Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
125
ISSN:3030-3621
EKSKURSIYA DARSLARIDA FOYDALANILADIGAN METODLAR
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat
pedagogik instituti Boshlang'ich ta'lim
fakulteti 3v-guruh talabasi
Usenbaeva Gozzal
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tabiiy fan darslarida ekskursiyaga olib chiqishda
foydalaniladigan metodlar va tabiiy fanlarda ekskursiyaning afzalligi haqida aytiladi.
Kalit so'zlar:
Tabiiy fan, boshlang'ich sinf, ekskursiya, metodlar, amaliy,
ko'rgazmali, og'zaki metodlar.
Ma'lumki, tabiatshunoslik darslarida o'qituvchi barcha o'qitish metodlarini:
og'zaki, ko'rgazmali va amaliy metodlarni qo'llaydi. U o'simlik va hayvonlarni
namoyish qiladi. Amaliy ishlarni bajarish yo'li orqali o'quvchilarni ayrim
organizmlarning tashqi va ichki tuzilishi bilan tanishtiradi. Avvalgi boblarda
yozganimizdek, sinfdagi darsda hayoti uzoq kuzatishni talab qiluvchi o'simlik yoki
hayvonning rivojlanish jarayonini, har xil organizmlarning tabiiy sharoitlarda
birgalikda yashashlarini ko'rsatib bo'lmaydi. Shuning uchun ham tabiatshunoslik
o'qitish
metodikasida
darslarni
to'ldiruvchi
maxsus
shakllar
qo'llaniladi.
Ekskursiyalarda bolalar tabiatdagi tabiiy guruhlashda, qishloq xoʻjaligida, muzeylarda
o'simlik va hayvonlar bilan tanishtiriladi. Ekskursiyalar avval qaror topgan tushun-
chalarni mustahkamlaydi, aniqlaydi, chuqurlashtiradi va umumlashtiradi.
Ekskursiyalar darslar bilan chambarchas bog'lanadi: ekskursiyada ko'rilgan
obyektlar kurs davomida ko'p marta yodga olinadi, to'plangan narsalar esa namoyish
qilinadi. Yakunlovchi ekskursiyalarda o'quvchilar avval olgan bilimlarini yanada
mustahkamlaydilar, topshiriqlar bo'yicha mustaqil kuzatishlar o'tkazadilar va material
yig'adilar. Darslarning uy vazifalari bilan, xususan, eksperimental xarakterdagi
topshiriqlar bilan bog'liqligi aniq va ravshandir. O'quvchilar uyda uncha murakkab
bo'lmagan tajribalarni amalga oshiradilar, kuzatishlar o'tkazadilar. (Masalan, uyda
daftarlariga sinfda ajratilgan gul qismlarini yoki hasharot bo'laklarini yelimlaydilar,
jadval to'ldiradilar, rasmini chizadilar). Bu o'qitishning eng yuqori ko'rgazmalilikka va
o'quvchilarning ijodiy mustaqilligiga asoslangan maxsus shaklidir. Dasturning deyarli
har bir mavzusi bo'yicha ekskursiyalar mo'ljallangan. Vatanimizning tabiiy sharoiti
ular sonini ancha ko'paytirishga imkon beradi.
Ekskursiya o'quv-tarbiya ishlarining juda murakkab va qiyin shakli hamda
bilimlarni bayon qilishning xilma-xil metodlarini nazarda tutuvchi eng samarali
o'qitish shakllaridan biridir. Ekskursiyaning kalendar ish rejasi o'quv yilining boshida
bir yil uchun choraklar bo'yicha mahalliy sharoit hisobga olingan holda tuziladi. Har
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
126
ISSN:3030-3621
bir ekskursiya puxta tayyorgarlikni talab qiladi va odatda quyidagi bosqichlardan
tashkil topadi:
ekskursiyalarning kalendar rejasini tuzish;
aniq o'quv-tarbiya vazifalarini belgilash;
obyekt tanlash va u bilan taxminiy tanishish;
kengaytirilgan ish rejasini tuzish;
korxona xodimlarini o'quvchilar bilan suhbat o'tkazishga tayyorlash, ularni
ekskursiyaning maqsadi va vazifalari bilan tanishtirish;
o'quvchilarni oldindan tayyorlash (ekskursiyaning umumiy vazifalarini qo'yish,
topshiriq va vazifalarni taqsimlash, ekskur-siyadagi xulq-atvor qoidalari bilan
tanishtirish, anjom-aslaha va jihozlarni tayyorlash);
kuzatish imkoniyatlarini hisobga olib, eng maqsadga muvofiq yo'nalish tanlash;
ekskursiya o'tkazish uchun yordamchilarni tayyorlash.
