https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
21
O’ZBEK VA RUS TILLARIDA OT YASALISH USULLARINING
SOLISHTIRMA TAHLILI
Andijon davlat chet tillari institute Roman-german va slavyan tillari fakulteti
rus tili nazariyasi va amaliyoti 101-guruh talabasi
Hoshimova Gulhayo Zohidjon qizi
Annotatsiya:Ushbu maqolada o’zbek va rus tilida ot yasalishining lingvistik
tahlili haqida so’z ketgan. Bu jarayon har ikki tilning lug’aviy boylligini
kengaytiradi.Har bir til o’zining lug’aviy ,morfologik va sintaktik tahliliga ega.
Shuning uchun ham quyida turli usullar orqali yasalgan yangi otlar namunasi
keltirib o’tilgan.
Kalit so’zlar: ot, affiksatsiya, morfologik, sintaktik, kompozitsiya, qiyosiy
tahlil, tipologik tahlil semantik usul,solishtirma usul
Аннотация:В данной статье рассматривается лингвистический
анализ словообразования имён существительных в узбекском и русском
языках. Этот процесс расширяет лексическое богатство обоих языков.
Каждый язык обладает своей лексической, морфологической и
синтаксической системой. Поэтому ниже приведены примеры новых
существительных, образованных разными способами.
Ключевые слова: существительное, аффиксация, морфологический,
синтаксический, композиция, сопоставительный анализ, типологический
анализ, семантический способ, сравнительный метод.
Annotation: This article discusses the linguistic analysis of noun formation
in Uzbek and Russian languages. This process enriches the lexical resources of
both languages. Each language has its own lexical, morphological, and syntactic
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
22
system. Therefore, examples of newly formed nouns created by different methods
are provided below.
Keywords: noun, affixation, morphological, syntactic, composition,
comparative analysis, typological analysis, semantic method, contrastive method.
So‘z yasalishi har qanday tilning ichki rivojlanishining asosiy
manbalaridan biridir. Bu jarayon tilning lug‘aviy boyligini kengaytirish, yangi
tushunchalarni ifodalash va jamiyatda yuz berayotgan o‘zgarishlarni til vositasida
aks ettirishga xizmat qiladi. Ot yasalishi esa bu jarayonda markaziy o‘rinni
egallaydi. Ot yasalishi — mavjud til birliklaridan morfemik vositalar yordamida
yangi ot hosil qilish jarayonidir. G’afur Jo’rayev ta’kidlashicha morfemalarning 2ta
asosiy turi mavjud.
1)asos semantik yuklamaning egasi hisoblanib, leksik baza bilan uzviy
bog’langan.
2)affikslar-mustaqil qo’llana olamaydigan,qo’shimcha semantik yoki
grammatik ma’no anglatuvchi birliklar.O’zbek tilida otlar 3xil usulda yasaladi.
Otlarning yasalishi natijasida yasama otlar paydo boʻladi. Yasama otlar
affiksatsiya, kompozitsiya, abbreviatsiya
yoʻllari bilan yasaladi.
1.Affiksatsiya ot yasashdagi eng mahsuldor usul boʻlib, uning yordamida
quyidagilar yasaladi:
- shaxs otlari (boʻyoqchi, ishchi, maktabdosh, zargar, sholikor, saroybon,
chorvador, tilshunos, etikdoʻz, oshpaz, aravakash, kaptarboz, kitobxon);
1
G‘afur Jo‘raev – "Hozirgi o‘zbek adabiy tili", 1-kitob. Nashriyot: O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi, 2005 Betlar: 126-128
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
23
-narsa-qurol otlari (ochqich, oʻsma, toʻplam, kurak, qirindi, ekin, kekirdak,
suyunchi, tuzdon);
-oʻrin-joy otlari (bodomzor, Oʻzbekiston, qarorgoh, ishxona, oʻtloq,
Paxtaobod); mavhum maʼnoli otlar (yaxshilik, paxtachilik, ishonch, yig'ilish,
radioeshittirish, odamgarchilik).
