Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
330
ISSN:3030-3621
UO‘K: 664.804.5
TABIIY VA EKOLOGIK FOYDALI PASTILA MAHSULOTLARINI ISHLAB
CHIQARISHNING AFZALLIKLARI.
O’. S. Yoqubov
Toshkent davlat agrar universiteti tadqiqotchisi
M.A.Boltayev
Toshkent davlat agrar universiteti dotsenti
E-mail:murodbek.boltaev.78@mail.ru
G.Sh.Karimova
Toshkent davlat agrar universiteti magistranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada pastila mahsulotini ishlab chiqarish
texnologiyasi, xomashyo tanlash mezonlari, tayyorlash jarayonlari va quritish
sharoitlari o‘rganildi. Olma, qulupnay va olcha mevalari asosida tayyorlangan
pastilalarning nutrient tarkibi, inson salomatligi uchun foydali ta’siri va ularni saqlash
texnologiyalari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari pastila mahsulotlarini oziq-ovqat
sanoatida va eksport yo‘nalishida muhim o‘rin tuta olishini ko‘rsatdi.
Kalit so‘zlar:
pastila, oziq-ovqat mahsulotlari, mevalarni qayta ishlash, tabiiy
mahsulotlar, nutrientlar, vitaminlar, quritish texnologiyasi, inson salomatligi, ekologik
mahsulotlar, olma, qulupnay, olcha.
Аннотация.
В данной статье изучена технология производства пастилы,
критерии выбора сырья, процессы приготовления и условия сушки. Проведен
анализ пищевой ценности пастилы, изготовленной на основе яблок, клубники и
вишни, её положительного влияния на здоровье человека и технологий хранения.
Результаты исследования показали, что продукция из пастилы имеет высокий
потенциал для пищевой промышленности и экспорта.
Ключевые слова.
пастила, пищевые продукты, переработка фруктов,
натуральные продукты, нутриенты, витамины, технология сушки, здоровье
человека, экологические продукты, яблоки, клубника, вишня.
Abstract.
This article studies the technology of pastila production, criteria for
raw material selection, preparation processes, and drying conditions. It analyzes the
nutrient composition of pastila made from apples, strawberries, and sour cherries, its
beneficial effects on human health, and storage technologies. Research results
demonstrate that pastila products have high potential for the food industry and export
markets.
Keywords.
pastila, food products, fruit processing, natural products, nutrients,
vitamins, drying technology, human health, ecological products, apples, strawberries,
sour cherries.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
331
ISSN:3030-3621
KIRISH
Dunyo amaliyotiga nazar tashlasak, Evropa mamlakatlari, AQSH, Yaponiya,
Xitoy kabi davlatlarda meva va rezavor mahsulotlarni qayta ishlash sanoati yuqori
darajada rivojlangan. Xususan AQSHda quritilgan meva va pastila mahsulotlari yiliga
2 milliard dollarlik bozor yaratib bermoqda, Evropa davlatlarida organik pastila va
quritilgan meva mahsulotlari talabining yillik o‘sishi 6–7% atrofida kuzatilmoqda,
Xitoyda meva mahsulotlarini qayta ishlash zavodlari ichki bozorda yuqori sifatli tabiiy
mahsulotlar bilan ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Har qanday davlatning oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash sohasi muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekistonda bu sohaning rivoji uchun so‘nggi yillarda keng qamrovli chora-tadbirlar
amalga oshirildi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 5
apreldagi PQ-113-sonli qarori ("2023-yilda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab
chiqarish, qayta ishlashni kengaytirish va qo‘llab-quvvatlashning qo‘shimcha chora-
tadbirlari to‘g‘risida "), 2019
yil 23 oktyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi qishloq
xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga mo‘ljallangan strategiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5853 sonli farmonlari va boshqa qator farmon va qarorlari
sohaning texnik va texnologik bazasini mustahkamlashga qaratilgan.Ushbu qarorlar
asosida mamlakatimizda meva-sabzavot mahsulotlarini qayta ishlash va eksport
salohiyatini oshirish bo‘yicha yirik loyihalar amalga oshirilmoqda. Mazkur
jarayonlarda pastila kabi qo‘shimcha qiymat yaratiladigan mahsulotlar ishlab chiqarish
muhim o‘rin tutadi.