Ekskursiya vaqtida o'tkaziladigan va bajariladigan ishlar quyi-dagilardan iborat:
1) ekskursiya vaqtida o'quvchilar ekskursiya joyigacha yo'l-yo'lakay kuzatishlar
o'tkazib boradilar; 2) eks-kursiya davomida o'qituvchi tushuntirib boradi; 3) ekskursiya
joyida o'quvchilar odamlar va mashinalar harakatini yoki tabiat obyektlari va
hodisalarini kuzatadilar, 4) ishchilar va muhan-dislar bilan suhbatlashadilar; 5) tabiiy
material yig'adilar va oldindan tayyorlab qo'yilgan jild, quticha, bonkalarga soladilar,
6) o'lchov ishlarini (daryoda, tuproq kesmalarida, tepalikda) olib boradilar; 7) kompas
bo'yicha yo'nalishlarni aniqlaydilar, 8) rasm chizadilar, xulosalar chiqaradilar,
xulosalarni umumlashtiradilar, 9) kuzatayotgan obyektda baholi qudrat ijtimoiy foydali
mehnat qiladilar.
Tabiiy fan darslarida, ayniqsa ekskursiya darslarida, o‘quvchilarning tabiat bilan
bevosita tanishishlari, kuzatish, tahlil qilish va amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish
uchun turli **metodlardan** foydalaniladi. Quyida ekskursiya darslarida
qo‘llaniladigan asosiy metodlar keltirilgan:
1. Kuzatuv metodi.
- O‘quvchilar tabiatdagi obyektlarni (o‘simlik, hayvon, relyef, iqlim holatlari va
h.k.) bevosita kuzatadilar.
- Masalan: daraxtning barg tuzilishi, qushlarning harakati, tuproq turi.
2. Savol-javob metodi.
- O‘qituvchi ekskursiya davomida o‘quvchilarga savollar berib, ularning faol
ishtirokini ta'minlaydi.
- Bu metod o‘quvchilarning e’tiborini jalb qilish va o‘z fikrlarini aytishga
undaydi.
3. Amaliy ishlar metodi.
-O‘quvchilar tabiiy obyektlar ustida kichik tajribalar yoki o‘lchov ishlarini
bajaradilar.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
127
ISSN:3030-3621
-Masalan: suv harorati o‘lchash, tuproq tarkibini aniqlash, kompas bilan
yo‘nalishni aniqlash.
4. Daftar tutish va yozuvlar qilish (ekspertiza metodi).
O‘quvchilar ekskursiya davomida ko‘rgan va eshitganlarini kundalik yoki
maxsus daftarlariga yozib boradilar.
-Bu metod tahlil qilish, xotirani mustahkamlashga yordam beradi.
5. Xarita va sxemalardan foydalanish.
- Geografiya yoki ekologiya darslarida qo‘llaniladi.
-Ekskursiya
marshrutini xaritada ko‘rsatish, topilgan obyektlarning
joylashuvini aniqlash.
6. Fotosurat va video tahlil.
O‘quvchilar yoki o‘qituvchi ekskursiya vaqtida obyektlarni suratga olib,
darsdan keyin tahlil qilishadi.
7. Tahlil va muhokama metodi.
Ekskursiyadan so‘ng o‘quvchilar bilan suhbat o‘tkaziladi, kuzatuvlar tahlil
qilinadi, xulosa chiqariladi.
8. Guruhli ishlar metodi.
O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linib, har biri alohida topshiriqni bajaradi
(masalan, bir guruh o‘simliklarni o‘rganadi, boshqasi hayvonlarni).
Ushbu metodlar orqali tabiiy fan darslarida ekskursiyalarni yaxshi o'tkazosh
mumkin. Ekskursiyalar bolalarning bilimini mustahkamlashga yordam beradi.
Tabiyatga bo'lgan mehrini oshiradilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://cyberleninka.ru/article/n/ekskursiya-darslarida-integrativ-yondashuv-
asosida-amaliy-ishlarni-tashkil-etish
2.
Nuriddinova M.I. Tabiatshunoslikni o’qitish metodikasi. Toshkent, 2005.
3.
Grigoryants A.G. Tabiatshunoslik (4-sinf ushun darslik). T., 2001.
