Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
211
ISSN:3030-3621
BOSH VA ORQA MIYADA QON AYLANISHNING BUZULISHI
Bobojonova Feruza Shuxrat qizi
Beshariq Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat
salomatligi texnikumi o’qituvchisi
Annotatsiya:
Bu bosh miyaning yurak qon-tomir kasalliklari bilan bog‘liq
bo‘lgan funksional yoki organik shikastlanishi bo‘lib, kardiotserebral o‘zgarishlar
deyiladi. Bosh miya tana vaznining 2 foizini tashkil qilib, organizmga kerak bo‘lgan
kislorodning 20 foizini sarf qiladi. Bosh miya po‘stlog‘ining hujayralariga besh
daqiqadan ko‘proq qon yetib kelmasa, ular halok bo‘ladi.
Kalit so’zlar
:
Ishemiya, Ishemik insult, gemoragik insult, nekroz, gipoksiya,
spazm, tromboz, emboliya, angiopatiya, ateroskleroz, gemodinamika.
Aннотатсия:
Это функциональное или органическое поражение
головного мозга, связанное с сердечно-сосудистыми заболеваниями, называется
кардиоцеребральными изменениями. Головной мозг составляет 2% массы тела,
но потребляет 20% кислорода, необходимого организму. Если кровь не
поступает к клеткам коры головного мозга более пяти минут, они погибают.
Ключевые слова:
Ишемия, Ишемический инсульт, Геморрагический
инсульт, Некроз, Гипоксия, Спазм, Тромбоз, Эмболия, aнгиопатия,
Атеросклероз, Гемодинамика
Annotation:
This is a functional or organic damage to the brain associated with
cardiovascular diseases, known as cardio-cerebral changes. The brain makes up 2% of
div weight but consumes 20% of the oxygen required by the div. If blood does not
reach the cerebral cortex cells for more than five minutes, they die.
Key words:
Ischemia, Ischemic stroke, Hemorrhagic stroke, Necrosis, Hypoxia,
Spasm, Thrombosis, Embolism, Angiopathy, Atherosclerosis, Hemodynamics
Bemorning miya qon aylanishining belgilari
Uzoq vaqt davomida kasallik insonning holatiga ta'sir qilmaydi. Ammo
patologiya rivojlanishi bilan bemorning ahvoli yomonlashadi. Yomonlik bilan birga
namoyon bo'lgan namoyonlarning tabiatiga qarab, qon aylanishining turli xil turlari
farqlanadi. Ularni farqlash va tegishli terapevtik davolanishni belgilash muhimdir.
Miya qon aylanishining o'tkir nuqsoni belgilari
Agar ishemik inmoza bo'lsa , quyidagilarga e'tibor berish kerak:
nutqni yo'qotish;
sezgirlikni yo'qotish;
falaj.
Ko'krak bezi paydo bo'lishiga quyidagilar kiradi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
212
ISSN:3030-3621
ko'ngil aynish;
ongni yo'qotish;
bosh og'rig'i;
qusish.
Qon tomir tizimining ishlashi bilan bog'liq muammolar tanaga katta xavf
tug'diradi, ayniqsa patologiya miyaning qon aylanishi bilan bog'liq bo'lsa. Shunisi
e'tiborga loyiqki, ushbu kasalliklar sayyoramiz aholisi orasida eng ko'p tarqalgan.
Ushbu maqolada tasvirlangan miya yarim aylanishining buzilishi nafaqat a'zolar
etishmovchiligiga, balki ongni buzishga olib kelishi mumkin. Biz kasallikning
muayyan bosqichiga qarshi qanday usullarni qo'llashni tushunamiz.
Vaqtinchalik miya qon aylanishi buzilishlarini davolash
Qon bosimi past bo'lgan bemorlarga kardiotonik preparatlar va tonik beriladi.
Bosim baland bo'lsa, antispazmodikani va miyada qon oqishini normallashtiradigan
boshqa dorilarni belgilab qo'ying. Shuningdek, bunday dorilarga davolanish uchun
miya qon aylanishini buzish uchun jalb qilish tavsiya etiladi:
1.
Kuchli bosim ko'tarilib, Dibazol va Klofelin beriladi.
2.
Agar inqiroz paydo bo'lsa, beta-blokerlardan foydalanish tavsiya etiladi.
3.
Miyaning tomirlarini ohangini kamaytirish va qonning reologik
xususiyatlarini normallashtirish uchun Trental, Eufilin, Wincomamin, Caviton
qo'llaniladi.
