https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
515
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA KIBERXAVFSIZLIKNI
TA'MINLASH
TURAKULOV BOYBURI KUZIMURATOVICH
IIV Surxondaryo akademik litseyi huquqshunoslik fani bosh o’qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida turli raqamli
xujumlar xavfi statistik ma’lumotlarga asoslangan holda yoritib beriladi.
Kalit so’zlar: raqamli iqtisodiyot, kiber-jinoyat, kiber-xavfsizlik, kompyuter
texnologiyalari, raqamli texnologiyalar.
O’zbekiston raqamli iqtisodiyotga o’tar ekan, o’z-o’zidan mamlakat
iqtisodiyotida yangi toifadagi internetga asoslangan bizneslar ko’payadi. Turli xil
internet do’konlar, turli xildagi yetkazib berish xizmatlari, onlayn kurslar va
shunga o’xshash yangidan-yangi bizneslar ko’payibgina qolmay, an’anaviy
shakldagi tadbirkorlik subyektlari ham tabiiyki, internetdan foydalanishga majbur
bo’lib qoladi. Negaki ular soliq hisobotari va shunga o’xshash hujjatlarni yagona
interaktiv hukumat portallari orqali topshirishga o’tadi. Iqtisodiyotning
raqamlashuvi davlat, tadbirkorlar va fuqarolarga keng imkoniyatlar yaratib berishi
bilan birgalikda ularga bir qancha muammolarni ham keltirib chiqarishi mumkin.
Bu xavf – kiber-hujumlar (raqamli hujumlar) bo’lib, buning natijasida, internet
orqali pul o’tazmalari, davlat va tijorat sirlari, fuqarolarning daxlsizligi xavf ostida
qolishi mumkin.
Kiber-jinoyat (raqamli jinoyat yoki kompyuterga asoslangan jinoyat) –
kompyuter, mobil aloqa vositalari va internet texnologiyalari orqali sodir etiladigan
ijtimoiy xavfli qilmish sanaladi. Kiber-jinoyatlar obyekti, asosan, shaxslar, davlat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
516
xavfsizligi va moliyaviy barqarorligi, shu bilan birga biznes tashkilotlarining
normal faoliyati hamda tijorat sirlari bo’ladi.
Kiber-jinoyatning jinoyat quroli
– internet va eng so’nggi raqamli
texnologiyalar bo’lib, mamlakatning harbiy, strategik tarmoqlarini ishdan
chiqarish salohiyatiga ega.
Mazkur jinoyat subyektlari hakerlar deb atalgan va odatda yuqori malakaga
ega bo’lgan kompyuter mutaxassislari sanaladi. Shuning uchun ko’plab davlatlar
o’zining kiber-xavfsizlik tizimiga yuqori darajadagi kompyuter mutaxasislarini
jalb qilishni istashadi.
Kiber-jinoyatning o’ziga xosligi shundaki, mazkur jinoyatda ustunlik
buzg’unchi jinoyatchilar qo’lida bo’ladi. Negaki, bunday jinoyatni fosh qilish juda
qiyin va murakkab sanaladi. Shu bois bunday jinoyatlar odatda laten jinoyatlar
qatoriga kiritiladi.
“Masalani qay jihatidan olib qaramang, ustunlik buzg’unchi-jinoyatchilar
tomonida”, – deydi ekspert Larri Klinton. “Qonunlar sust. Sohani yaxshi biladigan
mutaxassislar kam. Xurujlarni uyushtirish oson va arzon. Qo’lidan kelgan odam
katta mukofot oladi”
Kiber-jinoyatchilik nisbatan yangi tushuncha bo’lsada, ko’plab davlatlar
iqtisodiyotiga qimmatga tushayotgan muammo. Ayniqsa, bugungi kunda ko’plab
davlatlarning shiddat bilan raqamli iqtisodiyotga o’tib borishi, raqamli jinoyatlar
sodir etilishi xavfi kuchayib bormoqda. Kiber-xavfsizlik har bir davlat uchun
strategik masala. Avval asosan davlat sirlari va yuqori texnologiyalar nishonga
olingan bo’lsa, hozir jinoyatchilar mo’ljalni kengroq olmoqda, deydi AQSh Federal
Qidiruv Byurosi (FBR) rahbari Robert Myuller.
Xususiy
tadbirkorlik
sohasining
o’zida,
,
Yahoo
,
Dow
Chemical
va
Northrop Grumman
kabi 20 dan oshiq boshqa yirik kompaniyalar har
yili kiber-xurujlar tufayli millonlab dollar qiymatida zarar ko’rishadi.
