Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
101
ISSN:3030-3621
P. I. CHAYKOVSKIYDIŃ AQIRĢI SIMFONIYASI(ОР 74, H-MOLL): ÓMIRI
KONTEKSTINDEGI TRAGEDIYA
Dauletbaeva Gúlxumar
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası
Nókis filialı “Muzıkatanıw” qánigeligi 3-kurs studenti
Annotaciya:
Bul maqala P. I. Chaykovskiydiń sońǵı úlken simfoniyalıq
shıǵarması bolǵan Altınshı (Patetikalıq) simfoniyasınıń muzıkalıq analizine arnalǵan.
Simfoniyanıń forması, qurılısı hám intonaciyalıq shólkemlestiriliwi onıń tragizmdi
hám lirizmdi qarama-qarsı qoyatuǵın ózgeshe dramaturgiyası kontekstinde
qarastırıladı. Shıǵarmanıń kulminaciyalıq hám filosofiyalıq orayı sıpatındaǵı finaldıń
áhmiyetine ayırıqsha dıqqat awdarıladı. Sonday-aq, kompozitordıń ólimine jaqın
waqıttaǵı ishki dúnyasin sáwlelendiriwshi orkestr sheshimleri, kórkemlew quralları
hám simvolikası talqılanadı.
Gilt sózler:
P. I. Chaykovskiy, Altınshı simfoniya, Patetikalıq, muzıkalıq analiz,
tragediya, final, lirika, orkestrlaw, simfoniyalıq dramaturgiya, intonaciya, qurılıs
ПОСЛЕДНЯЯ СИМФОНИЯ П. И. ЧАЙКОВСКОГО: ТРАГЕДИЯ В
КОНТЕКСТЕ ЖИЗНИ
Аннотация:
Статья посвящена музыкальному анализу Шестой
(Патетической) симфонии П. И. Чайковского — последнего крупного
симфонического произведения композитора. Рассматриваются форма, структура
и интонационная организация симфонии в контексте её уникальной
драматургии, противопоставляющей трагизм и лиризм. Особое внимание
уделяется роли финала как кульминационного и философского центра
произведения. Также анализируются оркестровые решения, выразительные
средства и символика, отражающие внутренний мир композитора в преддверии
его смерти.
Ключевые слова:
П. И. Чайковский, Шестая симфония, Патетическая,
музыкальный анализ, трагедия, финал, лирика, оркестровка, симфоническая
драматургия, интонация, структура
TCHAIKOVSKY’S FINAL SYMPHONY: TRAGEDY IN THE
CONTEXT OF HIS LIFE
Abstract:
The article focuses on the musical analysis of Pyotr Ilyich
Tchaikovsky’s Sixth (Pathétique) Symphony — the composer’s final major symphonic
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
102
ISSN:3030-3621
work. It examines the form, structure, and intonational organization of the symphony
in the context of its unique dramaturgy, contrasting tragedy and lyricism. Special
attention is given to the finale, which serves as the emotional and philosophical climax
of the piece. The analysis also explores orchestration, expressive devices, and
symbolism reflecting the composer’s inner world shortly before his death.
Keywords:
P. I. Tchaikovsky, Symphony No. 6, Pathétique, musical analysis,
tragedy, finale, lyricism, orchestration, symphonic dramaturgy, intonation, structure
Besinshi simfoniya jaratılǵannan keyin bir jıl ótkennen soń Chaykovskiy bılay
dep jazǵan edi: "Men pútkil dóretiwshilik jolımnıń juwmaǵı bolǵanday qanday da bir
úlken simfoniya jazǵım keledi... Usınday simfoniyanıń anıq emes jobası kópten beri
basımda júr... Usı niyetimdi orınlamay ólip ketpewdi úmit etemen". 1891-jılı
simfoniyanıń nota sızbaları hám sózli baǵdarlaması payda bolıp, kompozitor oǵan
"Ómir" degen at beriwdi oylaǵan. "Birinshi bólim - pútkil isenim, háreketke umtılıw.
