Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
108
ISSN:3030-3621
P. I. CHAYKOVSKIYDIŃ BESINSHI SIMFONIYASINDAǴI (ОР 63. E-
MOLL) TÁǴDIR TEMASI: MUZIKALIQ-ANALITIKALIQ JANTASIW
Dauletbaeva Gúlxumar
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis
filialı “Muzıkatanıw” qánigeligi 3-kurs studenti
Annotaciya:
Bul maqala XIX ásirdiń rus simfoniyalıq muzıkasınıń eń tásirli hám
dramatikalıq shıǵarmalarınıń biri bolǵan P. I. Chaykovskiydiń Besinshi simfoniyasın
muzıkalıq talıqlaw menen baylanıslı. Simfoniyadaǵı táǵdir temasına pútkil
dramaturgiyalıq element sıpatında ayırıqsha dıqqat awdarıladı, onıń intonaciyalıq
kelbeti hám ózgerislerine itibar beriledi. Forma, orkestrlew, tematikalıq rawajlanıw
hám leytmotivtiń tolıq kórkem obrazdı jaratıwdaǵı ornı qarastırıladı. Tallaw
shıǵarmaǵa emociyalıq tereńlik hám filosofiyalıq baǵdar beriwshi kompozitorlıq
usıllarǵa da kóz qaratıladı.
Gilt sózler:
P. I. Chaykovskiy, Besinshi simfoniya, muzıkalıq talıqlaw, táǵdir
teması, leytmotiv, simfoniyalıq dramaturgiya, orkestrlew, intonaciya, forma
ТЕМА СУДЬБЫ В ПЯТОЙ СИМФОНИИ П. И. ЧАЙКОВСКОГО:
МУЗЫКАЛЬНО-АНАЛИТИЧЕСКИЙ ПОДХОД
Аннотация:
Статья посвящена музыкальному анализу Пятой симфонии П.
И. Чайковского, одного из наиболее выразительных и драматичных
произведений русской симфонической музыки XIX века. Особое внимание
уделяется теме судьбы как сквозному драматургическому элементу, ее
интонационному облику и трансформациям в ходе симфонии. Рассматриваются
форма, оркестровка, тематическое развитие и роль лейтмотива в создании
целостного художественного образа. Анализ сопровождается рассмотрением
композиторских приёмов, придающих произведению эмоциональную глубину и
философскую направленность.
Ключевые слова:
П. И. Чайковский, Пятая симфония, музыкальный
анализ, тема судьбы, лейтмотив, симфоническая драматургия, оркестровка,
интонация, форма
THE FATE THEME IN TCHAIKOVSKY’S SYMPHONY NO. 5: A
MUSICAL ANALYSIS
Abstract:
The article is devoted to the musical analysis of Pyotr Ilyich
Tchaikovsky’s Symphony No. 5 — one of the most expressive and dramatic works of
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
109
ISSN:3030-3621
19th-century Russian symphonic music. Special attention is given to the theme of fate
as a unifying dramaturgical element, its intonational shape, and transformations
throughout the symphony. The paper explores form, orchestration, thematic
development, and the role of leitmotif in constructing a cohesive artistic image. The
analysis highlights the compositional techniques that lend the work its emotional depth
and philosophical dimension.
Keywords:
P. I. Tchaikovsky, Symphony No. 5, musical analysis, theme of fate,
leitmotif, symphonic dramaturgy, orchestration, intonation, form
Dóretiliw tariyxı.
Tórtinshi simfoniyanı dóretkennen keyin on bir jıldan soń
Chaykovskiy jáne usı temaǵa qayttı. Endi ol basqasha simfoniya dóretpekshi boldı:
táǵdir menen gúreske kirisiw hám onı jeńiw.
1887-1888-jıllar onıń ushın júdá qızǵın máwsim boldı. Ol oktyabr ayında
Peterburgta Mariin teatrında qoyılǵan "Charodeyka" operasınıń birinshi
saxnalastırılıwında dirijyorlıq etti, noyabr ayında Moskvada eki simfoniyalıq koncert
berdi, sońınan shet elge birinshi úlken gastrol saparına shıqtı. Shet elde tórt ay bolıp,
óziniń shıǵarmalarınan ibarat koncertlerge Leypcig, Gamburg, Berlin, Praga, Parij,
Londonda dirijyorlıq etti. Kompozitor Grig benen tanısadı.
Mashaqatlı sapar tamamlanǵannan soń, kompozitor úlken jeńillik penen Klin
qalasınan jeti shaqırım uzaqlıqtaǵı Frolovskiy imeniyesine ornalastı. "Men
Frolovskiyge pútkilley ashıq bolıp qaldım," - dep jazǵan edi ol tuwısqanına. Usı jerde
1888-jılı may ayında Besinshi simfoniya ústindegi jumıs baslandı.
