Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
3
ISSN:3030-3621
SHAHAR KO‘CHALARIDA YTH KO‘P SODIR BO‘LADIGAN ZONALARNI
ANIQLASH VA BARTARAF ETISH YO‘LLARI
Mirzayev Abduxannon Abdumannonovich
Avtomobilsozlik va transport kafedrasi assistenti
Olimjonov Xikmatilla Raxmatilla oʻgʻli
Andijon davlat texnika instituti talabasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada shahar ko‘chalarida yo‘l-transport hodisalari (YTH) ko‘p
sodir bo‘ladigan xavfli zonalarni aniqlashning ilmiy-amaliy asoslari, ularni tahlil qilish
usullari va bartaraf etish choralari yoritilgan. Tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasi IIV
Yo‘l harakati xavfsizligi bo‘limining statistik ma’lumotlari asosida Toshkent,
Samarqand va Andijon shaharlari kesimida YTHlar ko‘p sodir bo‘ladigan nuqtalar
aniqlangan. Shuningdek, geoinformatsion tizimlar, raqamli monitoring vositalari va
mahalliy qonun hujjatlari asosida xavfli yo‘l segmentlarini kamaytirish bo‘yicha taklif
va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Maqola urbanizatsiya sharoitida transport xavfsizligini
ta’minlashga qaratilgan kompleks yondashuvni taklif qiladi.
Kalit so‘zlar:
yo‘l-transport hodisasi, xavfli zona, GIS tahlil, shahar
infratuzilmasi, YHXBB statistikasi, YTH profilaktikasi.
Bugungi tez sur’atlar bilan rivojlanib borayotgan urbanizatsiya sharoitida
transport tizimi har bir shahar hayotining ajralmas qismiga aylangan. Avtotransport
vositalarining soni yil sayin ortib borayotgani bilan birga, yo‘l-transport hodisalari
(YTH) soni ham sezilarli darajada ko‘paymoqda. Ayniqsa, aholisi zich joylashgan yirik
shaharlar, masalan Toshkent, Samarqand, Namangan, Andijon kabi hududlarda
YTHlar xavfi jiddiy muammoga aylanmoqda.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi IIV Yo‘l harakati
xavfsizligi bosh boshqarmasining (YHXBB) 2024-yil yakunlari bo‘yicha hisobotida
qayd etilishicha, yil davomida respublika bo‘yicha
17 430 ta yo‘l-transport hodisasi
sodir bo‘lgan bo‘lib, shundan
61 foizi aynan shaharlarda
ro‘y bergan. Ularning
aksariyati piyodalar qatnashgan holatlar, svetofor belgilariga amal qilmaslik, transport
vositalari o‘zaro to‘qnashuvi yoki noto‘g‘ri yo‘l infratuzilmasi bilan bog‘liq bo‘lgan.
Toshkent shahrida o‘tkazilgan tahlillar natijasiga ko‘ra, har kuni o‘rtacha
12 dan
ortiq YTH
sodir bo‘lmoqda. Shu bilan birga, tahlil qilingan YTHlarning 70 foizdan
ortig‘i aynan ma’lum yo‘l kesimlarida yoki chorrahalarda takrorlanib sodir bo‘lgan. Bu
esa, “xavfli zona” (yoki “qizil nuqta”) deb nomlanuvchi hududlarning mavjudligini va
ularni aniqlash zarurligini ko‘rsatadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
4
ISSN:3030-3621
Xalqaro tajriba ham bu muammoning dolzarbligini tasdiqlaydi. Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, har yili dunyo bo‘yicha 1,3 milliondan
ortiq inson YTH oqibatida hayotdan ko‘z yumadi va ularning 70% dan ortig‘i shahar
infratuzilmasi yetarlicha xavfsiz bo‘lmagan joylarda sodir bo‘lgan. YTH ko‘p sodir
bo‘layotgan hududlarni aniqlash va ularni bartaraf etish masalasi ko‘plab davlatlarda,
xususan, Germaniya, Janubiy Koreya, Yaponiya, AQShda maxsus dasturlar, sun’iy
intellekt
tizimlari
va
geoinformatsion
vositalar
yordamida
yechilmoqda.
O‘zbekistonda ham bu borada dastlabki qadmlar qo‘yilmoqda, biroq tizimli va chuqur
tahlilga asoslangan yondashuv hanuzgacha yetarli emas. Shu munosabat bilan ushbu
maqolada YTH ko‘p sodir bo‘layotgan shahar ko‘chalarida xavfli zonalarni
aniqlashning ilmiy-uslubiy asoslari, zamonaviy texnologiyalarning o‘rni, statistik
tahlilning ahamiyati, amaldagi qonunchilik talablari hamda ularni bartaraf etish
bo‘yicha tavsiyalar chuqur yoritiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – YTHlar sonini
kamaytirish orqali shahar aholisining xavfsizligini ta’minlash va barqaror transport
muhitini shakllantirishdan iborat.
