Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_2-to’plam_Iyun -2025
86
ISSN:3030-3621
UO‘K:631.51+635.21
TURLI USULLARDA QURITILGAN QOVUN QOQILARINI
ORGANOLEPTIKC BAHOLASH.
N.A. Do‘simetova
Toshkent davlat agrar universiteti
2-kurs magistranti
M.A.Boltayev
Toshkent davlat agrar universiteti dotsenti
E-mail:murodbek.boltaev.78@mail.ru
Annotatsiya.
Ushbu maqolada turli usullarda quritilgan qovunlarni sensorik
baholash natijalari keltirilgan. olish uchun nav va duragaylarni ahamiyati keltirilgan va
tahlil qilingan. Olingan natijalarga ko’ra oftobda quritilgan navlar ichida eng yuqori
baho Bosvoldi (85,4), Qoragulobi (84,7), Gulobi (84,4) va Zargulobi (82,9) va sun’iy
quritish uskunasida quritilgan navlar ichida eng yuqori baho(94,7), Bosvoldi (94,7),
Qoragulobi (94,0), Gulobi (93,6) va Zargulobi (92,0) foiz ko’rsatkichga ega bo’ldi
.
Kalit so`zlar:
qovun, nav, gibrid, quritish texnologiyasi, sensorika, foiz
Аннотация.
В данной статье представлены результаты сенсорной оценки
дынь, высушенных различными способами. Представлена и проанализирована
значимость сортов и гибридов для получения. Согласно полученным
результатам, наивысший балл среди сортов, высушенных на солнце, получили
Босволди (85,4), Корагулоби (84,7), Гулоби (84,4) и Заргулоби (82,9), а
наивысший балл среди сортов, высушенных в исушильном оборудовании,
получили Босволди (94,7), Корагулоби (94,0), Гулоби (93,6) и Заргулоби (92,0).
Ключевые слова:
дыня, сорт, гибрид, технология сушки, сенсорный,
процент
Abstract.
This article presents the results of sensory evaluation of melons dried
by various methods. The importance of varieties and hybrids for obtaining is presented
and analyzed. According to the results obtained, the highest score among the varieties
dried in the sun was given to Bosvoldi (85.4), Karagulobi (84.7), Gulobi (84.4) and
Zargulobi (82.9), and the highest score among the varieties dried in artificial drying
equipment was given to Bosvoldi (94.7), Karagulobi (94.0), Gulobi (93.6) and
Zargulobi (92.0).
Keywords:
melon, variety, hybrid, drying technology, sensory, percentage
KIRISH
Mamlakatimizdagi
mavjud
tabiiy-iqlim
sharoiti qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini, xususan, meva-sabzavotchilikni barqaror rivojlantirish imkonini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_2-to’plam_Iyun -2025
87
ISSN:3030-3621
beradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti va hukumati tomonidan sohani bozor
munosabatlariga o‘tish jarayonida meva-sabzavotchilikni rivojlantirishga ustuvor
yo‘nalishlar sifatida katta e’tibor qaratilmoqda. Zero, meva-sabzavotchilik
mahsulotlarini tashqi bozorlarda sotish hisobiga mamlakat valyuta tushumining
sezilarli qismi shakllanayotganligi ham sohani tubdan isloh qilish va jadal
rivojlantirishning ustuvorligidan dalolat beradi. Xususan, tahlillar natijasining
ko‘rsatkichiga ko‘ra, meva-sabzavotchilik mahsulotlari hajmlarining yildan-yilga
oshib borishi saqlash va qayta ishlash tarmog‘idagi bir qator muammo va
kamchiliklarni bartaraf etish, sohani isloh qilishda zamonaviy innovatsion, resurs
tejaydigan raqamli texnologiyalardan keng foydalangan holda tub burilishni amalga
oshirishni talab etmoqda.
Xususan so‘nggi yillarda bir qator farmon va qarorlar qabul qilindi. Bularga
Prezidentimizning PF-60-sonli “2022 — 2026 yillarga mo‘ljallangan yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” va 2019-yil 23-oktabrdagi
“O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030-yillarga
mo‘ljallangan strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi PF-5853 sonli farmonlari hamda
2018-yil 17- oktyabrdagi “Meva-sabzavot mahsulotlarini tashqi bozorlarga chiqarish
samaradorligini oshirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarorlarini
keltirish mumkin.
Mavjud (gelio) va sun’iy usullarda quritilgan qovun navlarining qoqi sifatini
organoleptik baholashda 100 balli tizimdan foydalanildi. Xuddi qovun mevasiga baho
berganimiz singari quritilgan qovun mahsulotlariga organoleptik baho berish
metodikasi va sifatning 5 ta darajasini ifodalovchi 100 ballik shkalani ishlab chiqdik.
