Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
56
ISSN:3030-3621
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA O‘QISH KO‘NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISHDA DARSDAN TASHQARI O‘QUV
FAOLIYATINING ROLI
Qurboniyozova Mardona Fayzulla qizi
Termiz iqtisodiyot va servis Universiteti
Ijtimoiy gumanitar fanlar fakulteti
Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qish
ko‘nikmalarini shakllantirishda darsdan tashqari mashg‘ulotlarning o‘rni va ahamiyati
yoritilgan. Muallif darsdan tashqari faoliyatning bolalarning nutq boyligini
kengaytirish, mustaqil kitob o‘qish odatini shakllantirish, matnni tushunish va tahlil
qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi ijobiy ta’sirini tahlil qiladi. Tadqiqot natijalari
darsdan tashqari faoliyatlar o‘quvchining ta’limiy muvaffaqiyatlariga sezilarli hissa
qo‘shishini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
o‘qish ko‘nikmalari, boshlang‘ich ta’lim, darsdan tashqari
mashg‘ulot, kitobxonlik, mustaqil o‘qish, nutq madaniyati
Boshlang‘ich ta’lim bosqichi bolaning shaxsiyati shakllanishi, nutq madaniyati,
fikrlash doirasi va bilim olishga bo‘lgan munosabati qaror topadigan muhim davr
hisoblanadi. Ayniqsa, bu bosqichda o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish — ta’limning
asosiy vazifalaridan biri sanaladi. O‘qish — bu nafaqat texnik ko‘nikma, balki
o‘quvchining idrok etish, tushunish, mulohaza yuritish va bilimlarni mustaqil
o‘zlashtirishga qaratilgan faoliyatidir. Shuning uchun boshlang‘ich sinflarda o‘qish
malakasini rivojlantirish o‘quvchilarning kelajakdagi ta’lim jarayonidagi
muvaffaqiyatlari uchun mustahkam poydevor yaratadi.
An’anaviy dars jarayonida o‘qish bilan bog‘liq mashqlar, asosan, darsliklar va
o‘qish kitoblaridagi matnlar asosida amalga oshiriladi. Biroq bu usul barcha
o‘quvchilarda baravar darajada samarali natija bermasligi mumkin. Chunki har bir
o‘quvchining o‘ziga xos qiziqishlari, ehtiyojlari va qabul qilish darajasi mavjud. Shu
nuqtai nazardan qaraganda, darsdan tashqari o‘quv faoliyati orqali o‘quvchilarga erkin
muhitda, qiziqarli shakllarda, individual yondashuv asosida o‘qish malakalarini
rivojlantirish imkoniyati yaratiladi.
Darsdan tashqari mashg‘ulotlar — bu o‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini
mazmunli o‘tkazish, ularni kitobxonlikka jalb qilish, mustaqil fikrlash va ifodali
nutqini rivojlantirishga xizmat qiluvchi ta’limiy faoliyatdir. Bunday faoliyatlar
bolalarda matnga bo‘lgan qiziqishni oshiradi, ularni ijodiy fikrlashga, mantiqiy tahlilga
undaydi. Ayniqsa, dramatik sahnalar, badiiy o‘qish tanlovlari, kitobxonlik klublari kabi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
57
ISSN:3030-3621
interaktiv shakllar o‘quvchilarning emotsional va intellektual rivojlanishiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu maqolada aynan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qish ko‘nikmalarini
shakllantirishda darsdan tashqari mashg‘ulotlarning o‘rni va samaradorligi tahlil
qilinadi. Ilmiy-tajriba asosida olib borilgan kuzatuvlar orqali o‘quvchilarning o‘qishga
bo‘lgan munosabati, o‘zlashtirish darajasi va nutq faolligidagi o‘zgarishlar o‘rganiladi.
Maqolaning asosiy maqsadi — boshlang‘ich sinf o‘qituvchilariga o‘qish
ko‘nikmalarini shakllantirishda samarali yondashuvlarni taklif qilish hamda darsdan
tashqari faoliyatning ta’lim sifatiga ijobiy ta’sirini asoslab berishdir.