Qısqa bolıwı kerek (aqırı - ólim, joq bolıwdıń nátiyjesi). Ekinshi bólim - muhabbat;
úshinshi - kewil qalıw; tórtinshisi tınıp qalıw menen tamamlanadı (ol da qısqa)". Bul
baǵdarlama ámelge asırılmadı, biraq kompozitor ushin júdá qádir-qımbatlı bolǵan
niyet onı tolqınlandırıwın dawam etti. 1892-jıldıń gúzinde Chaykovskiy simfoniya
(mi-bemol majorda) ústinde islegeninen keyin onı tamamlaǵan, biraq tosattan
jazǵanlarınan kewli qalıp, notalardı joq qılǵan.
1893-jıldıń fevral ayında si minordaǵı jańa simfoniyanıń jobasın oylay baslaǵan.
Xatlarınıń birinde kompozitor bılay dep xabarlaydı: "Sapar waqtında mende basqa
simfoniya haqqında pikir payda boldı... sonday baǵdarlama menen, ol hámme ushin
jumbaq bolıp qaladı... Bul baǵdarlama júdá subektivlik penen suwǵarılǵan, hám
kóbinese sayaxat waqtında onı qıyalımda dóretip atırıp, kóp jılaǵanman".
Altınshı simfoniya júdá tez qaǵazǵa tústi. 4-fevraldan 11-fevralǵa shekem
Chaykovskiy birinshi bólimdi tolıq hám ekinshi bólimniń yarımın jazıp pitkerdi. 11-
fevraldan baslap, bir aydan aslam waqıt dawamında kompozitor birneshe ret jumısın
toqtatıp, sońǵı jılları jasap atırǵan Klin qalasınan uzaq waqıtqa shıǵıp ketken. 14-
fevralda Moskvada óz shıǵarmalarınan ibarat koncertke dirijyorlıq etken. 17-fevraldan
24-fevralǵa shekem Klinge qaytıp kelip, úshinshi bólim ústinde islegen, al 25-fevralda
jáne Moskvada bolıp, úmit baǵıshlaǵan jas kompozitorlardıń biriniń syuitasın tıńlaǵan.
19-martta jumıstı qayta baslap, 24-martta final hám ekinshi bólimdi juwmaqlaǵan. Usı
kúni qol jazbasına "Quralma eskizlerdi tolıq pitkerdim" dep jazıp qoyǵan.
Chaykovskiy óziniń kishi kásiplesi kompozitor M. M. Ippolitov-Ivanovqa jazǵan
xatında bılay degen: "Men bul qısta, yaǵnıy oktyabrden baslap júdá kóp sayaxat ettim,
turaqlı jasamadım. Degen menen, geydе úyde de bolatuǵın edim. Bilmeymen, saǵan
simfoniyam tayar bolǵanın, biraq onnan birden kewlim qalıp, onı jırtıp taslaǵanımdı
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
103
ISSN:3030-3621
jazǵan edim be? Endi usı úzilisler waqtında jańasın jazdım hám bunı endi hesh jırtıp
taslamayman".
Orkestrlewdiń baslanıwı aldında jáne bir eń uzaq tánepis boldı. Sol kúnleri
kompozitor fortepiano ushin 15 pesa (op. 72) jazǵan, Moskva hám Nijniy Novgorodta
bolıp, D. M. Ratgauzdıń qosıqlarına altı romans (op. 73) jazıp úlgergen, al 5-mayda
Peterburg arqalı birneshe kún bolıp, úlken sırt el saparına shıqqan. Bir neshe hápte
ishinde ol Berlin, London, Parij qalalarında bolıp, koncertler bergen, muzıkantlar
menen sáwbetlesken, hár túrli saltanatlı qabıllawlarǵa qatnasqan. Ol xalıqaralıq dańqqa
iye bolǵanlıqtan, iri mádeniyat ǵayratkerleri menen baylanıslardı saqlap turıwı kerek
edi. Aytpaqshı, onıń sırt elge sapar etiwiniń sebepleriniń biri usı xalıqaralıq tán alınıwdı
tastıyıqlaw edi - Kembridjde K. Sen-Sans hám E. Grig penen birge oǵan saltanatlı
jaǵdayda Kembridj universitetiniń húrmetli doktorı ataǵı berilgen.
