Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
216
ISSN:3030-3621
TASHQI IQTISODIY FAOLIYATDA AQLLI SHARTNOMALARNING
HUQUQIY REJIMI
Mumtozaposho Kurbonova
O’zbekiston Xalqaro Islomshunoslik
akademiyasi o’qituvchisi
+998 90 711 13 00
Annotatsiya
Mazkur tezisda tashqi iqtisodiy faoliyatda qo‘llanilayotgan aqlli (smart)
shartnomalarning huquqiy asoslari tahlil qilinadi. Aqlli shartnomalar – bu raqamli
texnologiyalar, xususan, blokcheyn asosida yaratilgan, avtomatik bajariladigan
shartnomalar bo‘lib, xalqaro savdo jarayonlarida shaffoflik, ishonchlilik va tezkorlikni
ta’minlashga xizmat qiladi. Tezisda ushbu shartnomalarning amaliy qo‘llanilishi,
huquqiy muammolari va ularni tartibga solish zarurati yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Aqlli shartnoma, blokcheyn, raqamli huquq, xalqaro savdo,
avtomatlashtirilgan kelishuvlar, tashqi iqtisodiy faoliyat.
Asosiy qism
Bugungi raqamli iqtisodiyot sharoitida tashqi savdoda huquqiy islohotlar bilan
bir qatorda texnologik innovatsiyalar ham muhim o‘rin tutmoqda. Shular jumlasidan
biri – aqlli shartnomalardir. Ular avtomatik tarzda bajariladigan elektron bitimlar
bo‘lib, ishtirokchilar o‘rtasida vositachisiz, ishonchli shartnomaviy munosabatlarni
ta’minlaydi.
So‘nggi yillarda texnologik yutuqlar, xususan, kompyuter texnologiyalarining
rivojlanishi xalqaro shartnomalar tuzish va ularni bajarish jarayonlariga ham katta
ta’sir ko‘rsatmoqda. Endilikda, aqlli shartnomalar (smart contracts) orqali dunyoning
istalgan nuqtasidan shartnoma tuzish va uni avtomatik bajarish imkoniyati mavjud.
"Aqlli shartnoma" atamasini 1994-yilda amerikalik mutaxassis Nik Szabo ilgari
surgan. U bu tushunchani tomonlar o‘rtasidagi majburiyatlarning raqamli ifodasi deb
ta’riflagan. Bunday shartnomalar blokcheyn texnologiyasi asosida ishlab chiqiladi va
kodlash orqali avtomatik bajariladi. Dastlab faqat tranzaktsiyalarni qayd etgan Bitcoin
blokcheynida aqlli shartnomalarni qo‘llash mumkin emas edi. Ammo Ethereum
platformasining paydo bo‘lishi bilan (2015-yil) aqlli shartnomalarni amaliyotga joriy
etish imkoni tug‘ildi.
Ilmiy adabiyotlarda hozirda ikki tushuncha mavjud:
aqlli shartnoma (smart
contract)
va
huquqiy aqlli shartnoma (legal smart contract)
. Birinchisi —
avtomatik faollashadigan kompyuter kodi; ikkinchisi esa — huquqiy asosga ega,
dasturiy ta’minot yordamida tuzilgan avtomatlashtirilgan kelishuvdir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
217
ISSN:3030-3621
Aqlli shartnomalarning afzalliklari quyidagilardan iborat:
Tezkorlik
– inson aralashuvisiz, avtomatlashtirilgan holda
bajariladi.
Mustaqillik
– uchinchi tomon vositachiligisiz ishlaydi.
Ishonchlilik
– blokcheyn ma’lumotlari o‘zgartirilmaydi.
Aniqlik
– insoniy xatoliklar istisno etiladi.
Tejamkorlik
– operatsion xarajatlar kamayadi.
Biroq, ularning ayrim kamchiliklari ham mavjud:
Huquqiy tartibga solinmagan
– xalqaro huquqda “smart
contract”, “blokcheyn” tushunchalari hali keng tan olinmagan.
Moslashuv muammosi
– hayotiy holatlarga moslashtirish qiyin.
O‘zgartirib bo‘lmaslik
– tuzilganidan so‘ng shartlarni o‘zgartirish
deyarli imkonsiz.
O‘zbekiston Prezidenti Sh. Mirziyoyevning 2018-yil 3-iyuldagi “Raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida aqlli shartnomalar va
blokcheyn texnologiyasi bilan bog‘liq yondashuvlar belgilangan bo‘lsa-da, amaliyotda
ularning qo‘llanilishi hali yo‘lga qo‘yilmagan.
Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, AQShning Arizona, Florida,
Nebraska kabi shtatlarida smart shartnomalarni qonuniy ravishda tan olish va
ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘yicha huquqiy mexanizmlar ishlab chiqilgan. Singapurda esa
“Smart Contract 2.0” deb nomlangan ilg‘or tizim sog‘liqni saqlash, ta’lim, qishloq
xo‘jaligi va bank sohalarida keng qo‘llanilmoqda.
Aqlli shartnomalar tashqi iqtisodiy faoliyatda yangi davrni boshlab bermoqda.
Ularni qonuniy asosda tan olish, xalqaro shartnomalar tizimiga integratsiya qilish,
milliy qonunchilikni raqamli iqtisodiyot talablariga moslashtirish bugunning dolzarb
vazifasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Szabo,
N.
(1997).
The
Idea
of
Smart
Contracts.
Available
at:
https://nakamotoinstitute.org/the-idea-of-smart-contracts/
2.
Buterin, V. (2014). A Next-Generation Smart Contract and Decentralized
Application Platform. Ethereum White Paper.
3.
Tapscott, D., & Tapscott, A. (2016). Blockchain Revolution: How the Technology
Behind Bitcoin is Changing Money, Business, and the World. Penguin.
4.
Mougayar, W. (2016). The Business Blockchain: Promise, Practice, and
Application of the Next Internet Technology. Wiley.
5.
De Filippi, P., & Wright, A. (2018). Blockchain and the Law: The Rule of Code.
Harvard University Press.
6.
Аbdukhalilov, O. (2021). “Raqamli shartnomalar va ularning huquqiy maqomi.”
Yuridik fanlar axborotnomasi, 3(1), 65–72.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
218
ISSN:3030-3621
7.
Presidential Decree of the Republic of Uzbekistan, July 3, 2018. “On Measures to
Develop the Digital Economy in the Republic of Uzbekistan.”
8.
U.S. State of Arizona, House Bill 2417 (2017) – Blockchain and Smart Contract
Legal Status.
9.
Raskin, M. (2017). "The Law and Legality of Smart Contracts." Georgetown Law
Technology Review, 1(2), 305–341.
10.
Liu, Y. & Szepesvari, C. (2022). Smart Contracts in International Business
Transactions: Opportunities and Legal Challenges. International Journal of Law
and Information Technology, 30(1), 1–20
