Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
228
ISSN:3030-3621
ALOHIDA TA’LIM EHTIYOJLARI BO‘LGAN BOLALAR BILAN
ISHLASHDA PSIXOLOGIK YONDASHUV
Nazarova Dildora Asatovna
Oriental universiteti Pedagogika va
psixologiya kafedrasi professori,
pedagogika fanlari nomzodi
e-mail:nazarova@gmail.com
Nosirova Zamira Xosil qizi
Oriental universiteti, Psixologiya yoʻnalishi
301-guruh, 2-kurs talabasi
e-mail:zamiranosirova306@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqola alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bo‘lgan bolalar
bilan ishlashda psixologik yondashuvlarning samaradorligini tahlil qiladi. Unda
bunday bolalarning psixologik holati o‘rganilib, ularning rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlashda qo‘llaniladigan samarali psixologik usullar va strategiyalar yoritiladi.
Psixologik yondashuvlar o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan
holda, ta’lim jarayonini yengillashtirish, o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirish, ijtimoiy va
emotsional holatni yaxshilashda muhim rol o‘ynashi ta’kidlanadi. Maqolada
shuningdek, alohida ehtiyojlarga ega bolalarga moslashtirilgan ta’lim metodlari,
pedagogik strategiyalar, psixologik yordam shakllari va rivojlanish bosqichlariga mos
psixoterapevtik usullar haqida batafsil ma’lumot beriladi. Bolalar bilan ishlashda
psixologlar, o‘qituvchilar va ota-onalar o‘rtasidagi hamkorlikning ahamiyati alohida
ko‘rsatib o‘tiladi. Maqola ta’lim muassasalarining psixologik resurslaridan foydalanish
orqali bunday bolalarga samarali ta’lim berish imkoniyatlarini ham ochib beradi.
Kalit so‘zlar
: alohida ta’lim ehtiyojlari, psixologik yondashuv, ota-onalar bilan
hamkorlik, individual rivojlanish, zamonaviy metodlar.
Аннотация.
Данная статья анализирует эффективность психологических
подходов в работе с детьми, имеющими особые образовательные потребности. В
ней рассматривается психологическое состояние таких детей, а также
освещаются эффективные психологические методы и стратегии, направленные
на поддержку их развития. Подчеркивается, что психологические подходы,
учитывающие индивидуальные особенности учащихся, играют важную роль в
облегчении образовательного процесса, повышении уверенности в себе, а также
в улучшении их социального и эмоционального состояния. Также в статье
подробно рассматриваются адаптированные образовательные методы,
педагогические
стратегии,
формы
психологической
помощи
и
психотерапевтические методы, применяемые на различных этапах развития.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
229
ISSN:3030-3621
Особое внимание уделяется значению сотрудничества между психологами,
педагогами и родителями при работе с такими детьми. Статья также раскрывает
возможности эффективного обучения детей с особыми потребностями
посредством использования психологических ресурсов образовательных
учреждений.
Ключевые
слова:
особые
образовательные
потребности,
психологический подход, сотрудничество с родителями, индивидуальное
развитие, современные методы.
Annotation.
This article analyzes the effectiveness of psychological approaches
in working with children who have special educational needs. It examines the
psychological state of such children and highlights effective psychological methods
and strategies used to support their development. The article emphasizes that
psychological approaches, which take into account the individual characteristics of
learners, play a crucial role in facilitating the educational process, boosting self-
confidence, and improving social and emotional well-being. Furthermore, the article
provides detailed information on adapted teaching methods, pedagogical strategies,
forms of psychological support, and psychotherapeutic techniques applicable at
various stages of development. Special attention is given to the importance of
collaboration between psychologists, teachers, and parents when working with these
children. The article also explores how psychological resources within educational
institutions can be utilized to provide effective education for children with special
needs.
Keywords:
special educational needs, psychological approach, parental
cooperation, individual development, modern methods.
Kirish.