2.Kompozitsiya usuli bilan ot yasashda qoʻshma otlar vujudga keladi:
bilaguzuk, achchiqtosh, uchburchak, kungaboqar, olibsotar, ishlab chiqarish.Bu
usulda turli so'z turkumlari bir-biri bilan birikadi.Misol uchun :
Kunga(ot)+boqar(fe’l)=kungaboqar(ot);
Achchiq(sifat)+tosh(ot)=achchiqtosh(ot)
3.Abbreviatsiya usuli bilan ot yasalganda, qisqartma otlar hosil qilinadi:
BMT, SamDU, OʻzME kabi.
Rus tilida otlarning (существительные) yasalishi so‘z yasalish tizimi
orqali amalga oshadi. Bu jarayonda mavjud asosga qo‘shimchalar qo‘shish, ikki
yoki undan ortiq so‘zlarni birlashtirish yoki boshqa so‘z turkumlaridan ot yasash
orqali yangi otlar hosil qilinadi.Quyida rus tilida ot yasalishining asosiy usullari
keltirilgan:
1. Суффиксальный способ (suffiksal usul)
Bu eng keng tarqalgan usul bo‘lib, asosga suffiks qo‘shiladi
читать → читатель (kitobxon);учить → ученик (o‘quvchi);водить →
водитель (haydovchi);работать → работа (ish)
2. Приставочный способ (prefiksal usul)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
24
Rus tilida bu usul kamroq uchraydi. Prefikslar(old qo’shimchalar) odatda
otlarning semantik ma’nosini o‘zgartiradi: росток → подросток (o‘smir);бег →
забег (startga yugurish);ход → наход (topilma)
3. Сложение (kompozitsiya)
Bu eng ko’p tarqalgan usullardan biri hisoblanib,ikki yoki undan ortiq so‘z
yoki asosning qo‘shilishi orqali yangi ot hosil bo‘ladi:
пар + ход → пароход (paroxod); самолёт (сам + летать); водоснабжение
(вода + снабжение)
4. Субстантивация(so‘z turkumining o‘zgarishi)
Bu usulda sifat yoki fe’l ot sifatida ishlatiladi (ya’ni, grammatik vazifasi
o‘zgaradi): дежурный (sifat) → дежурный (ot – navbatchi);старший (sifat) →
старший (katta, boshliq sifatida ot).
N. Mahmudov, A. Jo‘raevlar quyidagi fikrlarni keltirib o’tgan:”Rus va
o’zbek tillarida ot so’z turkumining yasalish jarayonida bir qancha farqlar mavjud.
Birinchi farq -til tipologiyasi. O’zbek tili agglutinative til bo’lib ,so’z yasalishi
uchun qo’shimchalar aniq va tartibli qo’shiladi .Rus tilida esa flektiv tillar guruhiga
mansub bo’lib,qo’shimchalar ko’p vazifali va umumiy matn mazmuniga bog’liq .
Ikkinchi farq-suffiksal ya’ni affiksal usul .
O’zbek tilida har bir qo’shimcha aniq bir ma’noga ega ,rus tilida esa ayrim
qo’shimchalar bir necha ma’nolarni anglatadi.
2
N. Mahmudov, A. Jo‘raev – "O‘zbek tili", darslik (oliY o‘quv yurtlari uchun)
Nashriyot: O‘qituvchi, 2004 Betlar: 135-140
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
25
Uchinchi farq- Prefiksatsiya (old qo’shimcha)
Rus tilida keng tarqalgan: за-, на-, под- kabi prefikslar(old qo’shimchalar)
bilan yangi otlar hosil qilinadi: забег, наход, подросток.O‘zbek tilida prefiks
mavjud emas, bu usul ishlatilmaydi.
To’rtinchi farq- Kompozitsiya (murakkab otlar yasash)
O‘zbek tilida kompozitsiya asosan so‘z birikmalari orqali bo‘ladi, rus tilida
esa bu murakkab so‘zlar ko‘rinishida birlashadi.
Beshinchi farq-Konversiya (so‘z turkumining o‘zgarishi)
Rus tilida bu holat juda ham faol: sifat yoki fe’l ot sifatida
ishlatiladi:дежурный, старший, ход.O‘zbek tilida cheklangan: ko‘proq affiks
orqali ot hosil qilinadi:kelmoq → kelish, yozmoq → yozuv
Oltinchi farq- Sintaktik usul
O‘zbek tilida faol holatlaridan biri hisoblanib, yangi otlar so‘z birikmasi orqali
hosil qilinadi:kitob do‘koni, o‘rmon xo‘jaligi
Rus tilida kamroq ishlatiladi, odatda bu ma’nolarni bitta murakkab so‘z orqali
ifodalaydi:лесничество, домохозяйка.