Tadqiqot davomida 2-sinf o‘quvchilari ishtirokida tajriba o‘tkazildi.
Eksperimental sinfda haftada ikki marotaba “Kitobxonlik klubi” mashg‘ulotlari tashkil
qilindi. Bu mashg‘ulotlarda bolalar ertaklar, hikoyalar o‘qidi, muhokama qildi va
dramatizatsiya usulida namoyish etdi. Nazorat sinfi esa faqat darslik materiallari bilan
cheklanib o‘qitildi. Kuzatuv, suhbat va yozma nazoratlar asosida natijalar tahlil qilindi.
Tajriba natijalariga ko‘ra, eksperimental sinf o‘quvchilarining so‘z boyligi,
matnni tushunish darajasi va ifodali o‘qish ko‘nikmalari nazorat sinfidagilarga nisbatan
ancha yuqori bo‘ldi. Shuningdek, darsdan tashqari mashg‘ulotlarda qatnashgan bolalar
kitobga nisbatan ijobiy munosabat bildirgan, bu esa ularning ta’limdagi umumiy
faolligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Ular savol-javoblarga faol ishtirok etgan, matn
mazmuni asosida mustaqil fikr yuritgan.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish – bu
nafaqat o‘qituvchining dars jarayonidagi faoliyati, balki o‘quvchining o‘z-o‘zini
rivojlantirishga bo‘lgan ichki ehtiyoji, qiziqishi va faolligini rag‘batlantiradigan uzviy
pedagogik jarayondir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, darsdan tashqari o‘quv
faoliyati o‘quvchilarda mustaqil o‘qish, matnni anglash, ifodali o‘qish va fikr bildirish
kabi muhim kompetensiyalarni shakllantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Darsdan tashqari mashg‘ulotlar – bu o‘quvchini adabiyotga oshno qilish, nutq
boyligini kengaytirish, og‘zaki va yozma nutqni faol rivojlantirish hamda tafakkurni
chuqurlashtirish imkonini beruvchi pedagogik maydondir. Ayniqsa, kitobxonlik
klublari, badiiy o‘qish kechalari, ijodiy uchrashuvlar kabi faoliyatlar orqali o‘quvchilar
orasida o‘qishga nisbatan ijobiy munosabat shakllanadi. Bu esa ularning ta’lim
jarayonidagi umumiy muvaffaqiyatiga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bois, boshlang‘ich ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonini faqat dars bilan
chegaralab qo‘ymasdan, darsdan tashqari mashg‘ulotlar bilan boyitish, ular uchun
alohida metodik qo‘llanmalar yaratish, o‘qituvchilarning bu boradagi malakasini
oshirish dolzarb masala hisoblanadi. O‘qish ko‘nikmalarining barqaror shakllanishi
uchun o‘quvchilar o‘zlari o‘qigan matnni tushunib, unga nisbatan munosabat bildirishi,
tanqidiy fikrlashi va ijodiy yondasha olishi zarur. Bunga erishish esa faqatgina
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
49-son_1-to’plam_Iyul -2025
58
ISSN:3030-3621
integratsiyalashgan, bolaga yo‘naltirilgan va ijodiy tashkil etilgan o‘quv faoliyati
orqali mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Xodjayev, N. Boshlang‘ich o‘qish metodikasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
2.
Tursunova, M. Boshlang‘ich sinflarda kitobxonlikni shakllantirish usullari. –
Andijon, 2021.
3.
Qodirova, M. Kitob – ma’naviyat manbai. – Toshkent: Ma’naviyat, 2020.
4.
Vygotsky, L. S. Pedagogik psixologiya. – Moskva: Pedagogika, 1991.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 14-sentabrdagi PQ–4820-son
qarori. “Yoshlar kitobxonligini oshirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar
dasturi”.