Zamonaviy jamiyatda har bir bola teng huquqli ta’lim olish imkoniyatiga
ega bo‘lishi zarur. Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar (ATEB) ta’lim tizimida
maxsus yondashuvlarni talab qiladigan, turli psixologik va kognitiv xususiyatlarga ega
o‘quvchilardir. Ular o‘ziga xos rivojlanish jarayoniga ega bo‘lib, ba’zan akademik
faoliyatda, ijtimoiy moslashuvda yoki emotsional holatda qiyinchiliklarga duch
keladilar. Bunday bolalar bilan ishlashda ta’lim jarayonining faqat akademik tomonini
emas, balki ularning ruhiy, ijtimoiy va emotsional holatini inobatga olish zarur.
Shunday qilib, alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga samarali yordam ko‘rsatish
uchun psixologik yondashuvlar muhim ahamiyatga ega.
Psixologik yondashuvlar alohida ehtiyojlarga ega bolalarning individual
xususiyatlarini hisobga olib, ularni rivojlantirishda qo‘llaniladigan metodlar va
strategiyalarni o‘z ichiga oladi. Bu yondashuvlar nafaqat bolalarning o‘ziga xos
ehtiyojlarini qondirishga, balki ularning o‘zini hurmat qilish va o‘z qobiliyatlariga
ishonch hosil qilishlariga ham yordam beradi. Psixologik yordamni ta’minlashda
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
230
ISSN:3030-3621
o‘qituvchilar, psixologlar va ota-onalar o‘rtasidagi hamkorlikning o‘rni beqiyosdir.
Psixologik yondashuvlar orqali bu bolalar nafaqat ta’limda muvaffaqiyatga
erishishlari, balki ijtimoiy va emotsional jihatdan o‘zlarini qulay his qilishlari mumkin.
Shu nuqtai nazardan, ushbu maqola alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar
bilan ishlashda psixologik yondashuvlarning ahamiyatini, turli metod va
strategiyalarni, shuningdek, o‘qituvchilar va psixologlarning roli haqida keng yoritadi.
Psixologik yondashuvning asosiy yo‘nalishlari
Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalar bilan ishlashda psixologik yondashuvlar
turli metodologik yo‘nalishlarga asoslanadi. Quyida ular ichida eng samarali deb
hisoblangan asosiy yo‘nalishlarni bayon etamiz:
1. Bio-psixo-sotsial yondashuv.
Ushbu yondashuv bolaning shaxsini faqat
individual jihatdan emas, balki u yashayotgan muhit bilan uzviy aloqada, ya’ni oila,
maktab, sog‘liqni saqlash tizimi va jamiyat kontekstida ko‘rib chiqadi. Psixologlar bu
yondashuvda ko‘p tarmoqli mutaxassislar bilan yaqin hamkorlikda ishlaydi. Bu esa
bolaning ehtiyojlarini chuqur tahlil qilish va individual yordam strategiyalarini ishlab
chiqishda katta samara beradi.
2. Psixologik xavfsizlikni ta’minlash.
Alohida ehtiyojli bolalarning emotsional
barqarorligi va ijtimoiy integratsiyasi uchun psixologik xavfsizlik muhitini yaratish
zarur. Bu xavfsizlik muhitida bola o‘zini erkin ifoda eta oladi, xatolardan qo‘rqmaydi
va ijtimoiy munosabatlarga faol kirisha oladi. Reabilitatsiya markazlari va ta’lim
muassasalarida bunday muhitni yaratish psixologik yondashuvning ajralmas qismidir.
3. Zamonaviy rivojlantiruvchi metodlar.
Bugungi kunda alohida ehtiyojli
bolalar bilan ishlashda individual rivojlanish darajasini hisobga olgan holda,
moslashtirilgan zamonaviy metodlar keng qo‘llanilmoqda. Jumladan, “Portage”,
“Little Steps” va “Numicon” kabi metodlar bolaning emotsional, kognitiv, nutqiy va
motor rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi. Bu metodlar maxsus dasturlar asosida
tuzilgan bo‘lib, har bir bolaning ehtiyojlariga mos tarzda moslashtiriladi.
4. Ota-onalar bilan hamkorlik.
Psixologik yondashuvlarda ota-onalar bilan
samarali aloqani yo‘lga qo‘yish juda muhim. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, oilaviy
qo‘llab-quvvatlash mavjud bo‘lgan hollarda bolalarning rivojlanish sur’atlari sezilarli
darajada yaxshilanadi. Ota-onalarning fikr va ehtiyojlarini inobatga olgan holda
rejalashtirilgan psixologik xizmatlar yanada barqaror natijalar beradi.