Rossiyaǵa qaytıp kelgennen soń ol basılıp atırǵan shıǵarmalardı tez arada
dúzetiwi, Úshinshi fortepiano koncertiniń qaralamasın jazıwı kerek boldı. Tek 20-
iyulde, aqırında Klinge kelip, simfoniyanı orkestrlewdi baslaǵan. "Orkestrlew barǵan
sayın maǵan qıyınıraq bolıp atır. Jigirma jıl aldın men hesh oylanbastan jumıs islep,
jaqsı nátiyje alataǵın edim, - dep jazǵan ol ajaǵasınasına. - Endi men qorqaq hám ózime
isenimsiz bolıp qaldım. Búgin kún boyı eki bettiń ústinde otırdım - hámme nárse men
qálegenindey bolıp shıqpay atır". Usı haqqında ol simfoniya baǵıshlanǵan eń jaqın
adamlarınıń biri, súyikli jiyeni V. L. Davıdovqa da jazǵan: "Men onıń mazmunınan
júdá qanaatlanaman, biraq onıń sazlanıwınan qanaatlanbayman yamasa, durısıraǵı,
tolıq qanaatlanbayman. Hámme nárse men árman etkenindey bolıp shıqpay atır".
12-avgustta orkestrlewdi tamamlaǵan. Avtor partiyalardı kóshirip jazıwǵa bergen
- 16 (28) oktyabrge Peterburgta premera belgilengen.
Altınshı simfoniyanıń birinshi atqarılıwı 1893-jıl 16 (28) -oktyabrde Peterburgta
avtor basqarıwında bolıp ótken hám tabısqa erisе almaǵan. "Bul simfoniya menen qızıq
nárse bolıp atır! - dep jazǵan kompozitor premeradan keyin. - Ol unamay qalǵan joq,
biraq geybirewlerde túsinbewshilik payda etken. Ózime kelsek, men onı basqa hár
qanday shıǵarmamnan góre kóbirek maqtanısh etemen". Bul shıǵarma birneshe kúnnen
keyin, Chaykovskiydiń qayǵılı hám waqıtsız qaytıs bolıwınan soń, E. Napravnik
basqarıwında orınlanǵanda tolıq tán alınǵan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
104
ISSN:3030-3621
Simfoniya áste
kirisiw
(Adagio, 4/4 ólsheminde, h-moll tonlıǵında)menen
baslanadı. Qarańǵı tereńlikten kem-kemnen qayǵılı motiv ósip shıǵadı.
Bas partiyanıń(Allegro non troppo) tiykarında sol motiv, biraq joqarı registrge
kóshirilgen, basqa ásbaplar menen, tezlestirilgen tempte. Háreket, ózgeriwsheń bolsa
da, barǵan sayın kúsheyip, qorqınıshlı fanfaralardıń kiriwine alıp keledi. Ses aǵımı
úziledi, tek alttıń jalgız dawısı qaladı. Ol da tınıp, qosımsha partiyanıń teması
baslanadı. Skripka naması - Chaykovskiydiń eń ájaiyıp namalarınıń ishindegi eń
sulıwı. Ekspoziciya tereń pianissimo menen juwmaqlanadı. Sońınan qorqınıshlı,
qıyratıwshı soqqı keledi. Úlken jarılıw sıyaqlı rawajlanıwshı bólim baslanadı. Eń
kúshli háreket qızǵan lava aǵımınıń qaynawınday rawajlanadı. Tolqın izinen tolqın
kúshli urıladı. Jer betindegi umtılıslardıń bosqa ekenligi haqqında qáwipli eskertiw
retinde pravoslav diniń «Со святыми упокой» qosıǵınıń teması kirip keledi. Biraq
jáne de, úlken kúsh penen, derlik joqlıqtan bas tema kóteriledi. Bul kulminaciya
shoqqısında dinamikalıq repriza baslandı. Onda burınǵı kúsh penen gúres dawam etedi,
ol trombonlardıń tarlı ásbaplar menen tragediyalıq sóylesiwinde óziniń eń joqarı
noqatına jetedi. Hámme nárse pitken sıyaqlı. Biraq úzilisten keyin, hesh qanday
ótiwsiz, tayarlıqsız ájayıp, sózsiz sulıwlıqqa tolı qosımsha tema estiledi. Birinshi bólim
onıń áste-aqırın joǵalıwı, jansız tómenge túsiwshi pıccikatolar fonındaǵı salmaqłı
qozǵalısı menen juwmaqlanadı.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
105
ISSN:3030-3621
Simfoniyanıń
ekinshi bólimi
–(Allegro con grazia tempinde, 5/4 ólsheminde, D-
dur tonlıǵında) ádettegidey úsh emes, al bes sherek ólshemli ózgeshe vals. Onıń naması
názik, sulıw, hátteki geyde naz benende. Orta bólimde birinshi bólimniń qayǵılı sesleri
payda boladı. Biraq sırttan tınısh kóringen vals qaytıp keledi. Tek onıń kodasına ǵana
qayǵılı intonaciyalar enedi.