Yo‘l-transport hodisalari (YTH) ko‘p sodir bo‘ladigan zonalarni aniqlash bilan
bir qatorda, bu hududlarda xavfni kamaytirish, fuqarolarning hayoti va sog‘lig‘ini
himoya qilish maqsadida tizimli chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy
etish zarur. Quyidagi yondashuvlar xavfli zonalarni bartaraf etishda samarali
hisoblanadi:
Hayot go‘zal. Uni boy berish esa birgina e’tiborsizlikdan, birgina noto‘g‘ri
chiziqdan, birgina tormoz bosilmagan ondan boshlanishi mumkin. Yo‘l – harakat
manbai, ammo u noto‘g‘ri boshqarilsa, halokat maydoniga aylanishi hech gap emas.
Ayniqsa, shaharlarimizning tor ko‘chalari, burilishli yo‘llari, doimiy shovqinga to‘la
markaziy chorrahalari... Bularning ba'zilari – go‘yoki tinch ko‘rinadi, ammo ichidan
xatar sochadi. Shu bois, xavfli zonalarni aniqlash – faqat muammo ro‘yxatini tuzish
emas, balki har bir nuqtaga mehr bilan, e’tibor bilan qarab, u yerdagi hayotga qayta
nafas berish demakdir. Keling, bu zonalarni qanday qilib tinch va xavfsiz hududlarga
aylantirish mumkinligini izlab ko‘ramiz
Inson ko‘pincha tashqi ko‘rinishga qaraydi, biroq xavfsizlik go‘zallikdan ustun
turadi. Xavfli zonalarda birinchi navbatda yo‘lning o‘zi tahlil qilinadi: u tekismi?
Yorug‘mi? Chiziqlar ko‘rinadimi? Agar yo‘q bo‘lsa, bu yerga birinchi navbatda chiroq,
chizgi, yo‘l chetidan piyodalar yo‘lagi kerak bo‘ladi. Go‘yoki harakatlanuvchi
jonzotlar uchun yo‘l emas, hayot chizig‘i tortiladi.
Ba'zida yo‘l jim. Ko‘chada mashina ko‘p, odam ko‘p – ammo hech kim nimaga
amal qilishni bilmaydi. Svetofor ishlamaydi, belgilar so‘ngan. Bu yerda e'tibor – to‘g‘ri
belgilashga, zamonaviy svetoforlarga qaratiladi. Belgilar faqat temirdan emas – ular
ogohlantiruvchi, boshqaruvchi, himoyalovchi til. Svetoforlar esa nafaqat ruxsat, balki
ogohlantirish – ularning har biri hayotni bir daqiqa uzaytiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
5
ISSN:3030-3621
Tez yurish – g‘alaba deb o‘ylovchilar bor. Ammo shahar ko‘chalarida bu g‘alaba
emas, xatarlidir. Shuning uchun xavfli joylarda tezlikni tushirish vositalari, ya’ni
"tepachalar", radarlar, avtomatik kameralar o‘rnatiladi. Mashina haydovchisi u yerga
yaqinlashganda o‘ziga savol beradi: “Men kimnidir hayotini xavf ostiga
qo‘yayapmanmi?” – deb. Bu savolni berishga majbur qilish – tizimning yutug‘i.
Har bir odam yo‘lda qatnashuvchi. Balki u haydovchi, balki piyoda, balki
velosipedchi... Farqi yo‘q. U – ishtirokchi. Demak, ogoh bo‘lishi kerak. Shu sababli
maktablarda, mahallalarda, ommaviy axborot vositalarida xavfsizlik saboqlari beriladi.
YTH haqida ogohlantiruvchi lavhalar, bolalar uchun interaktiv o‘yinlar, hatto katta
yoshlilar uchun qiziqarli tanlovlar tashkil etiladi. Bilim bu yerda qurolga aylanadi –
hayotni asraydigan qurol.
Endi zamon o‘zgardi. Kamera ko‘radi, sun’iy intellekt tahlil qiladi, tizimlar
avtomatik ogohlantiradi. Bunday joylarda xavfli zonaga yaqinlashayotgan mashina –
turgan svetofor emas, balki ishlayotgan tizim tomonidan kuzatilib, boshqariladi. Bu
texnologiya nafaqat nazorat qiladi, balki oldini oladi.
Tizimda muammo bo‘lsa, qonun harakatga keladi. Xavfli zonalarni rasman e’lon
qilish, u yerdagi harakatga cheklovlar qo‘yish, qoidabuzarlarga og‘irroq jazolar
tayinlash – bular barchasi qonun orqali amalga oshiriladi. Zero, qonun faqat qog‘ozda
emas, amalda bo‘lsa, xavfsizlik yurakdan joy oladi.