5. Psixolog va pedagog o‘rtasidagi hamkorlik.
Psixologlar va maxsus
pedagoglar o‘rtasidagi yaqin hamkorlik bolaning ta’limiy, emotsional va ijtimoiy
rivojlanishini kompleks tarzda qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi. Bunday
professional hamkorlik o‘quv jarayonini samaraliroq tashkil qilish, shuningdek,
bolaning psixologik muammolarini erta aniqlash va tezkor choralar ko‘rishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
231
ISSN:3030-3621
Uslub.
Ushbu izlanishimizda sifatli tadqiqot uslubidan foydalanildi. Asosiy
e’tibor psixologik yondashuvlarning alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarga qanday
ta’sir ko‘rsatishini o‘rganishga qaratildi. O‘rganishimiz doirasida bir necha metodlar
qo‘llanildi:
Kuzatish.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablaridagi inklyuziv sinflar
o‘quvchilarining o‘quv faoliyati va ijtimoiy-emotsional holatlari kuzatildi.
Yarim strukturaviy intervyular
- alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalar bilan
muntazam ishlovchi o‘qituvchilar, maktab psixologlari va ota-onalar bilan suhbatlar
o‘tkazildi. Ular orqali psixologik yordamning samaradorligi, qo‘llanilayotgan metodlar
va amaliy tajribalarga oid ma’lumotlar olindi.
Hujjatlar tahlili
- maktablardagi psixologik xizmatlar, rejalashtirilgan
strategiyalar va amaliyotga oid materiallar o‘rganildi.
Izlanishimiz Toshkent viloyatidagi 5 ta ta’lim muassasasida olib borildi. Har bir
muassasadan 4 ishtirokchi (o‘qituvchi, psixolog, ota-ona) jalb qilindi. Ma’lumotlar
tematik tahlil asosida qayta ishlanib, umumiy xulosalar chiqarildi.
Alohida ta’lim ehtiyojlari haqida tushuncha
Alohida ta’lim ehtiyojlari (ATEB) o‘quvchilarning intellektual, emotsional,
psixologik yoki jismoniy rivojlanishidagi farqlar tufayli ularga standart ta’lim tizimi
doirasida alohida yondashuvni talab qiladigan holatdir. Bunday o‘quvchilar ko‘pincha
an’anaviy o‘quv uslublari orqali to‘liq rivojlana olmaydi va ular uchun individual
moslashtirilgan ta’lim metodlari zarur bo‘ladi.
ATEB bo‘lgan bolalar quyidagi toifalarga mansub bo‘lishi mumkin:
Ta’limdagi maxsus qiyinchiliklar.
Masalan, disleksiya (o‘qishdagi
buzilishlar), disgrafiya, diskalkuliya yoki diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik
sindromi (ADHD).
Jismoniy yoki sensor buzilishlar:
ko‘rish, eshitish yoki harakatlanishdagi
cheklovlar.
Ruhiy yoki emotsional muammolar:
depressiya, tashvish, qayg‘u holatlari
yoki travmadan keyingi stress alomatlari.
O‘ziga xos intellektual xususiyatlar
. Masalan, yuqori intellektual
ko‘rsatkichga ega yoki iqtidorli bolalar.
Ushbu bolalar uchun ta’lim jarayoni ularning shaxsiy rivojlanish sur’ati,
qobiliyatlari va ehtiyojlariga moslashtirilgan bo‘lishi lozim. ATEB bolalar bilan
ishlashda inklyuziv ta’lim, differensial yondashuv va ko‘p tarmoqli mutaxassislar
(psixolog, defektolog, logoped) ishtirokida tashkil etilgan tizimli yondashuv muhim
ahamiyat kasb etadi.
Psixologik yondashuvlarning ahamiyati.
Psixologik yondashuvlar ATEB
bolalar bilan ishlashda eng samarali metodlardan biri hisoblanadi. Ular bolalarning
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
232
ISSN:3030-3621
nafaqat bilim olish jarayoniga, balki umumiy psixologik farovonligiga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Ushbu yondashuvlar quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi:
Bolaning individual ehtiyojlarini aniqlash va tushunish
– har bir bolaning
rivojlanish darajasi, qiziqishlari va qiyinchiliklarini baholash orqali individual
yondashuv ishlab chiqiladi.
