Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
213
ISSN:3030-3621
ISLOM MOLIYASINING JAHON MOLIYAVIY TIZIMIDAGI O’RNI:
SWOT TAHLILIY YONDASHUVI
Mumtozaposho Kurbonova
O’zbekiston Xalqaro Islomshunoslik
akademiyasi o’qituvchisi
+998 90 711 13 00
Annotatsiya:
Mazkur tezisda islomiy moliyaning SWOT tahliliga asoslangan
tahliliy ko‘rinishi taqdim etiladi. Ushbu yondashuv orqali sohaning kuchli jihatlari, zaif
tomonlari, imkoniyatlari va tahdidlari aniqlanadi. Tahlil islomiy moliyaning axloqiy
tamoyillarga asoslanganligi, barqarorligi va rivojlanayotgan bozorlardagi salohiyatini
ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mahsulotlar xilma-xilligining cheklanganligi,
standartlashtirishdagi muammolar va an’anaviy moliyaviy tizimlarga qaramlik kabi
zaif tomonlari ham aniqlanadi.
Kalit so‘zlar:
SWOT tahlil, Islomiy moliyasi, shariat, ribo, g’arar, sukuk,
mudoraba, musharaka.
Asosiy qism
Islomiy moliya so‘nggi yillarda jadal rivojlanayotgan global moliya tizimining
muhim tarmog‘iga aylandi. Ayniqsa, global moliyaviy inqirozdan so‘ng islomiy
banklar barqarorroq va inqirozlarga chidamliroq tizim sifatida tan olingan. Markaziy
Osiyo va MDH davlatlarida islomiy moliyaviy tizimni rivojlantirishga qaratilgan
tadqiqotlar mavjud. Masalan, Baidaulet va Magomedova bu yo‘nalishdagi asosiy
imkoniyat va muammolarni tahlil qilgan. Imomnazarov esa O‘zbekistonda ilg‘or
tajribalarni joriy etish zarurligini ta’kidlaydi.
Tadqiqotda tavsifiy yondashuv qo‘llanilgan bo‘lib, mavjud holatni tizimli va
aniq tarzda tahlil qilish orqali natijalarga erishilgan. SWOT tahlil asosida kuchli va zaif
tomonlar, imkoniyatlar va tahdidlar baholandi.
Islomiy iqtisodiy paradigmalarning asosi Qur’oni Karim hisoblanadi. Unda
barcha davrlarda amal qilinadigan muomalaviy qoidalar belgilangan bo‘lib, islomiy
iqtisodiyot ana shu qoidalarga tayanadi. Islomiy moliya esa shariatga muvofiq
moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishni anglatadi. Bu tizim riba (foiz), gharar (noaniqlik),
maysir (qimor), harom faoliyatlarni moliyalashtirish kabi amallarni qat’iyan
taqiqlaydi. Barcha operatsiyalar real iqtisodiy faoliyat bilan bog‘langan bo‘lishi, foyda
va zarar teng taqsimlanishi lozim.
Islomiy moliya quyidagi yo‘nalishlar orqali baholanadi: islomiy banklar, takaful
(islomiy sug‘urta), boshqa islomiy moliyaviy institutlar (OIFI), sukuk (islomiy
obligatsiyalar) va islomiy fondlar.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
214
ISSN:3030-3621
Kuchli jihatlar:
1975–1985 yillarda islomiy moliyaning parallel moliyaviy tizim sifatida faoliyat
yuritishi imkonsizdek tuyulgan edi, ammo bugun u global darajada
muvaffaqiyatga erishdi.
Ilk davrda atigi $10 mlrd aktivlarga ega bo‘lgan soha bugungi kunda $2–4 trln
aktivlarni boshqarmoqda.
2008-yildagi inqirozdan nisbatan barqaror chiqib, hatto musulmon bo‘lmagan
mamlakatlarga ham kengaymoqda.