“
qidiruv tizimiga bo’lgan hujumlardan bilamizki, nafaqat hukumatlar,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
517
balki xususiy kompaniyalar ham bu tahdid oldida ojiz. Global iqtisodiy integratsiya
bizga ko’p eshiklarni ochib berdi, jinoyatchilarga esa yangi imkoniyatlarni”, –
deydi Myuller.
nashrining 2017-yilda chop etilgan hisobotiga ko’ra, dunyo
iqtisodiyoti raqamli jinoyatlar tufayli yiliga 600 milliard dollar zarar ko’radi.
Vaholanki, bu ko’rsatkich mazkur nashrning 2014-yildagi hisobotiga ko’ra 445
milliard dollar atrfida bo’lgan. Bu shuni anglatadiki, kiber-jinoyatlar soni yildan
yilga shiddat bilan o’sib bormoqda. Globallashuv jarayonining o’sib borishi bilan
bugun deyarli barcha rivojlanayotgan davlatlar ham asta-sekinlik bilan raqamli
iqtisodiyotga o’tmoqda. Bu esa agar kiber-xavfsizlik choralari kuchaytirilmasa,
dunyo iqtisodiyoti kiber-hujumlardan ko’radigan zarar miqdori bundan ham
yuqorilab ketishi mumkin.
Bromium va McGuire tashkiloti tomonidan o’tkazilgan ijtimoiy tarmoq
tadqiqotiga ko’ra, ijtimoiy tarmoqlar kiber-jinoyatlar sodir ertilishida o’sib
boruvchi rol o’ynamoqda. Mazkur tadqiqotga ko’ra, ijtimoiy tarmoqlar orqali sodir
etilgan raqamli jinoyatlar orqali kiber-jinoyatchilar yiliga 3.25 milliard AQSh
dollari miqdorida daromad oladilar.
Shuningdek, Bromium tadqiqotiga ko’ra ijtimoiy tarmoqlar orqali shaxsiy
ma’lumotlarni (kredit karta ma’lumotlari, login va prollari) o’g’irlash orqali kiber-
jinoyatchilar yiliga 630 million dollar daromad oladilar.
Bitkoin kriptovalyutasi kiber-jinoyatchilarning eng sevimli va ishonchli
valyutasi hisoblanadi. Avstralia universitetlari tadqiqotiga ko’ra, yillik nolegal
daromadlarning 76 milliard AQSh dollari miqdori bitkoinlar orqali olinadi (jami
bitcoin o’tkazmalarining 46 foizi). Bu esa AQSh va Yevropa bozorlaridagi narkotik
savdosining yillik qiymatiga teng.
Yuqoridagilardan shuni xulosa qilish kerakki, mamlakat raqamli iqtisodiyotga
o’tishdan avval raqamli xavfsizlik tizimini ishlab chiqishi va jinoyat qonunchiligini
ham ushbu tizimga moslab olishi lozim. Zero, doimo orqada yurgan qonunchilik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
518
va xavfsizlik bir qadam oldinda yurgan kiber-jinoyatchilarga yeta olmaydi. Kiber-
xavfsizlik tizimini yaratish va kiber-jinoyatlar bo’yicha jinoiy javobgarliklarni
ishlab chiqish uchun davlat, avvalo, bog’cha yoshidan boshlab har bir yoshga
kompyuter savodxonligini o’rgatishi kerak. Bu yoshdagilarga kompyuterni
o’rgatishni kimlardir g’alati deb hisoblashi mumkin, lekin shuni unutmaslik
kerakki, Hindistonda hatto besh yoshli bola ham kuchli dasturchi bo’la olgan.
Raqamli iqtisodiyot raqamlarni va kompyuterlarni tanimaydiganlarni kiber-
jinoyatlarchilar qurboniga aylantiradi. Shunday ekan, hatto jinoyat qonunchiligini
ishlab chiquvchi yurist kadrlar ham yuqori darajadagi kompyuter savodxonlari
bo’lishi lozim. Shundagina, raqamli iqtisodiyot sharoitida kiber-jinoyatlardan oson
himoyalanish mumkin bo’ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. T., “O’zbekiston”, 2008
2. O‘zbekiston Respublikasining “Davlat tili haqida”gi Qonuni. T., 1995.
3. O‘zbekiston yuridik ensiklopediyasi., T., “Adolat”, 2010.
4. Mahmudov N., va b. Davlat tilida ish yuritish (9-nashri). – Toshkent,
2020.
