To‘rtko‘l)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
9
shahriga asos solindi. Bunga qadar bu hududga yaqin joyda Sho‘roxon qo‘rgoni
bo‘lib, bu yerda Xiva xoni tayinlagan hokim faoliyat olib brogan .1886-yil –
Amudaryo flotiyasi tashkil etildi. Yuk ortilgan kemalar Oroldan Termizgacha
qatnab turgan.1952-yilda Xorazm temir yo‘li ishga tushirilgach, kemachilik
inqirozga uchradi. 1934-yil – Amudaryo toshgan vaqtda Gurlan va Mang‘it
tumanlari hamda Cholish pristanini suv bosgan. 1948-1954-yillar To‘rtko‘l shahri
suv ostida qolib daryodan 10 km.nariroqda yangi shahar bunyod etildi. O‘sha
davrda Orolda uchta orolcha bor edi, xolos. [8]
Okrugning yerusti tuzilishi
. Orolning qurigan qismi yerusti tuzilishiga ko‘ra
atrofidagi Orol botig‘i tomon pasayib boruvchi tekislikdan iborat. Lekin botiqning
o‘rta qismida joylashgan sobiq Vozrojdeniye va Borsakelmas orollari Orolning
qurigan qismidan terrasasimon shaklda ko‘tarilib turuvchi qadimiy tekislik
hisoblanadi.[1.2]
Orolning qurigan qismi yerusti tuzilishi jihatidan eng yosh tekislik bo‘lib,
qumliklari va sho‘rxoklardan iborat. Qumliklari barxanlardan, egri-bugri shakldagi
qumliklardan iborat bo‘lib, sho‘rxoklar orasida chuqurligi 0-1 m ga yetuvchi
botiqchalar mavjud. [1.2]
Orolning qurigan qismida hozir 200 ming gektar maydonga saksovul, juzg‘un
va boshqa o‘simliklar barpo etilib, qum ko‘chishining oldi olinmoqda.
Iqlimi, tuproqlari, o‘simliklari va hayvonot dunyosi. Orol tabiiy geografik
okrugi kontinental iqlim xususiyatiga ega bo‘lib, qishi sovuq, yozi issiq va quruq,
yillik o‘rtacha harorat 7,5-10,5°C ni tashkil etadi. Qishda okrug shimoli-sharqiy va
shimoliy sovuq va quruq shamollar ta’sirida bo‘lib, harorati pasayib ketadi. Orol
okrugida yanvarning o‘rtacha harorati Mo‘ynoqda –5 –7°C ni tashkil etadi. Qishda
ba’zi yillari eng past harorat –32°C ga yetadi. Yozda iyulning o‘rtacha harorati
Mo‘ynoqda +28°C bo‘lib, issiq harorat +38 +42°C ga yetadi. [1.2]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
10
So‘nggi yillarda Orol suv sathining pasayishi natijasida qish sovib, yozda
harorat ko‘tarilib bormoqda. Mo‘ynoqda 1960-yili yanvarning o‘rtacha harorati –
4°C bo‘lgan bo‘lsa, hozir –8°C ni tashkil etmoqda. [1.2.3]
Okrugda may oyidan boshlab shimoli g‘arbdan, g‘arbdan esuvchi havo
massasi ta’sirida havo ilib, yog‘ingarchilik boshlanadi. Okrugga yiliga o‘rtacha 80-
100 mm atrofida yog‘in yog‘ib, uning 45 foizi bahorga, 10-11 foizi yozga to‘g‘ri
keladi. [1.2.3]
Tuproqlari.
Orol dengizi o‘rnida suvdan bo‘shagan hududlarning tuproq
qoplami o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Bu o‘ziga xoslikni tuproqda tuzlarning
yig‘ilishi, ularning sho‘rlashganligi va katta hududda sho‘rxoklarning
mavjudligida ko‘rish mumkin. Okrug hududining 80–90 foiz qismidagi tuproqlar
o‘ta darajada sho‘rlashgan. Orolning chekinishi tufayli eng avval quruqlikka
aylangan, eol qum relyefi mavjud bo‘lgan hududlarida qumli cho‘l, qumoq va
taqirsimon sho‘rxoklar joylashgan. [1.2.3]
O‘simlik va hayvonlari
. Okrugda tuproq turi va uning tuz rejimiga bog‘liq
holda o‘simlik rivojlangan. Shu sababdan eol qum relyefi mavjud bo‘lgan joylarda
qora saksovul, cherkez, yulg‘un hamda bir yillik sho‘ralar tarqalgan. Taqirsimon
sho‘rxoklarda yulg‘un, sarisazan, bir yillik sho‘ralar o‘ssa, sho‘r-
xoklarda yulg‘un, qorabaroq, kermek, bir yillik sho‘ralar; o‘tloq sho‘rxoklarda bir
yillik sho‘ralar tarqalgan. 1990-yildan buyon dengiz suvidan xoli bo‘lgan Orol
tubida, oppoq tuz bilan qoplangan sho‘rxoklarda o‘simlik deyarli o‘smaydi.