Bunda quyidagicha baholanadi: 5 – a’lo sifat, 4 – yaxshi, 3-o‘rta, 2-yomon va 1 juda
yomon (1-jadval).
Qovun qoqisining sifat darajasini aniqlash uchun ham mavjud metodikaga
ko‘ra baholash uchun 7 kishidan iborat ekspert komissiya tarkibi shakllantirildi. Barcha
ekspertlarning har bir ko‘rsatkich bo‘yicha baholari umumlashtirilib, o‘rtacha qiymati
hisoblandi. Bu ma’lumotlar har bir nav bo‘yicha sifat darajasi (S
d
)ni 100 ballik
tizimdagi ifodasini shakllantirish uchun xizmat qildi.
Sifat darajasi quyidagi formula yordamida aniqlandi:
S
d
=(K
1
*M
k1
+ K
1
*M
k1
+ K
1
*M
k1
+K
n
+M
kn
)
Bunda, S
d
– mahsulotning sifat darajasi, ya’ni organoleptik bahosi;
K
1...n
- ko‘rsatkichning umumiy bahosi
M
1...n
- ko‘rsatkichning muhimlik koeffitsienti
2-jadval
Quritilgan qovunning sifati darajasiga organoleptik baho berish shkalasi
№ Qovunning
sifat
ko‘rsatkichlari
Muhimlik
koef-fitsienti
Ball
ar
Sifat darajasining tavsifi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_2-to’plam_Iyun -2025
88
ISSN:3030-3621
1
2
3
4
5
1.
Qonsistensiyasi
3,5
5
Yumshoq, egiluvchan
4
Elastikligi cheklangan
3
Juda yumshoq yoki qattiqroq, qisman elastik
2
Qattiq, elastikligi past
1
Juda qattiq, elastikligi bilinmaydi
2.
Rangi
3,5
5
Tillarang, bir tekis va izchil
4
Quritishga xos darajadan biroz farq qiladi
3
Quritishga xos darajadan sezilarli darajada
farq qiladi
2
To‘q jigarrang
1
Qorayib ketgan
3.
Butunligi
3,0
5
Kesilgan tilimlar butun
4
Tilimlar butun, ammo sinish yoki yirtilishlar
uchraydi
3
Sinish va bo‘linishlar ko‘p
2
Butun tilimlar soni kam
1
To‘liq sinib yoki titilib ketgan
4.
Ta’mi
6,0
5
Juda shirin, qovunning yoqimli mazasi keladi
4
Shirin
3
Shirinligi kam
2
Shirinmas
1
Mazasi yoqimsiz
5.
Xushbo‘yligi
4,0
5
Yoqimli, qovunga xos, yorqin
4
Yoqimli
3
Kam seziladi
2
Sezilarsiz
1
Yoqimsiz hidli
Muhimlik koeffitsientlarini aniqlashda E.P.Shirokov va V.I.Polegaevlar (2000)
tomonidan meva-sabzavotlar sifatini baholash bo‘yicha ishlab chiqilgan metodikadan
foydalandik. Tadqiqotlar natijasida qovunning har xil tur navlarining organoleptik
xususiyatlari 4-jadvalda keltirilgan.
3-jadval
Mavjud usulda (oftobda) quritilganda o‘rganilgan qovun navlaridan
olingan qoqining sifati (2023 – 2024 yillar)
Nav nomi
Konsisten-
siyasi
Rangi
butunligi
ta’mi
Xush-
bo‘yligi
Umumiy
baho,
ball
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_2-to’plam_Iyun -2025
89
ISSN:3030-3621
Muhimlik koeffitsienti
3,5
3,5
3
6
4
Bosvoldi
4,2±0,4
4,3±0,4
4,2±0,4
4,3±0,4
4,3±0,4
85,4
Gulobi
4,1±0,4
4,2±0,4
4,3±0,4
4,2±0,4
4,3±0,4
84,4
Zargulabi
4,2±0,4
4,1±0,4
4,2±0,4
4,0±0,4
4,3±0,4
82,9
Qoragulobi
4,2±0,4
4,2±0,4
4,3±0,4
4,2±0,4
4,3±0,4
84,7
Ko’k mag’iz
3,4±0,3
3,7±0,4
3,7±0,4
3,2±0,3
3,1±0,3
67,6
Qari qiz
3,6±0,4
3,8±0,4
3,6±0,4
4,1±0,4
3,7±0,4
76,1
Tavsiflashda ekspertlar bahosini jamlashda har bir ko‘rsatkich bo‘yicha
standart og‘ish (S)ni aniqladik. 5 ballik shkalada ekspertlarni standart og‘ishishi
±0,5 balldan oshmadi.
