https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
511
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BOLA HUQUQLARI
KAFOLATI: MUAMMOLAR VA YECHIMLAR
TURAKULOV BOYBURI KUZIMURATOVICH
IIV Surxondaryo akademik litseyi huquqshunoslik fani bosh o’qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqola Oʻzbekiston Respublikasida bola
huquqlarini kafolatlash masalasiga bagʻishlangan. Maqolada bolalar
huquqlarining konstitutsiyaviy va qonunchilik asoslari, mavjud muammolar,
ularning sabablari va yechim yoʻllari tahlil qilinadi. Xususan, taʼlim, sogʻliqni
saqlash, ijtimoiy himoya, bolalar mehnati va huquqbuzarliklarning oldini olish
kabi muhim sohalardagi vaziyat koʻrib chiqiladi. Shuningdek, xalqaro huquqiy
hujjatlar va milliy qonunchilikning mosligi, amaliyotdagi kamchiliklar va ularni
bartaraf etish boʻyicha takliflar beriladi.
Annotatsiya: This scientific article is dedicated to the issue of guaranteeing
children's rights in the Republic of Uzbekistan. The article analyzes the
constitutional and legislative basis of children's rights, existing problems, their
causes, and solutions. In particular, the situation in such important areas as
education, healthcare, social protection, child labor, and crime prevention is
considered. The article also examines the compliance of international legal
instruments and national legislation, shortcomings in practice, and offers
recommendations for their elimination.
Annotatsiya: Данная научная статья посвящена вопросу гарантии прав
ребенка
в
Республике
Узбекистан.
В
статье
анализируются
конституционные и законодательные основы прав детей, существующие
проблемы, их причины и пути решения. В частности, рассматривается
ситуация в таких важных областях, как образование, здравоохранение,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
512
социальная защита, детский труд и профилактика правонарушений. Также
анализируется
соответствие
международно-правовых
актов
и
национального законодательства, недостатки в практике и предлагаются
рекомендации по их устранению.
Kalit soʻzlar : Bola huquqlari, bolalar himoyasi, qonunchilik, konstitutsiya,
taʼlim, sogʻliqni saqlash, ijtimoiy himoya, bolalar mehnati, huquqbuzarliklar,
Oʻzbekiston.
Keywords: Children's rights, child protection, legislation, constitution,
education, healthcare, social protection, child labor, delinquency, Uzbekistan.
Ключевые слова : Права ребенка, защита детей, законодательство,
конституция, образование, здравоохранение, социальная защита, детский
труд, правонарушения, Узбекистан.
Oʻzbekiston Respublikasida bolalar huquqlarini himoya qilish va kafolatlash
davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Mustaqillik yillarida
bolalar huquqlari sohasida sezilarli yutuqlarga erishildi. Konstitutsiya va bir qator
qonunlar bolalar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Biroq, amaliyotda hali
ham bir qator muammolar mavjud boʻlib, ularning hal etilishi davlat va jamiyat
oldida turgan dolzarb vazifadir. Ushbu maqolada Oʻzbekistonda bola huquqlari
kafolatining hozirgi holati, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yoʻllari
tahlil qilinadi.
Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi bolaning hayoti, sogʻligʻi va
rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlarni taʼminlash davlatning muhim vazifasi
ekanligini belgilaydi. "Bola haqida"gi qonun, Oila kodeksi va boshqa qonun
hujjatlari bolaning huquq va erkinliklarini, uning himoyasini kafolatlaydi. Mazkur
qonun hujjatlari bolaning taʼlim olish, tibbiy yordam olish, ijtimoiy himoya va
boshqa huquqlarini belgilab beradi. Shuningdek, ushbu qonunlarda bolalar
mehnatidan foydalanishning taqiqlanishi, bolalar huquqbuzarliklarining oldini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
513
olish choralariga ham alohida eʼtibor qaratiladi. Biroq, qonun hujjatlarining
amalda qoʻllanilishi va ularning samaradorligi masalasi alohida tahlil qilinishini
talab etadi.
Taʼlim va sogʻliqni saqlash bolaning toʻlaqonli rivojlanishi uchun eng muhim
omillar hisoblanadi. Oʻzbekistonda majburiy umumiy oʻrta taʼlim joriy etilgan
boʻlsa-da, qishloq joylardagi maktablarning moddiy-texnika bazasi zaifligi,
malakali oʻqituvchilar yetishmasligi kabi muammolar mavjud. Shuningdek,
sogʻliqni saqlash sohasida, ayniqsa, qishloq joylarda tibbiy xizmat koʻrsatishning
sifati pastligi, bolalar kasalliklarining oldini olishga qaratilgan profilaktika ishlari
etarli darajada olib borilmasligi kabi muammolar kuzatiladi.
Ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar toifasi (yetim bolalar, nogiron bolalar,
kambagʻal oilalardagi bolalar) uchun davlat tomonidan turli xil ijtimoiy dasturlar
amalga oshiriladi. Biroq, bu dasturlar samaradorligi va ularning qamrovi yetarli
emasligi, shuningdek, korrupsiya holatlarining mavjudligi kabi muammolar
mavjud. Bolalar mehnati masalasi ham dolzarb boʻlib qolmoqda. Ayrim hollarda
bolalar mehnatiga jalb qilinishi, ularning huquqlarining buzilishi kuzatiladi.
Bolalar orasida huquqbuzarliklarning oldini olish uchun davlat tomonidan
profilaktika choralarini koʻrish muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq, bu sohada ham
kamchiliklar mavjud. Oilaviy tarbiyaning zaifligi, bolalarni huquqiy madaniyatga
oʻrgatishning yetarli emasligi, ijtimoiy muhitning salbiy taʼsiri kabi omillar
huquqbuzarliklarning koʻpayishiga olib keladi.
Oʻzbekiston bir qator xalqaro huquqiy hujjatlarga, jumladan, Bolalar
huquqlari toʻgʻrisidagi konventsiyaga qoʻshilgan. Biroq, milliy qonunchilikning
baʼzi qoidalarining xalqaro huquqiy hujjatlar talablariga toʻliq mos kelmasligi,
ularning amalda qoʻllanilishi va monitoringi masalalari muhimdir.
Muammolarni bartaraf etish boʻyicha takliflar ;
Maqolada keltirilgan muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi takliflar
beriladi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
514
Qonunchilikni takomillashtirish va uning samaradorligini oshirish;
Taʼlim va sogʻliqni saqlash tizimini isloh qilish, moddiy-texnika bazasini
mustahkamlash;
Ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish, korrupsiya holatlarining oldini
olish;
Bolalar mehnatidan foydalanishning oldini olish boʻyicha qatʼiy choralar
koʻrish;
Bolalar huquqbuzarliklarining oldini olish boʻyicha profilaktika ishlarini
kuchaytirish;
Jamoatchilik nazoratini kuchaytirish va fuqarolik jamiyati institutlarini faol
ishtirok ettirish;
Xalqaro tajribadan foydalanish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish.
Xulosa:
Oʻzbekistonda bola huquqlarini kafolatlash sohasida maʼlum yutuqlarga
erishilgan boʻlsa-da, hali ham bir qator muammolar mavjud. Ushbu muammolarni
bartaraf etish uchun davlat, jamiyat va har bir fuqaroning faol ishtiroki zarur. Bola
huquqlarini himoya qilish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishi sifatida qaralishi
va bu sohada izchil islohotlar oʻtkazilishi lozim.