O‘zbekistonda ham meva-sabzavotlarini qayta ishlash sohasi bosqichma-
bosqich rivojlanmoqda. Yangi zamonaviy quritish, konservlash, muzlatish va qayta
ishlash texnologiyalari joriy qilinmoqda. Bu jarayonda mahalliy meva turlaridan,
jumladan, olma, qulupnay va olcha kabi mahsulotlardan tayyorlangan yuqori qiymatli
qo‘shma mahsulotlar – pastilalar ishlab chiqarish yo‘nalishi katta ahamiyat kasb
etmoqda. Pastila mahsuloti nafaqat oziq-ovqat assortimentini boyitish, balki meva-
sabzavot mahsulotlarini saqlash muddatini uzaytirish va qo‘shimcha qiymat orqali
eksport imkoniyatlarini oshirishga ham xizmat qiladi.
Pastila – tabiiy meva pyuresi asosida tayyorlangan, o‘z tarkibida yuqori qiymatli
ozuqa moddalari saqlaydigan qadimiy mahsulot turidir. Ilmiy manbalarga ko‘ra,
pastilaning kelib chiqishi o‘rta asrlarga borib taqaladi va ilk bor Sharq mamlakatlarida
qulupnay, olma va olcha kabi meva turlarini quritish va saqlash maqsadida yaratilgan.
Bugungi kunda pastila nafaqat an’anaviy oziq-ovqat mahsuloti sifatida, balki sog‘lom
ovqatlanishning ajralmas qismi sifatida e’tirof etilmoqda.
Pastilaning asosiy afzalliklari sifatida quyidagilarni keltirib o‘tsak bo‘ladi.
Jumladan, qand moddalari va qo‘shimcha kimyoviy moddalarsiz tayyorlangan pastila
sog‘liq uchun xavfsizdir, mevadan tayyorlangan pastila tarkibida S vitamini, kaliy,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
332
ISSN:3030-3621
magniy, temir, antioksidantlar, flavonoidlar va tabiiy tolalar saqlanadi, tabiiy shakarlar
hisobidan organizm uchun tez energiya manbai bo‘lib xizmat qiladi, C vitamini va
antioksidantlar organizmning infeksiya va stresslarga qarshi kurashish qobiliyatini
oshiradi, mavsumiy mevalarni qayta ishlash orqali ularning saqlanish muddati
uzaytiriladi va yo‘qotishlar kamayadi.
Pastilaning ishlab chiqarish maqsadlari asosan oziq-ovqat assortimentini
kengaytirish, mahalliy va eksport bozorlarini yuqori qiymatli mahsulotlar bilan
ta’minlash, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlash, sog‘lom ovqatlanish
targ‘ibotini kuchaytirishdan iborat. O‘zbekiston sharoitida, xususan, olma, qulupnay
va olcha mevalari asosida pastila tayyorlash alohida ahamiyatga ega. Bu mevalar tabiiy
shirinlik va kislotalik muvozanatiga ega bo‘lib, pastila mahsulotlariga noyob ta’m va
xushbo‘ylik bag‘ishlaydi. Bunday mahsulotlar nafaqat ichki bozorda talabga ega, balki
eksport uchun ham raqobatbardoshdir.
Pastila tayyorlash texnologiyasi.
Pastila tayyorlash jarayoni bir nechta
bosqichlarni o‘z ichiga oladi va har bir bosqichda mahsulot sifatiga katta e’tibor
qaratiladi. Asosiy maqsad — mevalarning tabiiy nutrient tarkibini saqlagan holda
yuqori sifatli va mazali mahsulot olishdir. Pastila tayyorlashning asosiy texnologik
bosqichlari quyidagilardan iborat. Xomashyoni tanlash va tayyorlash bosqichida
pastilaning sifati, avvalo, ishlatiladigan xomashyoning sifatiga bog‘liq. Tanlangan
mevalarni pishgan, shikastlanmagan, yoqimli ta’m va xushbo‘ylikka ega bo‘lishi
kerak. Biz tadqiqotimizda ishtirok etishi uchun mevalardan olma(tabiiy pektin va
shirinlik manbai), kulupnay(antioksidantlarga boy, yorqin rang va xushbo‘ylik beradi),
olcha(organik kislotalar va vitamin S manbai) tanlab olindi. Mevalar saralab
olingandan so‘ng, yuviladi, poya va donlardan ajratiladi va mayda bo‘laklarga
bo‘linadi.
