https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
236
QONUN USTUVORLIGI TUSHUNCHASI VA UNING
AHAMIYATI
TURAKULOV BOYBURI KUZIMURATOVICH
IIV Surxondaryo akademik litseyi huquqshunoslik
fani bosh o’qituvchis
i
Demokratik huquqiy davlat va erkin fuqarolik jamiyatini barpo etish
–
O‘zbekistonning
pirovard maqsadidir. Prezident Islom Karimov
ta’kidlab
o‘tganidek: “
Biz shunchaki demokratik jamiyat emas, demokratik odil jamiyat
qurmoqchimiz... Adolat va haqiqat
g‘oyasi
ijtimoiy hayotimizning barcha
sohalarini qamrab
olmog‘i
darkor. Adolat va haqiqat
g‘oyasi
qonunchilik
faoliyatimizning zamini, bosh
yo‘nalishi
bo‘lmog‘i
shart
”,
Darhaqiqat, adolat tushunchasi bilan qonun ustuvorligi tushun-chasi bir-biri
bilan chambarchas
bog‘liq
. Prezidentimiz
ta’kidla
-ganidek, qabul qilinayotgan
qonunlarimiz zamirida adolat yotishi darkor. Adolatga asoslangan qonunlarning
hayotga tatbiq etilishi adolatning tantana qilishiga olib keladi.
Demokratik jamiyatning eng muhim belgilaridan biri - jamiyat
a’zolarining
qonun oldida tengligining, Konstitutsiya va qonunlar-ning tengligining
ta’minlanganligidir
. Shuningdek, Konstitutsiya va qonunlarning pirovard maqsadi
inson, uning huquq va erkin-liklarini
ta’minlashdan
iborat
bo‘lmog‘i
lozim.
“
Qonun ustuvorligini
ta’minlash
, shaxs, oila, jamiyat va dav-latning huquq va
manfaatlari muhofazasini kuchaytirish, aholining huquqiy madaniyati va huquqiy
ongini oshirish, fuqarolarni qonun-ga
bo‘ysunish
va hurmat ruhida tarbiyalash
–
bu
rivojlangan bozor iqtisodiyotiga asoslangan chinakam demokratik, huquqiy davlat
va erkin fuqarolik jamiyati qurishning nafaqat maqsadi, balki uning vositasi, eng
muhim sharti hisoblanadi. Huquqiy davlatning muhim belgisi
–
jamiyat hayotida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
237
chinakam qonun ustuvorligini
ta’minlash
- har qanday davlat uchun, xususan
huquqiy davlat qurish
yo‘lidan
borayotgan
O‘zbekiston
uchun ham juda muhimdir.
Qonun
ustuvorligining
mohiyati
O‘zbekiston
Respublikasi
Konstitutsiyasining III bob, 15 va 16-moddalarida belgilab
qo‘yilgan
.
Konstitutsiyaning 15-moddasiga muvofiq
“O‘zbekiston
Respublikasi-da
O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlarning ustunligi
so‘zsiz
tan olinadi.
Davlat, uning organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlash-malari, fuqarolar
Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq ish
ko‘ra
-dilar
”
deyilgan.
Qonun ustuvorligi tushunchasining mohiyati Prezidentimiz Islom
Karimovning bir qator asarlarida chuqur tahlil qilingan.
“
Qonun ustuvorligi
–
huquqiy davlatning asosiy prinsipidir. U hayotning
barcha sohalarida qonunning
qat’iyan
hukmronligini nazarda tutadi. Hech bir
davlat organi, hech bir
xo‘jalik
yurituvchi va ijtimoiy siyosiy tashkilot, hech bir
mansabdor shaxs, hech bir kishi qonunga
bo‘ysunish
majburiyatidan xalos
bo‘lishi
mumkin emas. Qo-nun oldida hamma barobardir. Qonunning ustuvorligi shuni
bildi-radiki, asosiy ijtimoiy eng avvalo, iqtisodiy munosabatlar faqat qonun bilan
tartibga solinadi, uning barcha qatnashchilari esa hech bir istisnosiz huquq va
normalarni buzganligi uchun javobgar
bo‘ladi
, - deb
ta’riflaydi
, -I. Karimov.