G’afur Rahmatullayev o’zining ot yasalishiga oid kitobida quyidagilarni
ta’kidlagan:“O‘zbek tilida ot yasalishi asosan so‘z yasovchi qo‘shimchalar
yordamida amalga oshadi. Bu qo‘shimchalar orqali yangi leksik birliklar vujudga
keladi va ular tilning boyishida muhim rol o‘ynaydi.” O‘zbek va rus tillarida ot
yasalish jarayoni bir qator umumiyliklarga ega bo‘lsa-da, ularning til strukturasi,
grammatik tizimi va yasalish usullaridagi farqlar tahlilni talab qiladi. O‘zbek tilida
affiksatsiya sodda va tartibli, rus tilida esa murakkab va ko‘p qirralidir. O‘zbek va
rus tillarida ot yasalishining tahlili shuni ko‘rsatadiki, har ikki tilning leksik boyligi,
grammatik imkoniyatlari va morfologik tuzilmalari o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
26
Ot yasalish jarayoni har ikkala til uchun ham leksik birliklar zaxirasini
kengaytirish, yangi tushunchalarni ifodalash, so‘z boyligini oshirishda muhim
vosita bo‘lib xizmat qiladi.O‘zbek tili, agglutinativ til sifatida, ot yasalishida aniq
va tartibli qo‘shimchalarga tayangan. Har bir qo‘shimcha mustaqil grammatik yoki
leksik ma’no bildiradi, bu esa so‘z yasalish tizimini soddalashtiradi. Affiksatsiya,
ayniqsa suffiksatsiya, eng keng qo‘llaniladigan usul hisoblanadi. Bundan tashqari,
sintaktik usul (so‘z birikmalari orqali ot hosil qilish) ham o‘zbek tilida faol
ishlatiladi. Rus tili esa flektiv til bo‘lgani sababli, ot yasalishida ko‘p funksiyali
qo‘shimchalardan foydalanadi. Har bir affiks ko‘p hollarda bir nechta grammatik
yoki semantik ma’noni bir vaqtning o‘zida ifodalaydi. Rus tilida konversiya,
prefiksatsiya, va murakkab so‘z yasalishi (kompozitsiya) keng rivojlangan bo‘lib,
bu usullar orqali qisqa, lekin mazmunli yangi otlar hosil qilinadi. Ayniqsa, sifat
yoki fe’l asosidan bevosita ot yasalishi rus tiliga xos bo‘lgan o‘ziga
xoslikdir.O‘zbek tilida so‘z yasalishi shaklan aniq va izchil; rus tilida esa ko‘proq
semantik va kontekstga bog‘liq.O‘zbek tilida prefiksatsiya mavjud emas, rus tilida
esa faol.Rus tilida otlar konversiya orqali yasalishi keng tarqalgan, o‘zbek tilida
esa bu usul kam uchraydi. Kompozitsiya usuli rus tilida murakkab so‘z shaklida
ifodalansa, o‘zbek tilida bu odatda so‘z birikmasi ko‘rinishida bo‘ladi.Bu tahlillar
orqali o‘zbek va rus tillarining so‘z yasalish tizimlarini o‘zaro qiyoslash
tilshunoslikda muhim o‘rin tutishini ko‘rish mumkin. Ushbu solishtiruv ayniqsa
tarjima nazariyasi, til o‘qitish metodikasi, ikki tilli lug‘atlar tuzishda va til
o‘rgatuvchi vositalarni ishlab chiqishda muhim amaliy ahamiyat kasb etadi.
3
G‘. Rahmatullayev – "O‘zbek tilining so‘z yasalishi" Nashriyot: Fan, 1977 Betlar:
55–100
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-3_ Май-2025
27
Foydalanilgan adabiyotlar :
1. G‘afur Jo‘raev – "Hozirgi o‘zbek adabiy tili".
2. N. Mahmudov, A. Jo‘raev – "O‘zbek tili”.
3. G‘. Rahmatullayev – "O‘zbek tilining so‘z yasalishi"
4. Sh. Rahmatullayev – "O‘zbek tili grammatikasi: Morfologiya".
5. Н.Ю. Шведова (ред.) – “Русская грамматика”, Том I