Keyingi bosqichda meva pyuresi tayyorlanadi.
Saralangan mevalar parchalanadi
va maydalanadi. Bu bosqichda qilinadigan ishlarga asbob us kunalardan blenderlar,
maydalash uskunalari, g‘ildirakli maydalagichlar ishlatiladi. Hosil bo‘lgan meva
massasi tabiiy holda yoki zarurat bo‘lsa, oz miqdorda qand qo‘shgan holda qaynatib,
uning quyuqligini oshirish mumkin.
Bundan keyingi bosqichda agar mahsulot turiga ko‘ra talab qilinsa
qo‘shimchalar qo‘shiladi. Masalan, oz miqdorda limon sharbati yoki tabiiy
antioksidantlar qo‘shiladi. Undan tashqari qo‘shimcha ta’mlar (masalan, dolchin,
vaninil) iste’molchi talabiga qarab qo‘shilishi mumkin.
Hosil bo‘lgan massani quyish va quritishga joylash bosqichida asosan silikon
yoki pergament qog‘oz yopilgan moslamalarga quyuladi. Qatlam qalinligi 3–6 mm
atrofida bo‘lishi lozim. Quritish jarayoni elektr quritgichlarda, kam haroratli pechlarda
(40–60°C oralig‘ida) va maxsus sanoat quritkichlarida amalga oshiriladi. Quritish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
333
ISSN:3030-3621
davomiyligi meva turiga va massasining namlik darajasiga qarab 6–10 soatni tashkil
etadi(1-jadval).
1-jadval
Quritish vaqti va harorati
№
Harorat
Quritish vaqti
Mahsulot xususiyati
1
40°C
8–10 soat
Yuqori nutrient saqlanishi
2
50°C
6–8 soat
Optimal ta’m va struktura
3
60°C
5–6 soat
Kamroq vaqt, lekin ayrim nutrient yo‘qotish
mumkin
Keyingi bosqich tayyor mahsulotni tayyorlash va qadoqlashdan iborat.
Quritilgan pastila yopishmasligi uchun qulupnay yoki olcha pyuresidan tayyorlangan
pastilalar pergament qog‘ozga o‘ralishi mumkin yoki shu shaklda oval, kvadrat yoki
doirasimon qilib kesiladi. Qadoqlashda ekologik materiallar, tabiiy pergament qog‘oz
yoki biologik parchalanuvchi paketlar foydalaniladi.
Pastilaning ozuqaviy moddalar tarkibi va foydali xususiyatlari.
Pastila
mahsuloti tabiiy mevalarning ozuqa moddalari — nutrientlari saqlangan holda
tayyorlanadigan qimmatli oziq-ovqat turlaridan biridir. Uning tarkibida inson
organizmi uchun muhim bo‘lgan ko‘plab moddalar mavjud. Pastilaning asosiy nutrient
tarkibi kletchatka miqdori yuqori bo‘lgan mevalardan tayyorlangan pastila organizmda
hazm jarayonini yaxshilaydi, ichak faoliyatini faollashtiradi va tozalaydi.
Vitaminlardan C vitamini (askorbin kislota) immun tizimini mustahkamlaydi. B guruhi
vitaminlari nerv tizimi faoliyati uchun ahamiyatli. Mineral moddalar kaliy, magniy,
temir, fosfor va kalsiy kabi elementlar yurak-qon tomir va suyak to‘qimalarining
salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi. Antioksidantlar qulupnay va olcha pastilasi
tarkibida ko‘p miqdorda flavonoidlar va fenol birikmalari bor, bu moddalar organizmni
erkin radikallar ta’siridan himoya qiladi. Tabiiy qandlar
f
ruktoza va glyukoza shaklida
organizmga tabiiy energiya manbai bo‘ladi.