Orol okrugi cho‘l zonasida joylashganligi tufayli ko‘plab sudralib yuruvchi va
kemiruvchi hayvonlar yashaydi. Lekin Orol sathining pasayishi tufayli vujudga
kelgan noqulayliklar, xususan, sho‘rxoklar, sho‘rxok-botqoqli yerlarning ko‘pligi
hamda hayvonlar uchun zarur bo‘lgan chuchuk suvning yo‘qligi, o‘simliklarning
kamligi tufayli hayvonlar soni va turi juda kam. Okrugda yumronqoziq,
qumsichqon, qo‘shoyoq, toshbaqa, tulki, bo‘ri va qushlar uchraydi. [1.2.3]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
11
Okrug tabiatini muhofaza
qilish
. Orolning chekinishi oqi-
batida vujudga kelgan quruqlik
yuzasidan qum ko‘chkilari va tuz
aralash chang-to‘zonlar tarqalib,
havoni ifloslab „tuz yomg‘iri”
yog‘dirmoqda. Bu, o‘z navbatida,
atrof-muhit tabiatini ifloslab, ham
iqtisodiy,
ham
ekologik
muammolarni keltirib chiqarmoqda. Shu sababli bu jarayonning oldini olib,
tabiatni muhofaza qilish uchun quyidagi vazifalarni amalga oshirish kerak: qum
ko‘chkilarining oldini olish uchun shamol kuchi ta’sirini kamaytirish maqsadida
har xil to‘siqlar, xususan, ixotalar, kulisalar barpo etish; eol relyefi mavjud bo‘lgan
va tuz to‘zishi mumkin bo‘lgan hududlarda fitomelioratsiya tadbirlarini amalga
oshirish; yaylovlardan chorvachilikda foydalanishdan oldin muhofaza choralarini
amalga oshirish; Orolning qurigan qismi landshaftini ma’lum joyda tabiiy holicha
muhofaza qilish hamda alohida hudud sifatida (kelajak avlod uchun) saqlab qolish.
[1.2.3]
Orol tabiiy geografik okrugidan samarali foydalanishning quyidagi
imkoniyatlari mavjud: Orol tubida juda katta neft, gaz, fosforit, har xil qurilish
materiallari va osh tuzi (zaxirasi 6,0 mlrd t) konlari bor; quruqlikka aylangan
hududdagi balchiq va balchiqli tuzlardan davolanish maqsadida va turistik obyekt
sifatida foydalanish; Orolning qurigan qismidagi hududlardan yaylov sifatida
foydalanish. [1.2.3]
Dengiz shimoliy-sharqdan janubi-g‘arbga cho‘zilgan, uzunligi 428 km, eng
keng joyi 235 km bo‘lgan. Havzasining maydoni 690 ming km2, suvining hajmi
1000 km3, o‘rtacha chuqurligi 16,5 m atrofida o‘zgarib turgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-3_ Апрель-2025
12
Xulosa.
Orol dengizi
— inson faoliyatining tabiatga qanday salbiy ta’sir ko‘rsatishini
yaqqol ko‘rsatib beruvchi global ekologik muammo hisoblanadi. Uning qurib
ketishi mintaqaviy va global darajadagi iqlim, ekologiya, iqtisod va sog‘liq
muammolarini keltirib chiqardi. Kelajakda tabiat resurslaridan oqilona
foydalanish, ekologik muvozanatni saqlash, va barqaror rivojlanishga intilish
insoniyat uchun juda muhim ekani Orol fojeasi orqali yana bir bor
isbotlandi.Hozirgi vaqtda Orta Osiyo mintaqasida Orol dengizining qurishi qum va
tuzlarning shamol yordamida tarqalishi shu hududdagi Iqlimiga, fauna va florasiga
o’z ta’sirini ko’rsatmoqda.Buni oldini olish uchun Orol dengiz hududlariga qumga
chidamli o’simliklarni ko’paytirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Berg L. S, Aralskoye more, SPB,1908; Shuls V. L., Mashrapov R., Oʻrta
Osiyo gidrografiyasi, T., 1969; Rafikov A. A.,Tetyu yan G. F., Snijeniye urovnya
Aralskogo morya i izmeneniye prirodnix usloviy nizovyev Amudari, T., 1981;
2.Glazove kiy A. F., Aralskiy krizis, M., 1990; Akramov 3., Rafikov A. A.,
Proshloye, nastoyasheye i budusheye Aralskogo morya, T., 1990;
3.Xikmatov B. F., Izucheniye dinamiki elementov vodnogo balansa i
mineralizatsii Aralskogomorya, Dissertatsiya na soiskaniye akademicheskoy
stepeni magistra gidrologii, T., 2003.
4. Xamidov M.X., Shukurlaev X.I., Mamataliev A.B. Qishloq xo‘jaligi
gidrotexnika melioratsiyasi. Toshkent . SHarq. 2008.-408 bet.
5. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi 1-12 tom.
6.Xamidov M.X., Muxamedov A.K., Begmatov I.A. Tabiiy sharoitlarni
yaxshilash. Toshkent 2007.
7. Shukurlaev X.I., Mamataliev A.B., Shukurlaeva R.T. Yerlar
rekultivatsiyasi va muxofazasi. Toshkent 2008, 128 bet.
8.
https://ndpi.uz/uz/2020/06/10/11294/