Emotsional va psixologik holatini hisobga olish
– bolaning ichki dunyosiga e’tibor
qaratish orqali xavfsiz va ijobiy muhit shakllantiriladi.
O‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirish
– bolani rag‘batlantirish, muvaffaqiyatga
erishish tajribasini yaratish orqali uning o‘zini qadrlashi mustahkamlanadi.
Ijtimoiy moslashuv va ta’limdagi muvaffaqiyatni qo‘llab-quvvatlash
–
bolalarning tengdoshlari bilan muloqoti, jamoada o‘z o‘rnini topishi hamda
o‘qituvchilar bilan ijobiy aloqasi mustahkamlanadi.
Shuningdek, psixologik yondashuvlar o‘qituvchilarga ham bolalar bilan samarali
ishlash, mos metodlar tanlash va stress holatlarini boshqarishda yordam beradi. Bu esa
ta’lim jarayonining sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Muhokama.
ATEB bolalar bilan ishlashda psixologik yondashuv har
tomonlama moslashuvchan, shaxsga yo‘naltirilgan va tizimli bo‘lishi lozim. Har bir
bolaning ehtiyojini aniqlab, unga mos yondashuv va vositalarni tanlash psixologik va
ijtimoiy rivojlanishga xizmat qiladi. Psixologning roli faqat diagnostika bilan
cheklanmay, balki tarbiyaviy, ijtimoiy va emotsional jihatdan bolani qo‘llab-
quvvatlashni ham o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, ota-onalarni ruhiy qo‘llab-
quvvatlash ham muhim omildir.
Psixologik yondashuvlarning turli metodlari
Individual yondashuvlar:
Har bir bolaga uning ehtiyojlariga mos tarzda
yondashish zarur. Bu metod bolalarning psixologik holatini inobatga olib, o‘qish va
rivojlanish jarayonlarini optimallashtirishni ta’minlaydi.
Kognitiv-behavioral terapiya (CBT
): Bu metod, bolalarning salbiy fikrlarini
o‘zgartirish va ularning emotsional holatini yaxshilash uchun ishlatiladi. U
o‘quvchilarga o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishda yordam beradi.
Vaqtni boshqarish va diqqatni jamlash
: O‘quvchilarga o‘z vaqtlarini va
resurslarini boshqarish bo‘yicha psixologik ko‘mak ko‘rsatiladi. Bu, ayniqsa, ADHD
yoki boshqa diqqatni jamlashda muammolar bo‘lgan bolalar uchun foydalidir.
Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish:
Psixologik yondashuvlar orqali
o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuvini yaxshilash, ular bilan kommunikatsiya
o‘rnatish va jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkin.
Natijalar.
Tahlillar asosida quyidagi asosiy natijalarga erishildi:
1.Psixologik xavfsizlik muhitining yaratilishi: reabilitatsiya markazlari va
maktablarda ATEB bolalar o‘zini xavfsiz his qiladigan, ijtimoiy qabul qilinadigan
muhitga muhtoj.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
233
ISSN:3030-3621
2.Zamonaviy rivojlantiruvchi metodlar: “Portage”, “Little Steps”, “Numicon”
kabi metodlar bolalarning emotsional, nutqiy, motor va kognitiv rivojlanishiga yordam
beradi.
3.Ota-onalar bilan hamkorlik: psixologik xizmatlarda ota-onalarning faol
ishtiroki bolalar rivojiga bevosita ta’sir qiladi. Yaxshi hamkorlik natijadorlikni
oshiradi.
4.Multidisiplinar yondashuv: psixolog, o‘qituvchi, logoped va ota-onalar
o‘rtasidagi uzviy hamkorlik muvaffaqiyatli rivojlanish va integratsiyani ta’minlaydi.