Surunkali miya qon aylanishi buzilishlarini davolash
Bunday kasalliklarga qarshi kurash kasallikning rivojlanishiga to'sqinlik
qiladigan tadbirlarni amalga oshirishni o'z ichiga oladi. Terapiya quyidagilarni o'z
ichiga oladi:
-
antihipertenziv dorilarni qabul qilish orqali bosimni me'yorlashtirish;
-
xolesterin miqdorini oshirishga xalaqit beradigan maxsus parhezga
rioya qilish.
Miya qon aylanishi buzilishining folklorik davolash
O'z-o'zidan dori-darmon bilan shug'ullanish tavsiya etilmaydi, shunda siz
shifokor ruxsatisiz faqat uy sharoitida foydalanishingiz mumkin. Bosimlarni
barqarorlashtirish va cüruf idishlarini tozalash uchun quyidagilarni foydalaning:
1.
Go'sht maydalagich yordamida apelsin va limon erga (har bir mevaning
ikkita qismi).
2.
Gruel asal qo'shing (2 osh qoshiq).
3.
Xona haroratida pishirishga ruxsat bering.
4.
Bir kundan keyin jarga ko'chiring.
5.
Kuniga uch marta qoshiq ustiga choy bilan kiring.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
213
ISSN:3030-3621
Miya qon aylanishining o'tkir buzilishini davolash
Bu bosqich miya yarim qon ketishi, qon tomirlari , qon tomirlari, shuningdek
ishemiya bilan ifodalanadi. Bunday holatda, bemor uch kun davomida qon ketishini va
trombozning paydo bo'lishini oldini olish maqsadida parvarish qilishni boshlaydi.
Bundan tashqari, bemorda qon pıhtılarının shakllanishiga to'sqinlik qiladigan
ekstremitelerin massaji belgilanadi. Bosimning yaralarini shakllantirishning oldini
olish uchun terini maxsus vositalar bilan yog'lash.
Serebrovaskulyar o‘zgarishlar, ya’ni bosh miya xastaliklari ko‘pincha yurak
qon-tomir xastaliklari asosida kelib chiqadi. Bunday kasalliklarni keltirib chiqaruvchi
asosiy sabablar orasida eng muhimi bu arterial gipertoniya (xafaqon) kasalligidir. Qon
bosimi oshishining serebrovaskulyar xastaliklarni kelib chiqishiga sabab bo‘luvchi
ta’siri – bu sistolik va diastolik arterial qon bosimining ko‘tarilishi qanchalik yuqori
bo‘lsa, bosh miya insulti kelib chiqish xavfi shunchalik yuqori bo‘ladi. Qon zardobida
renin moddasining ko‘payishi, yurak chap qorinchasining miokardi ya’ni,
mushaklarining qalinlashishi, bosh miya qon aylanishi yetishmovchiligining
boshlang‘ich klinik belgilaridir. Ko‘p yillik tadqiqotlarga asosan arterial gipertoniyada
kuzatiladigan xurujlar, qon bosimining tez-tez o‘zgarib turishi, tunda qon bosimi
yuqori bo‘lishi yoki uning keskin tushib ketishi ham serebrovaskulyar xastaliklarning
tez rivojlanishiga olib keladi.
Serebrovaskulyar o‘zgarishlar ikki xil bo‘ladi. O‘tkir va surunkali
serebrovaskulyar o‘zgarishlar. Xastalikning o‘tkir turlariga: bosh miya qon
aylanishining o‘tkinchi buzilishi kiradi. Bunda to‘satdan bosh miya qon aylanishi
buziladi. Uning belgilari 24 soat davomida qaytadi. Bosh miya insulti – bu holatda
bosh miya qon aylanishining o‘tkir buzilishi o‘ziga xos o‘choqli klinik belgilar bilan
tavsiflanadi. Uning belgilari 24 soatdan uzoq vaqt davomida kuzatiladi.
Surunkali serebrovaskulyar xastaliklarga bosh miya qon aylanishi
yetishmovchiligining boshlang‘ich belgilari va dissirkulyator ensefalopatiya kiradi.
Bu kasalliklarda bemorlar bosh og‘rishi va aylanishi, shuningdek, unda shovqin
kuzatilishi, xotiraning susayishi, ish qobiliyatining pasayishiga shikoyat qiladilar.