Pastilaning inson organizmi uchun foydali xususiyatlaridan biri
immunitetni oshiradi.
Uning tarkibidagi C vitamini va antioksidantlar hisobiga virusli
va infeksiyali kasalliklarga qarshi turish qobiliyatini oshiradi. Organizmni toksinlardan
tozalaydi: Dietik tolalar organizmdagi chiqindilarni tabiiy yo‘l bilan chiqarib tashlaydi.
Yurak faoliyatini yaxshilaydi: Kaliy va magniy moddalari yurakning muvozanatli
ishlashini ta’minlaydi. Stress va charchoqni kamaytiradi: Tabiiy shakar va B guruhi
vitaminlari stress holatlarini engillashtiradi. Sog‘lom ovqatlanish uchun mos: Sintetik
qo‘shimchalarsiz tayyorlangan pastila sog‘lom turmush tarzi uchun ajoyib tanlovdir.
Tadqiqot natijasida tayyorlanadigan pastilani tarkibi bo‘yicha olma pastilasi
tabiiy pektinga boy, xolesterin darajasini pasaytiradi. Qulupnay pastilasi kuchli
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
334
ISSN:3030-3621
antioksidant ta’sirga ega, teri salomatligini yaxshilaydi. Olcha pastilasi askorbin
kislotasi va organik kislotalar manbai, yallig‘lanishlarga qarshi faol ta’sir ko‘rsatadi.
XULOSA
Meva va rezavor mevalar asosida pastila tayyorlash oziq-ovqat sanoatida muhim
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Qishloq xo‘jaligida etishtirilayotgan mahsulotlarni
chuqur qayta ishlash orqali, nafaqat mahsulotning saqlash muddati uzaytiriladi, balki
qo‘shimcha qiymat yaratilib, iqtisodiy foyda olish imkoniyati ham oshadi. Olib
borilgan tahlillar va tadqiqotlar natijalari asosida quyidagi xulosalar kelindi:
Pastila tayyorlashda olma, qulupnay va olcha kabi mevalar qo‘llanilganda
mahsulotning ozuqaviy moddalar tarkibi yuqori bo‘lib, uning inson salomatligi uchun
foydali ta’siri sezilarli darajada bo‘ladi.
Quritish jarayonida 50°C haroratda olib borilgan ishlov natijasida
mahsulotda ozuqaviy moddalar yaxshi saqlanadi va mahsulotning organoleptik
ko‘rsatkichlari yaxshilanadi.
Tabiiy va ximik qo‘shimchalarsiz tayyorlangan pastila mahsulotlari
iste’molchilar orasida sog‘lom ovqatlanish talablariga javob beradi.
Pastila mahsulotlarini ekologik toza qadoqlarga joylash va saqlash
muddati davomida quyosh nuridan himoya qilish talab etiladi.
Raqobatbardoshlikni oshirish uchun tabiiy rang, ta’m va xushbo‘ylikni
saqlagan holda innovatsion texnologiyalardan foydalanish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 14 martdagi PQ-4239-sonli
qarori.
2.
Mirziyoev Sh.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 16 fevraldagi PF-
36-son Farmoniga 1-ilovasi
3.
Razrabotka texnologicheskix rekomendatsiy po organizatsii proizvodstva
funksionalnыx piщevыx produktov iz mestnogo fruktovogo i ovoщnogo sыrya /
V.F. Vinnitskaya, E.I. Popova, D.V. Akishin [i dr.] // Vestnik Michurinskogo
gosudarstvennogo agrarnogo universiteta. 2018. № 1. S. 101- 106.
4.
Resursosberegayuщaya texnologiya pererabotki yablok / O.V. Perfilova, V.A.
Babushkin, V.V. Ananskix [i dr.] // Texnologii piщevoy i pererabatыvayuщey
promыshlennosti APK – produktы zdorovogo pitaniya. 2017. № 6 (20). S. 21-28.