Pauza tawsıldı.
Úshinshi bólim
,(Allegro molto vivace tempinde, 4/4 (12/8)
ólsheminde, G-dur) skersoda, ómir óziniń stixiyalı kúshi menen, onıń rehimsiz,
ayawsız gúresi menen kórinedi. Dáslepki nama isenimli marshqa aylanadı. Ol hámme
nárseni ózine boysındırıp, úlken qorqınıshlı hám jeńimpaz kúshke aylanadı.
Final
(Adagio lamentoso tempinde, 3/4 ólsheminde, h-moll tonlıǵında)úzilgen
úmitler, bálkim joq bolǵan ómir haqqındaǵı qayǵılı qosıq bolıp baslanadı. Bas tema
tańqalarlıq. Bul derlik birinshi bólimniń qosımsha partiyasındaǵı nama menen birdey.
Ol tap sol sesler menen baslanadı, onda tap sol interval júrisler, tap sol passaj kóterilisi
bar. Biraq tonallıq ózgerdi - quyashlı re majorınıń ornına qayǵılı, azalı si minor. Nama
aqırına shekem jetkerilmeydi - ol tolıq aytılmaydı, kúsh jetpegendey bolıp qayǵılı túrde
tamamlanadı hám endi ájayıp namaga uqıplı bolmay qaladı... Ekinshi tema, jaqtıraq,
titirewshi triol fonında, de birinshi bólimniń qosımsha partiyasınan alınǵan, bizdi onıń
basqa tárepine qaytarǵanday. Solay etip, pútkil final simfoniyanıń basında ájayıp hám
jetip bolmaytuǵın idealdı belgileytugın temanıń ayırım motivlerine tiykarlanǵan.
Simfoniyanıń lirikalıq hám qayǵılı áste juwmaqlawshı bólimi tek ǵana qayǵı emes, al
ayanısh, táǵdirdiń ádalatsızlıǵına qarsı narazılıq, jetip bolmaytuǵın, erisip bolmaǵan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
106
ISSN:3030-3621
idealǵa saǵınısh, onıń aldında bas iyiw kórinislerin de ózinde jámleydi. Kem-kemnen
tınıp, ses joǵalıp baradı. Ómir dógeregi juwmaqlandı. Barlıq nárse joqlıqqa sińip ketti.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
№
Bólim
ataması
Temp
Razmer
Tonlıq
Forma
1
I bólim
Adagio
4/4
h-moll
Sonata forması
2
II bólim
Allegro con grazia
5/4
D-dur
úsh bólimli forma
(A-B-A)
3
III bólim
Allegro molto vivace
4/4
(12/8)
G-dur
Úsh bólimli forma
4
Finale
Adagio lamentoso
3/4
h-moll
Úsh bólimli forma
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
107
ISSN:3030-3621
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM
ÓNER MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific research
journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva G., Kamalova G. J. CHARSHEMOVTIŃ DÓRETIWSHILIGINDE
SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