Qonun ustuvorligi - demokratik jamiyat barpo etishning asosi
bo‘lib
hisoblanadi. Shu bilan birga adolat mezoni hisoblanadi. Chunki, qonun ustuvorligi
ta’minlansagina
adolat qaror topadi, insonlar millati, tili, urf-odati,
an’anasi
,
qadriyatlari, diniy
e’tiqodi
, jinsi, ijtimoiy ahvoli kabilarda tenglikka erishadilar. U
mamlakat iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va
ma’naviy
hayotida barqa-rorlik
ta’minlanishining
asosi hisoblanadi. Qonun oyoq osti qi-lingan mamlakatda talon-
torojlik, tengsizlik, adolatsizlik,
zo‘ra
-vonlik va boshqa bir qator salbiy holatlar
yuzaga keladi. Ana shu-ning uchun ham qonun ustuvorligi umuminsoniy qadriyat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
238
darajasiga
ko‘tarilgan
. Qonun bilan yashashni millat vakillarining dunyoqara-shiga
aylanishiga erishish, milliy rivojlanishning muhim
yo‘nali
-shini tashkil qiladi.
Ammo u oson ish emas. Chunki, demokratik jamiyatga
o‘tish
jarayo-nida
iqtisodiy sohada vujudga keladigan muammolar oddiy insonl-ardan tortib, to
mansabdor shaxslargacha qonunni chetlab
o‘z
iqtiso-diy, ijtimoiy-siyosiy va
ma’naviy
-
ma’rifiy
ehtiyojlarini qondi-rishga qaratilgan harakatlar qilish jarayonini
vujudga keltiradi. Bu salbiy jarayonlarning oldini olmasa juda noxush holatlarni
keltirib chiqarishi mumkin.
Qonunning ustuvorligi har qanday davlat va jamiyat hayotining muqaddas
tamoyillaridan biridir. Qonunga
og‘ishmay
itoat etilgan jamiyatdagina
demokratiya qaror topadi va yanada mustahkamlanadi. Qolaversa, barcha
demokratik institutlar, inson huquqi va erkin-liklari qonun vositasi bilan joriy
etiladi. Qonunda xalqning irodasi, xohish va istaklari, manfaat va intilishlari
o‘zining
ifodasini topadi. Qonunga itoatkorlik
–
bu yuksak madaniyatlilik,
ma’naviyatlilik
,
ma’rifatlilik
belgisidir. Qonunga itoatkorlik-ni insonning unga
ko‘r
-
ko‘rona
bo‘ysunishi
ma’nosida
tushunmaslik lozim. Qonunning maqsad va
vazifalarini,
ma’nosi
-yu, insonpar-varlik ahamiyatini ongli ravishda tushunib olish,
unga ixtiyoriy rioya qilishga va uning asosida faoliyat yuritishga yordam beradi.
Qonunlarga
qat’iy
rioya etilishi jinoyatchilikning oldini olishning, qonun
buzilishiga
yo‘l
qo‘ymaslikning
zarur shartlaridan biri
bo‘lib
hisoblanadi.
Qonunning kuchi,
obro‘si
,
ta’siri
, amaliy ahamiyati hayotda uning halol, haqiqiy,
odilona tatbiq etilishida-dir. Agar qonun ijrochilari burchlari va
mas’uliyatlariga
xolisona odilona yondashib,
to‘g‘ri
yo‘ldan
toymay Vatan, davlat manfaati va
taqdirini
o‘zlari
uchun oliy maqsad deb hisoblab qonunlarni turmushga adolatli
qo‘llasalar
, bundan davlat va jamiyat ham, xalq ham naf
ko‘radi
.
“
Qonun
–
ijrosi bilan kuchli
” –
degan iboraga
urg‘u
beradigan
bo‘lsak
,
demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatida qonun-larni ijro etishda halollik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
239
va adolat asosida ish yuritish mutasad-dilar uchun asosiy maqsad, jamiyat, xalq va
Vatan oldidagi buyuk insoniy burch, yuksak
mas’uliyat
bo‘lmog‘i
lozim.
Demokratik huquqiy davlatni shakllantirish jamiyatda qonun-ning
hukmronligini qaror toptirishni taqozo etadi. Chinakam huqu-qiy davlat barpo
etmoq uchun mamlakatda adolatli, insonparvar demokratik qonunlar tantana
qilmog‘i
lozim. Qonunning oliyligi davlat va jamiyat hayotining muqaddas
prinsiplaridan biridir. Ijtimoiy siyosiy turmushda qonun muqaddas sanalib, uning
yuksak nufuzga ega
bo‘lishining
boisi shuki, unda xalqning irodasi, xohish va
istaklari, manfaat va intilishlari
o‘zining
ifodasini topadi.