Keyinchalik kasallik rivojlanib borishi bilan sub’yektiv shikoyatlar ko‘payib,
ob’yektiv nevrologik belgilar ya’ni, oyoq-qo‘llarning uvishishi, quvvatsizlanish,
qaltirash, muvozanatning buzilishi, yurganda chayqalib ketish, harakatlarning
qiyinlashishi qo‘shiladi. Serebrovaskulyar o‘zgarishlarning kelib chiqishi ko‘p
holatlarda yurak xastaliklariga bog‘liq bo‘ladi. Yurak ishemik kasalligi, yurak
aritmiyalari, miokard infarktidan keyin va aterosklerozda bosh miya qon-tomir
kasalliklari ham tez rivojlanadi. Ayniqsa, yurak qon-tomir xastaliklariga chalingan
bemorlarda psixovegetativ o‘zgarishlar ko‘p kuzatiladi. Bu o‘zgarishlar tushkunlik,
xavotir, vahima, anozogonoziya, ya’ni o‘z kasalligini e’tiborga olmaslik, qo‘rquv kabi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
214
ISSN:3030-3621
ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Bemorlardagi bunday o‘zgarishlarni vaqtida aniqlash
maqsadida maxsus tibbiy testlar o‘tkaziladi.
Serebrovaskulyar o‘zgarishlar, ya’ni bosh miya xastaliklari ko‘pincha yurak
qon-tomir xastaliklari asosida kelib chiqadi. Bunday kasalliklarni keltirib chiqaruvchi
asosiy sabablar orasida eng muhimi bu arterial gipertoniya (xafaqon) kasalligidir. Qon
bosimi oshishining serebrovaskulyar xastaliklarni kelib chiqishiga sabab bo‘luvchi
ta’siri – bu sistolik va diastolik arterial qon bosimining ko‘tarilishi qanchalik yuqori
bo‘lsa, bosh miya insulti kelib chiqish xavfi shunchalik yuqori bo‘ladi. Qon zardobida
renin moddasining ko‘payishi, yurak chap qorinchasining miokardi ya’ni,
mushaklarining qalinlashishi, bosh miya qon aylanishi yetishmovchiligining
boshlang‘ich klinik belgilaridir. Ko‘p yillik tadqiqotlarga asosan arterial gipertoniyada
kuzatiladigan xurujlar, qon bosimining tez-tez o‘zgarib turishi, tunda qon bosimi
yuqori bo‘lishi yoki uning keskin tushib ketishi ham serebrovaskulyar xastaliklarning
tez rivojlanishiga olib keladi.
Serebrovaskulyar o‘zgarishlar ikki xil bo‘ladi. O‘tkir va surunkali
serebrovaskulyar o‘zgarishlar. Xastalikning o‘tkir turlariga: bosh miya qon
aylanishining o‘tkinchi buzilishi kiradi. Bunda to‘satdan bosh miya qon aylanishi
buziladi. Uning belgilari 24 soat davomida qaytadi. Bosh miya insulti – bu holatda
bosh miya qon aylanishining o‘tkir buzilishi o‘ziga xos o‘choqli klinik belgilar bilan
tavsiflanadi. Uning belgilari 24 soatdan uzoq vaqt davomida kuzatiladi.
Keyinchalik kasallik rivojlanib borishi bilan sub’yektiv shikoyatlar ko‘payib,
ob’yektiv nevrologik belgilar ya’ni, oyoq-qo‘llarning uvishishi, quvvatsizlanish,
qaltirash, muvozanatning buzilishi, yurganda chayqalib ketish, harakatlarning
qiyinlashishi qo‘shiladi. Serebrovaskulyar o‘zgarishlarning kelib chiqishi ko‘p
holatlarda yurak xastaliklariga bog‘liq bo‘ladi. Yurak ishemik kasalligi, yurak
aritmiyalari, miokard infarktidan keyin va aterosklerozda bosh miya qon-tomir
kasalliklari ham tez rivojlanadi. Ayniqsa, yurak qon-tomir xastaliklariga chalingan
bemorlarda psixovegetativ o‘zgarishlar ko‘p kuzatiladi. Bu o‘zgarishlar tushkunlik,
xavotir, vahima, anozogonoziya, ya’ni o‘z kasalligini e’tiborga olmaslik, qo‘rquv kabi
ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Bemorlardagi bunday o‘zgarishlarni vaqtida aniqlash
maqsadida maxsus tibbiy testlar o‘tkaziladi. Keyin uning natijalarini hisobga olgan
holda shifokor muolajalarni boshlaydi.
Adabiyotlar:
1.
“Asab kasalliklar” Tibbiyot institutlari talabalari uchun darslik. Toshkent. 2000
2.
“Asab va ruhiy kasalliklar”Xudoynazar Qayumovich Shodmonov, Xolmon
Shomurodovich Eshmurodov, Olima Turdiyevna Tursunova
3.
Internet ma’lumotlari
