Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
214
ISSN:3030-3621
AVTOMOBILLAR GIDRAVLIK RUL KUCHAYTIRGICHI
Komilov Abduvali Alijon o’gli
Andijon Davlat Texnika instituti
4 kurs, 70.21-gurux talabasi
Rul kuchaytirgichi boshqaruv mexanizmining bir qismi bo'lgan gidravlik
tizimdir. Uning maqsadi yaxshi javob berish va "teskari aloqa" deb ataladigan vositani
boshqarishni osonlashtirishdir.
Rul kuchaytirgichi ikkita asosiy funktsiyaga ega:
-
haydovchining rulni aylantirish uchun zarur bo'lgan harakatini kamaytirish;
-
tebranish darajasini pasaytirish va oldingi g'ildiraklardan rulga uzatiladigan
zarbalar sonini kamaytirish.
Bundan tashqari, qurilma oldingi shina teshilganda avtomobilni boshqarishni
xavfsizroq qiladi. Teshilish paytida yoki undan bir necha soniya o'tgach, rulga kuchli
silkinish yoki surish qo'llaniladi, bu haydovchining qo'llariga shikast etkazishi
mumkin.
Shlangi quvvat boshqaruvi tizimi birinchi marta 20-asrning o'rtalarida yuk
mashinalarida ishlatilgan. Uning asosiy vazifasi boshqaruvni osonlashtirish edi, chunki
traktorlarda buni qilish juda qiyin. Vaqt o'tishi bilan tizim engil avtomobillarga o'tdi
(ilgari burilish paytida kuch faqat vites qutisi tomonidan oshirilgan). Bugungi kunda
avtomobillarning aksariyati u bilan jihozlangan.
Shuni ta'kidlash kerakki, elektr boshqaruvi ishlamay qolganda, rul tizimi ishlashda
davom etadi, lekin rul qattiqroq va sezgirroq bo'ladi.
(1-rasm) Gidravlik rul mexanizmi
.
1-Ishchi suyuqlik baki, 2-suyuqlik nasosi, 3-suyuqlik qaytuvchi quvr, 4- suyuqlik
uzatuvchi quvr, 5- gidravlik silindrlar, 6- taqsimlagich,
Rul boshqaruvi elektr quvvati boshqaruvi (EUR) bilan raqobatlashishi kerak.
Ushbu qurilmalarning hech biri kamchiliklardan xoli emas. Ammo kuchaytirish uchun
katta quvvat kerak bo'lganda, masalan, og'ir avtomobillarda yoki sport avtomobillarida,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
215
ISSN:3030-3621
tez aylanish paytida bir xil kuch muhim bo'lgan, bu ham katta quvvat zaxirasini talab
qiladigan rulda regulyator ajralmas hisoblanadi.
Vites qutisi bo'lgan shunga o'xshash elektr motor katta massaga, o'lchamlarga
ega bo'ladi va bortdagi elektr tarmog'ini og'ir yuklaydi.
Shu bilan birga, elektr boshqaruvini nozik sozlash juda qiyin, bu sof mexanik
boshqaruv bosimi distribyutorining cheklangan imkoniyatlari bilan bog'liq. Tezlik,
g'ildirak burchagi, yo'l sirtining holati kabi qo'shimcha haydash parametrlarini hisobga
olmaydi.
(2 rasm) Gidravlik rul kuchaytirgich, real ko’rinishi
Rul boshqaruvi va EUR ning foydali fazilatlarini birlashtirish uchun nasos
bosimi yaratiladigan yoki sof elektr bilan modulyatsiya qilinadigan elektro-gidravlik
tizimlar yaratildi, bu esa uni bort kompyuteridan boshqarishga imkon beradi.
Funktsiyalar sezilarli darajada kengaytirildi. Kamchiliklari Rulda kuchaytirgichiga
davriy texnik xizmat ko'rsatish zarurligini o'z ichiga oladi. Yog'ni o'z vaqtida
o'zgartirish, muhrlar va boshqa gidravlik qismlarning xavfsizligini kuzatish kerak.
Ammo bu unchalik qiyin emas, u nisbatan kamdan-kam hollarda amalga oshiriladi,
shuning uchun elektr boshqaruvi turli xil avtomobillarda muvaffaqiyatli qo'llanilishida
davom etmoqda.
XULOSA
Gidravlik rul kuchaytirgichi zamonaviy avtomobillarda boshqaruv qulayligini
oshiruvchi muhim mexanizmlardan biridir. Uning asosiy vazifasi – rul boshqaruviga
inson kuchi sarfini kamaytirish va avtomobilni harakat yo‘nalishiga oson
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
216
ISSN:3030-3621
moslashtirishdan iborat. Ushbu tizim, ayniqsa, og‘ir transport vositalari va yirik shahar
harakati sharoitida yuqori samaradorlikka ega.
Tadqiqotlar va amaliy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, gidravlik rul kuchaytirgichi
nafaqat harakat xavfsizligini oshiradi, balki rul mexanizmi qismlarining xizmat
muddatini uzaytiradi. Gidravlika asosida ishlaydigan bu tizim bosim ostidagi suyuqlik
orqali momentni uzatadi va avtomobil boshqaruvining aniqligi hamda tezkorligini
ta'minlaydi. Uning yengil ishlashi haydovchining charchash darajasini kamaytirib,
umumiy ekspluatatsion samaradorlikni oshiradi.
Shu bois, gidravlik rul kuchaytirgichi – texnologik taraqqiyot mahsuli sifatida,
bugungi kundagi avtomobilsozlikda asosiy mexanik yordamchi tizimlardan biri
sanaladi. Kelgusida esa ushbu tizimni elektr-gidravlik va to‘liq elektr boshqaruv
tizimlariga o‘tkazish orqali avtomobil boshqaruvini avtomatlashtirish va energiya
samaradorligini yanada oshirish mumkin bo‘ladi.
ADABIYOTLAR
1.
Almataev T., Karimxodjaev N., Qayumov B., Yo’ldashev A. Bakalavr yo’nalishi
talabalari uchun Diplom loyihasini bajarish bo’yicha uslubiy qo’llanma
2.
X.Mamatov. Avtomobillar. 1-qism.
3.
X.Mamatov. Avtomobillar. 2-qism.
4.
Вахламов В.К.(Автомобили: конструкция и элементы расчета.)
5.
Fayzullaev E. “Transport vositasining tuzilishi va nazariyasi. -M.: - 1997.-197s.
6.
Sarimsaqov A. “Avtomobilsozlik va traktorsozlik” yo‘nalishi bo‘yicha “Diplom
loyihasining iqtisodiy qismini bajarish uchun” Uslubiy ko‘rsatma Andijon-2018.