Dáslepki waqıtları shıǵarma jazıw júdá ástelik hám qıyınshılıq penen júrdi -
aldınǵı aylardaǵı sharshaǵanlıǵı óz tásirin tiygizdi. Hátte kompozitor óz
imkaniyatlarına gúmanlana basladı. "Endi qattı isleymen, tek basqalarǵa ǵana emes, al
ózime de ele hálsiremedim dep dálillewdi qáleymen, - dep jazǵan edi ol. - Kóbinese
ózime gúmanlanıw keledi hám: toqtaytuǵın waqıt kelgen joq pa, fantaziyamdı hár
dayım hádden tıs zorlaǵan joqpan ba degen soraw payda boladı. Eger maǵan ele on eki
jıl jasawǵa tuwra kelse, bul bir kúni bolatuǵını sózsiz, sonıń ushın da qural-jaraqtı
taslaytuǵın waqıt kelmegenin qaydan bilemen?"
Soǵan qaramastan, 14-avgustqa kelip simfoniya tolıq tamamlandı hám kórnekli
muzıkant hám muzıkalıq jámiyetlik gayratkeri, Gamburg filarmoniya jámiyetiniń
tiykarın salıwshısı hám basshısı I. F. T. Ave-Lallemanǵa baǵıshlandı. Chaykovskiy
onıń menen 1888-jılǵı gastrol saparı waqtında tanısqan hám onıń shıǵıp sóylewlerin
shólkemlestirip qoymastan, barlıq repeticiyadada qatnasqan, keyin kompozitorǵa bir
qansha jaqsı sózler aytqan seksen jasar ǵarrıǵa qattı tásirlengen edi. Simfoniyanıń
premerası 1888-jıldıń 5-noyabrinde Peterburgta Filarmoniya jámiyetiniń koncertinde
boldı, onıń pútkil baǵdarlaması Chaykovskiydiń shıǵarmalarınan quralǵan edi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
110
ISSN:3030-3621
Avtordıń ózi dirijyorlıq etti. 10-dekabrde ol Moskvada RMJ koncertinde de dirijyorlıq
etti.
Eki paytaxtta da jańa simfoniya xalıq arasında úlken tabısqa eristi, biraq sın
pikirler de boldı. Peterburglı recenzentlerdiń biri Chaykovskiydiń talantınıń páseyiwi
haqqında ayttı, ekinshisi ideyasızlıqta ayıpladı. Simfoniya kompozitordıń ózin de
qanaatlandırmadı. "Hár saparı sońǵı simfoniyamnıń sátsiz shıǵarma ekenligine barǵan
sayın kóbirek isenemen, hám bul tosattan bolǵan sátsizlik (múmkin, qábiletlerimniń
tómenlep ketiwi de) meni qattı qapa etedi. Simfoniya júdá reńbáreń, awır, shın júrekten
emes, sozılǵan, ulıwma júdá jaǵımsız bolıp shıqtı," dep jazadı Pyotr Ilich N. fon
Mekkke.
Bul pikir oǵada ádalatsız ekenin túsindiriwdiń keregi joq. Aytpaqshı, sol xatta ol
Taneevtiń ájayıp, joqarı kásiplik dárejedegi muzıkant ekenligin, ol Besinshi
simfoniyanı Chaykovskiydiń eń jaqsı shıǵarması dep esaplaytıńın xabarlaydı. Avtordıń
bul opusqa bunshelli sın kóz-qarastan qarawınıń sebebi, bir waqıtları ózi júdá
isenimlilik penen sáwlelendirgen temanı bul jerde jańasha ashıp beriwge urınıwında
bolsa kerek. Besinshi simfoniyanıń tiykarında da "táǵdir teması" - barlıq bólimler
arqalı ótetuǵın, rawajlanıwı hám ózgerisleri shıǵarmanıń oraylıq ideyasın ashıp
beretuǵın qayǵılı obraz jatır.
1889-jıldıń báhárinde Chaykovskiy Gamburgqa I. F. T. Ave-Lallemanǵa
baǵıshlanǵan simfoniyaǵa dirijyorlıq etiw ushın arnawlı bardı. Ókinishке oray,
qartayǵan muzıkant ózine baǵıshlanǵan atqarıwǵa qatnasa almadı, biraq kompozitorǵa
tásirli xat jiberdi. Gamburg premerasınıń nátiyjesi sonda boldı: Chaykovskiy
simfoniyaǵa óziniń qatnasın qayta kórip shıqtı hám onıń anıq artıqmashılıqların
maqulladı.