Tizim kuchli, texnika ilg‘or, ammo fuqarolar befarq bo‘lsa – xavfsizlik
cho‘qqiga chiqolmaydi. Mahallalar, jamoatchilik vakillari, oddiy fuqarolarning o‘zi
o‘z hududidagi muammoni ko‘rsatmasa, hech bir tizim uni sezmaydi. Shu bois, xavfli
hududlarni bartaraf etishda aholi fikri, kuzatuvi, ogohlantiruvi ham oltin qadar qadrli.
Xavfsiz yo‘l – bu faqat asfaltlangan yo‘l emas. Bu – fikrlangan, nazorat qilingan,
himoyalangan, o‘rgatilgan va ogohlantirilgan hududdir. Har bir chora – bu bir inson
hayotini saqlab qolish degani. Biz bu zonalarni faqat to‘g‘rilamaymiz – biz ularga
hayot bag‘ishlaymiz.
Xulosa
Shahar ko‘chalarida yo‘l-transport hodisalari (YTH) bugungi kunda jamiyatimiz
uchun eng dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu hodisalar ko‘pincha
ma’lum bir hududlarda, ya’ni tahlillarda "xavfli zonalar" deb ataladigan joylarda takror
va takror yuzaga chiqayotgani bejiz emas. Maqolada o‘rganilganidek, bunday
zonalarni aniqlashda statistik ma’lumotlar, geografik axborot tizimlari (GIS),
videokuzatuv tahlillari, sun’iy intellektdan foydalanish, va jamoatchilik fikri kabi
manbalar hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, YTHlar
eng ko‘p sodir bo‘layotgan hududlarda odatda quyidagi omillar mavjud bo‘ladi:
svetoforlar yoki belgilar yetishmovchiligi, notekis va yoritilmagan yo‘llar, piyodalar
yo‘lakchasining yo‘qligi, tezlikni cheklovchi vositalarning bo‘lmasligi, piyodalar
harakati va transport oqimining noto‘g‘ri tashkil etilishi, haydovchilar va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
6
ISSN:3030-3621
piyodalarning yetarlicha ogoh emasligi. Aynan shu nuqtalarga aniqlik kiritish va ularni
muntazam nazorat qilib borish YTHlar sonini kamaytirishda eng muhim
strategiyalardan biridir. Tadqiqot davomida aniqlangan muammolarni bartaraf etish
uchun bir qator kompleks chora-tadbirlar zarur. Bular jumlasiga quyidagilar kiradi:
xavfli zonalarda yo‘l infratuzilmasini takomillashtirish, svetoforlar va yo‘l belgilari
tizimini zamonaviylashtirish, avtomatlashtirilgan radar va kameralar o‘rnatish, tezlik
cheklovlarini qat’iylashtirish, shuningdek, yo‘l harakati ishtirokchilarining ongini
oshirishga qaratilgan ta’limiy va targ‘ibot dasturlarini amalga oshirish. Bundan
tashqari, qonun hujjatlari va mavjud normativlar asosida xavfsizlik choralarini
kuchaytirish, mahalliy hokimliklar va yo‘l harakati xavfsizligi bo‘limlari o‘rtasida
hamkorlikni mustahkamlash ham alohida ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, YTH ko‘p sodir bo‘layotgan hududlarni aniqlash va
ularni bartaraf etish — bu faqat texnik yoki tashkiliy ish emas. Bu – inson hayotini
asrashga, oilalarni fojialardan saqlashga, jamiyatda xavfsizlik madaniyatini
mustahkamlashga xizmat qiluvchi yondashuvdir. Har bir oldi olingan YTH – bu
nafaqat raqam kamayishi, balki bir inson hayotining saqlab qolinishi demakdir.
Shunday ekan, bu borada amalga oshiriladigan har bir chorani nafaqat zarurat, balki
muqaddas burch sifatida qabul qilish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 4-iyundagi PQ–5151-sonli
Qarori – “Yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-
tadbirlar to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Yo‘l harakati xavfsizligi bosh
boshqarmasi (YHXBB)ning 2023-yilgi rasmiy statistik axboroti.
3.
“Yo‘l harakati xavfsizligi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni,
1999-yil 10-dekabr.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 23-noyabrdagi
950-sonli Qarori – “Avtomobil yo‘llarida xavfsizlikni ta’minlash chora-
tadbirlari to‘g‘risida”.
5.
Tursunov S.A., Axmedov I.I. “Transport infratuzilmasida xavfsizlikni
boshqarish asoslari”, Toshkent: TTJTI, 2020.
6.
Xalilov Sh.T., “Shahar transport tizimlarida YTHlarni tahlil qilish va
bashoratlash usullari”, Ilmiy-texnik jurnal, 2022, №2.