Shunisi diqqatga sazovorki, mamlakatda bozor munosabatlariga
o‘tishning
O‘zbekiston
Prezidenti I. Karimov tomonidan
e’lon
qilingan besh prinsipi orasida
qonunning hamma narsadan ustun
bo‘lishi
va qonunga itoatkorlik prinsipi alohida
o‘rin
tutadi
. “
Chinakam demokratik jamiyatda Prezident ham, oddiy fuqaro ham
qonunga rioya etadi. Boshqa iloji
yo‘q”
Demokratik jamiyatda qonun ustuvorligi tamoyilining aha-miyati juda
muhimdir. Chunki Prezidentmiz I.A. Karimov aytganla-ridek
, «
huquqiy davlatning
quroli ham,
ko‘zi
ham,
o‘zi
ham, qalqoni ham - qonundir
»
Demokratik jamiyatda qonun ustuvorligi avvalambor demokra-tiyaga xos
bo‘lgan
xususiyatlarni amalga oshirishni
ta’minlaydi
,
ya’ni
boshqacha qilib
aytganda, qonun belgilagan har bir narsa majburiy yoki
ta’qiqlov
xarakteriga ega
va ushbu qoida jamiyatda istiqomat qiluvchi barcha shaxslarga taalluqlidir.
Ya’ni
bu yerdan shunday tushuncha vujudga keladi, barcha qonun oldida barobardir.
Qonun ustuvorligining ahamiyati haqida
so‘z
yuritar ekanmiz avvalambor
xalqning manfaatlari, jamiyatdagi ijtimoiy munosa-batlar, davlat ishini tashkil etish
va shunga
o‘xshash
boshqa masala-larda muhim ahamiyatga ega.
Qonun ustuvorligiga erishish uchun avvalambor ularni qabul qilish jarayonida
puxta va mukammal qilib, jamiyatda kelajakda uzoq vaqt
o‘z
foydasini bera
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
240
oladigan darajada ishlab chiqish lozim. Bundan tashqari qonunlarni qabul qilish
jarayonida shuni
e’tiborga
olish lozimki,
ya’ni
jamiyat, xalq ushbu Qonunga
ehtiyoj sezayaptimi yoki
yo‘qmi
. Aynan shu masala ham qabul qilinadigan
qonunning hayot-da qay darajada jamiyatga naf keltirishi keltirmasligini belgilab
beradi.
Qonun ustuvor
bo‘lgan
jamiyatda noroziliklar ham
bo‘lmaydi
, chunki barcha
soha vakillari qonun asosida faoliyat yuritar ekan norozilik va
tushunmovchilikning
o‘zi
bo‘lmaydi
. Qonunlarning ustu-vorligi jamiyatdagi
barcha fuqarolar uchun shu jumladan, davlat xizmatida ishlovchi shaxslar uchun,
shuningdek jamiyatdagi barcha sohalarga taalluqli
bo‘lganligi
uning yanada
mukammal tus olishigi olib keladi. Qonun ustuvorligi haqida
so‘z
yuritganda uning
ustu-vorligini
ta’minlovchi
davlat organlari haqida ham unutmasli-gimiz lozim.
Chunki qonun qabul qilinishining
o‘zi
bu uning jamiyatda
o‘z
-
o‘zidan
ustuvor
xususiyatga ega degani emas, buning uchun davlat organlarining bu borada
hizmatlari va mehnatlari talab etiladi.
Qolaversa, qonunlarga itoat qilishda, uning ijrosini
ta’min
-lashga
mas’ul
bo‘lgan
kishilar har doim oddiy fuqarolarga
“
etalon
” bo‘lishlari
lozim
bo‘ladi
. Ular
tomonidan qonunlarning buzilishiga qaratilgan har bir kichik xatti-harakatlar
nafaqat umumiy taraq-qiyotga, shuningdek fuqarolarning hokimiyatga
ishonchining barbod
bo‘lishiga
olib keladi. Shu
ma’noda
ham qonun ustuvorligini
ta’
-minlashda fuqaroga qaraganda uning ijrosi uchun
mas’ul
bo‘lganlar
ko‘proq
yetakchilik qilishlari talab etiladi. Qonunlarning har qan-day shaxs, guruh, siyosiy
kuchlar yoxud ijtimoiy tabaqalar manfaat-laridan ustun
bo‘lishini
real
ta’minlash
orqaligina demokratiyani rivojlantirish, uning jamiyatda amal qilishiga erishish
mumkin
bo‘ladi
. Uning amal qilishi har ikkala hokimiyat va fuqaro manfaat-lariga
mos keladi.