Xulosa
Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar bilan ishlashda psixologik
yondashuvlar juda katta ahamiyatga ega. Ushbu yondashuvlar, bolalarning psixologik,
emotsional va intellektual xususiyatlarini hisobga olib, ularni o‘qish jarayoniga
samarali jalb qilish imkonini beradi. Har bir bolaning individual ehtiyojlari,
qobiliyatlari va muammolarini aniqlash orqali ta’lim jarayoni nafaqat o‘quvchilarning
akademik yutuqlarini, balki ijtimoiy va emotsional rivojlanishini ham ta’minlaydi.
Psixologik yondashuvlar orqali o‘quvchilar o‘zlarini yanada ishonchli his qiladilar,
ta’limga bo‘lgan qiziqishlari ortadi va ijtimoiy muloqotda muvaffaqiyatlarga
erishadilar.
Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalar bilan ishlashda psixologlarning,
o‘qituvchilar va ota-onalar o‘rtasida hamkorlik katta ahamiyat kasb etadi. Psixologlar
bolalarning psixologik holatini baholab, moslashtirilgan o‘qitish strategiyalarini ishlab
chiqishadi, o‘qituvchilar esa bu strategiyalarni o‘z sinfida qo‘llashadi. Ota-onalar esa
farzandlarining ehtiyojlari va rivojlanish bosqichlarini tushunib, ularni uyda qo‘llab-
quvvatlash orqali ta’lim jarayonini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi.
Shuningdek, psixologik yordam bolalarga o‘zlarining imkoniyatlarini to‘liq
ochib berish, ijtimoiy jihatdan moslashuvni osonlashtirish va ularni o‘z ta’lim
yo‘llarida muvaffaqiyatga erishishlariga yordam beradi. Psixologik yondashuvlar,
ayniqsa, disleksiya, ADHD kabi muammolarni bartaraf etishda va bolaning o‘qishdagi
muvaffaqiyatsizligini yengishda samarali bo‘lishi mumkin. Natijada, alohida ta’lim
ehtiyojlari bo‘lgan bolalar o‘z salohiyatlarini to‘liq amalga oshira olishadi.
Yuqoridagilarni hisobga olgan holda, alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar
bilan ishlashda psixologik yondashuvlarni joriy etish ularning rivojlanishiga katta ta’sir
ko‘rsatadi va ta’lim jarayonini yanada samarali qilishga yordam beradi. Bu
yondashuvlar orqali bolalar jamiyatga muvaffaqiyatli moslashib, o‘zlarining
potentsialini to‘liq ochib berishga qodir bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Resrublikasining Konstitutsiyasi. 2023.
2.
O‘zbekiston Resrublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qoninu. 2020.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
234
ISSN:3030-3621
3.
«Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi». O‘zbekiston
Resrublikasi Prezidentining 2019-yil 29 apreldagi PF-5712-son Farmoni.
4.
«2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Resrublikasi Prezidentining 2022-yil 28 yanvardagi PF-
60-son Farmoni.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 2020-yil 13-oktabrdagi «Alohida ta’lim
ehtiyojlari boʻlgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi PQ-4860-son qarori.
6.
Broderick, A., Mehta-Parekh, H., Reid, D. (2005). Differentiating Instruction for
Disabled Students in Inclusive Classrooms. Theory Into Practice, 44(3), 194-202.
7.
Dewsbury, B., Brame, C. (2019). Inclusive Teaching. CBE Life Sciences
Education.
8.
Florian, L., Black-Hawkins, K. (2011). Exploring Inclusive Pedagogy.
British
Educational Research Journal
. 28.
9.
Mo‘minova L.R., Nazarova, D. A. Inklyuziv va maxsus ta’lim atamalarining izohli
lug‘ati. - Toshkent. «Lesson press» 2021.
10.
Nazarova, D. A. Inklyuziv ta’lim asoslari. - Toshkent. «Lesson press» 2022.
11.
Nazarova, D. A. (2020). «Aspects of Orientation of Students of the Professional
Development Courses in the Direction Managers of Educational Institutions' to the
Effective Organization of Inclusive Education.» European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences, 8(8), 7-12.
12.
Nazarova Dildora Asatovna. Issues of involving children with hearing in inclusive
education.//
European
Journal
of
Agricultural
and
Rural
Education
(EJARE)Available Online at: https://www.scholarzest.com Vol. 2 No.12,
December 2021,ISSN: 2660-5643/ Page 149.