4-jadval
Sun’iy usulda quritilganda o‘rganilgan qovun navlaridan olingan
qoqining sifati (2023 – 2024 yillar)
Na
v nomi
Konsisiten-
siyasi
Rangi
butunligi
ta’mi
Xush-
bo‘yligi
U
mum
iy baho,
ba
ll
Muhimlik koeffitsienti
3,5
3,5
3
6
4
Bosvoldi
4,7±0,
5
4,8±0,
5
4,7±0,
5
4,8±0,
5
4,8±0,
5
94,
7
Gulobi
4,6±0,
5
4,7±0,
5
4,8±0,
5
4,7±0,
5
4,8±0,
5
93,
6
Ko’k
mag’iz
3,8±0,
4
4,1±0,
4
4,1±0,
4
3,6±0,
4
3,4±0,
3
91,
7
Qoragulo
bi
4,7±0,
5
4,7±0,
5
4,8±0,
5
4,7±0,
5
4,8±0,
5
94,
0
Qari qiz
4,0±0,
4
4,2±0,
4
4,0±0,
4
4,6±0,
5
4,1±0,
4
91,
9
Zargulabi
4,7±0,
5
4,6±0,
5
4,7±0,
5
4,4±0,
4
4,8±0,
5
92,
0
Tajribalar davomida qovunni oftobda quritib tayyorlangan qovun qoqilari sifatini
organoleptik baholashni ham amalga oshirdik. Qovun qoqilari sifati amaldagi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_2-to’plam_Iyun -2025
90
ISSN:3030-3621
metodika bo‘yicha amalga oshirildi. Tadqiqot natijalari quyidagicha bo‘ldi: oftobda
quritilgan navlar ichida eng yuqori baho Bosvoldi (85,4), Qoragulobi (84,7), Gulobi
(84,4) va Zargulobi (82,9) navlarida kuzatildi. Kechpishar navlar asosan etli navlar
bo‘lganligi uchun ulardan tayyorlangan qoqilar sifati ham boshqa navlarga nisbatan
yuqori bo‘ldi. Shuningdek, eng past ko‘rsatkichga ega bo‘lgan qoqilar Ko’k mag’iz
(67,6) navlarida kuzatilib, qoniqarsiz (69 balldan past) baholandi va iste’mol uchun
yaroqsizligi ma’lum bo‘ldi.
Qovun mevalarini sun’iy quritish uskunasida quritish yo‘li bilan ham qovun qoqilari
tayyorlanganda organoleptik baholash bo‘yicha natijalari ham oftobda quritilgan
qoqilardan sezilarli darajada yuqori bo‘ldi. Sun’iy quritish uskunasida quritilgan navlar
ichida eng yuqori baho(94,7), Bosvoldi (94,7), Qoragulobi (94,0), Gulobi (93,6) va
Zargulobi (92,0) navlarida kuzatilib, baholash mezonlari bo‘yicha “a’lo” bahoga
baholandi. Oftobda quritilganda yaroqsiz deb baholandi
Xulosa
2. Qovunni oftobda quritib tayyorlangan qovun qoqilari sifatini organoleptik
baholashni ham amalga oshirdik. Tadqiqot natijalari ko’ra oftobda quritilgan navlar
ichida eng yuqori baho Bosvoldi (85,4), Qoragulobi (84,7), Gulobi (84,4) va Zargulobi
(82,9) navlarida kuzatildi.
1. Qovun navlarining mevasidan qoqi chiqimi va sifati bo‘yicha sun’iy quritish
uskunasida quritish afzallikka ega ekanligi ma’lum bo‘ldi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Mirziyoev Sh.M PF-60-son. “2022 — 2026 Yillarga mo‘ljallangan yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”. Prezident Farmoni. –
Toshkent, 2022 yil 28 yanvar.
2.
Mirziyoev Sh.M. PQ-4406-son. “Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini chuqur qayta
ishlash va oziq-ovqat sanoatini yanada rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-
tadbirlar to‘g‘risida” – Toshkent, 2019 yil 29 iyul. http:// www.Lex.UZ / 2019 / 1-
2-b.
3.
Azimov B.J., Azimov B.B. Sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilikda
tajribalar o‘tkazish metodikasi. - T.: Mexnat, 2002. - B. 160-164; 199-200.
4.
Belik V.F. i dr. Metodika fiziologicheskix issledovaniy v ovoщevodstve i
baxchevodstve. - M.: VASXNIIL, 1970. - 211 s.
5.
Organolepticheskie metodы otsenok piщevыx produktov: Terminologiya. - M.:
Nauka, 1990.-38 s.
6.
Polegaev V.I. Metodi otsenki kachestva plodov i ovoщey (Metodicheskie
razrabotki). M.:- 1978.- 66 s