Soha shariat me’yorlarini hisobga olib, axloqiy va ijtimoiy jihatdan barqaror
faoliyat yuritadi.
Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi ham shariat asosida
moliyalashtirish strukturalarini o‘rganmoqda.
Zaif tomonlar:
Aksariyat aholining islomiy moliya haqida yetarli bilimga ega emasligi.
Islomiy moliyani targ‘ib qilish bo‘yicha global darajada yetarli dasturlar
yo‘qligi.
Ayrimlar islomiy moliyani faqat “tribal” (qabila asosidagi) tizim deb hisoblaydi.
Ulema va yuristlar o‘rtasida hujjatlar va tuzilmalar borasida tushunmovchiliklar
mavjud.
Ba’zi IFIlar raqobat tufayli foizga asoslangan uslublarni egallab, shariat
prinsiplaridan chekinmoqda.
Imkoniyatlar:
Hozircha faqat 20% salohiyatdan foydalanilgan, qolgan 80% imkoniyat hali
ochiq.
Islomiy moliya faqat musulmonlar uchun emas, balki boshqa din vakillari uchun
ham jozibali.
So‘nggi yillarda hatto g‘arbiy oliygohlar ham islomiy moliya bo‘yicha akademik
dasturlar yaratmoqda.
Butun dunyo boyligi $463 trln atrofida bo‘lsa, islomiy moliya ulushi atigi $3.95
trln – bu juda kichik ko‘rsatkich.
Tahdidlar:
Katta an’anaviy banklar islomiy moliyaning o‘sishidan xavotirda bo‘lishi
mumkin.
Dunyo boyligining 50% dan ortig‘i atigi 100 kishining qo‘lida jamlangan – bu
siyosiy va ijtimoiy barqarorlikka tahdid solmoqda.
Ko‘plab mamlakatlarda “Islomiy” atamasining o‘zi salbiy konnotatsiyada qabul
qilinadi, bu esa yangi mamlakatlarga kirishni qiyinlashtiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
215
ISSN:3030-3621
Islomiy moliyaviy tizimning asosiy maqsadi faqat daromad emas, balki ijtimoiy
adolat va axloqiy me’yorlarga rioya qilishdir. SWOT tahlili asosida olib borilgan ushbu
tadqiqot islomiy moliyaning istiqbolini yoritib, soha ishtirokchilari uchun strategik
yo‘nalishlarni belgilashda asos bo‘la oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Baidaulet, E. (2011).
Introduction to Islamic Finance: Theory and Practice
.
Islamic Research and Training Institute (IRTI).
2.
Magomedova, A. (2015). "Islamic Banking in the CIS Countries: Development
and Challenges."
Journal of Islamic Banking and Finance
, 3(2), 45–58.
3.
Wolters, J. (2016).
Islamic Finance in Central Asia: Regional Development and
Legal Frameworks
. Cambridge Economic Studies.
4.
Salikhova, G. (2014). "Legal Aspects of Islamic Banking Implementation in
Kazakhstan."
Central Asian Law Review
, 2(1), 22–35.
5.
Imamnazarov, S. (2019). “O‘zbekiston islomiy moliya salohiyati va xalqaro
tajribalar.”
Iqtisodiyot va moliya
, 1(4), 56–63.
6.
Usmani, M. T. (2002).
An Introduction to Islamic Finance
. Karachi: Maktaba
Ma'ariful Qur'an.
7.
Iqbal, Z., & Mirakhor, A. (2007).
An Introduction to Islamic Finance: Theory and
Practice
. John Wiley & Sons.
8.
Chapra, M. U. (1992).
Islam and the Economic Challenge
. Leicester: Islamic
Foundation.
9.
The Islamic Financial Services Board (IFSB). (2022).
Islamic Financial Services
Industry Stability Report
.
10.
World Bank. (2020).
Islamic Finance: Opportunities, Challenges, and Policy
Options
. World Bank Publications.