Simfoniyanıń
kirisiwi (birinshi bólim)
- Andante tempinde, 4/4 ólsheminde, e-
moll tonlıǵında, sonata formasında dóretilgen. Bul bólim bas klarnet penen tómengi
tarlı sazlardıń járdeminde orınlanatuǵın azalı marsh. "Táǵdir aldında tolıq tájim etiw...
aytıp bolmas táǵdirge baǵınıw, - dep jazadı bul muzıkalıq obraz haqqında Chaykovskiy
óziniń qara jazbalarında." Birinshi bólimniń tiykarǵı partiyası - jáne de marsh, endi
bekkem, biraq ele de qarańǵı hám tınıshsız. Háreketi jıldam, ritmi anıqlasqan. Áste-
aqırın reńi jaqtılanıp, kúsh jıynap, muzıkalıq aǵım barǵan sayın qúdiretlenip, tez arada
tásirli kulminaciyaǵa jetedi. Qosımsha partiya - romantikalıq qosıq tárizli. Skripka
naması aldınǵı dawıllı hárekettiń dawamınday bolıp esitiledi. Qosımsha partiya
ishindegi vals epizodı - dramadan tolıq shetlesiwi. Onda náziklik hám páklik húkimdar.
Biraq pútkil orkestrdiń keskin akkordları vals júrisin buzıp, dramatikalıq, tolı
qızǵınlıqtaǵı gúreske qaytaradı. Ol rawajlanıwdıń keskin soqlıǵısıwların, pútkil
birinshi bólim muzıkasınıń tragediyalıǵın belgileydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
111
ISSN:3030-3621
Ekinshi bólim
- andante cantabile con alcuna licenza, 12/8 ólsheminde, D-dur
tonallıǵında, úsh bólimli formada (A-B-A) dóretilgen. Chaykovskiy lirikasınıń eń
ájaiyıp úlgilerinen biri. Tarlı sazlardıń qayǵılı xoralı jańlaydı, soń tereń tásirli solo
menen valtorna kiredi. Oǵan lirikalıq jaqtı aǵash demli sazlar qosıladı. Júdá sulıw qosıq
ósip, gúllep atır. Biraq táǵdir teması basıp kiredi. Oǵan juwap - bir pútin tınıshlıqtan
soń - adam dawısına uqsas tásirli tembrdegi violoncheller jáne de ekspressiv jańlaǵan
nama menen juwap qaytaradı. Chaykovskiydiń ózine ǵana tán bolǵan namanıń sheksiz
tolqını jáne de ayawsız táǵdir tárepinen úziledi. Aqırǵı ret ájaiyıp nama múńli, qayǵıǵa
tolı halda payda boladı. Bólimdi klarnettiń qısqa dem alıwı juwmaqlaydı.
Simfoniyanıń
úshinshi bólimi
– Allegro moderato tempinde, 3/4 ólsheminde, A-
dur tonlıǵında, ózgeriwshi vals. Onıń naması ásbaplarda erkin ótedi, akcentler ádettegi
ayaq oyın ólshemin buzıp, qıyalıy jılısıp, muzıkaǵa erkinlik, dem alıwdıń keńligin
beredi. Tragediyalıq qarama-qarsılıqlar shetlesip, artta qaladı. Tek bólimniń aqırında,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
112
ISSN:3030-3621
vals ritmine jasırınǵanday, táǵdir teması ótedi, biraq ol da ulıwma tınısh, azǵana múńli
keypiyattı buzbaydı.
Final
(Andante maestaso, 4/4 ólsheminde, E-dur tonlıǵında, úsh bólimli forma
kodası menen)
valstıń sońǵı akkordlarınan keyin saltanatlı, hátte jeńiske tolı marsh
júrisi menen baslanadı. Bul táǵdir temasınıń jańǵırıǵı - ózgergen, kúsh, batırlıq
muzıkasına aylanǵan. Qaytalap-qaytalap, orkestrdiń tolıq jańǵırıǵın jarıp ótetuǵın mıs
sazlardıń tembrinde táǵdir teması esitiledi. Simfoniyanıń juwmaqlawshı taktlarında ol
jeńimpaz, saltanatlı jańǵırıqta payda boladı. Simfoniyanıń bunday juwmaqlanıwı
talqılawshıǵa qarama-qarsı kóz-qaraslardı bildiriw múmkinshiligin beredi -
kompozitor jumbaq qoydı: táǵdir teması ulıwma quwanıshqa baǵınadı ma, yaǵnıy
jeńilgen bolıp shıǵadı ma, yamasa bul onıń, táǵdirdiń jeńisi hám saltanatı ma?
№ Bólim
ataması
Temp
Razmer
Tonlıq
Forma
1
I bólim
Andante
4/4
e-moll
Sonata forması
2 II bólim Andante cantabile con
alcuna licenza
12/8
D-dur
úsh bólimli forma
(A-B-A)
3
Valse
Allegro moderato
3/4
A-dur
vals
4
Finale
Andante maestaso
4/4
E-dur
Sonata forması
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
113
ISSN:3030-3621
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM
ÓNER MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific research
journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva G., Kamalova G. J. CHARSHEMOVTIŃ DÓRETIWSHILIGINDE
SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
