Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
29
ISSN:3030-3621
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA TANQIDIY FIKRLASH
KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHNING SAMARALI YO‘LLARI
Qurboniyozova Mardona Fayzulla qizi
Termiz iqtisodiyot va servis Universiteti
Ijtimoiy gumanitar fanlar fakulteti
Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tanqidiy
fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishning usullari va pedagogik sharoitlari tahlil
qilingan. Ayniqsa, savol-javob texnologiyalari, mantiqiy mashqlar, muammo asosida
o‘qitish va darsda ochiq savollar berish orqali o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga
o‘rgatish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Mazkur yondashuvlar orqali bolalarda fikrlash
madaniyati, tahlil qilish, o‘z fikrini asoslab aytish va qaror qabul qilish qobiliyati
rivojlanadi.
Kalit so‘zlar:
tanqidiy fikrlash, boshlang‘ich ta’lim, mustaqil fikr, savol-javob,
muammoli o‘qitish, mantiqiy tafakkur.
Tanqidiy fikrlash — bu o‘quvchining atrofidagi voqealarga faqat tayyor bilim
bilan emas, balki mustaqil tahlil, dalillarga asoslangan xulosa bilan yondashish
qobiliyatidir. Ushbu ko‘nikma XXI asrda har bir inson uchun zarur bo‘lib, ayniqsa, uni
bolalikdan shakllantirish ta’lim tizimining muhim vazifasidir.
Boshlang‘ich sinfda o‘quvchilarda bu ko‘nikmalar hali to‘liq shakllanmagan
bo‘ladi, lekin ularni yoshiga mos, sekin-asta murakkablikni oshirib boruvchi metodlar
orqali rivojlantirish mumkin. Bunda o‘qituvchining darsni qanday tashkil qilishi,
savollar berish uslubi, o‘quvchini mustaqil fikrlashga undashi muhim ahamiyat kasb
etadi.
Tanqidiy fikrlashni shakllantirishdagi samarali usullar:
1.
Savol-javob texnologiyasi. Dars davomida ochiq, tahliliy savollar berish orqali
bolalarni faqat tayyor javob emas, o‘z fikrini ilgari surishga undash mumkin.
Masalan, “Nega senga bu personaj yoqdi?”, “Bu voqeada boshqa qanday yechim
bo‘lishi mumkin edi?” kabi savollar.
2.
Muammoli o‘qitish. O‘quvchilarga oddiy, lekin fikrlashga undovchi muammoli
vaziyatlar beriladi. Masalan: “Agar sen bunday holatda bo‘lsang, nima
qilarding?”, “Bu masalani yechishning boshqa yo‘li bormi?” Bu usul bolalarda
qaror qabul qilish, tahlil qilish va baholash ko‘nikmalarini oshiradi.
3.
Mantiqiy o‘yin va mashqlar. “Topishmoq-top”, “Mantiqiy bog‘lanishni
aniqlash”, “Ketma-ketlikni top” kabi mashqlar o‘quvchilarning tafakkur
doirasini kengaytiradi, ular mantiqan fikrlashni o‘rganadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
30
ISSN:3030-3621
4.
Bahs-munozara elementlari. Boshlang‘ich sinflar uchun yengil, lekin ikki
tomonlama fikr bildirishga asoslangan mashg‘ulotlar tashkil etish mumkin.
Masalan, “Sog‘lom ovqat foydalimi yoki zararli?” mavzusida kichik bahs orqali
bolalarning mulohaza yuritish qobiliyati shakllanadi.
5.
Ishchi daftarlarda ochiq savollar. Darsdan so‘ng har bir o‘quvchi “Nima bilib
oldim?”, “Qanday savol qoldi?” kabi savollarga javob yozadi. Bu usul refleksiya
qilish, fikrni tahlil qilish va yakuniy xulosaga kelishni o‘rgatadi.
Sharoit yaratishning ahamiyati: Tanqidiy fikrlash ko‘nikmasi tasodifiy
rivojlanmaydi. Buning uchun ochiq muhit, erkin fikr bildirishga imkon beruvchi o‘quv
muhit, o‘qituvchining qo‘llab-quvvatlovchi yondashuvi va bolalarni “xato qilishdan
qo‘rqmaslikka” o‘rgatish zarur. O‘qituvchi o‘quvchining har qanday fikrini qadrlashi,
unga e’tibor bilan quloq solishi tanqidiy fikrlashni shakllantirishda motivatsion omil
bo‘lib xizmat qiladi.
Amaliy natijalar: Ilg‘or pedagogik tajriba shuni ko‘rsatadiki, tanqidiy fikrlash
ko‘nikmasiga ega bo‘lgan o‘quvchilar matnni yaxshiroq tahlil qiladi, mantiqiy
fikrlaydi, darsda faol ishtirok etadi, o‘z fikrini asosli tarzda bayon eta oladi va
ijodkorlik darajasi yuqori bo‘ladi.
Boshlang‘ich sinfda tanqidiy fikrlashni shakllantirish bu faqat o‘qituvchining
pedagogik mahorati emas, balki butun ta’lim tizimining zamonaviy talabi hisoblanadi.
Darslarda savol-javob texnologiyasi, muammoli o‘qitish, mantiqiy mashqlar va ochiq
muloqotlar orqali bolalarni fikr yuritishga undash ularning bilim olish jarayonini
faollashtiradi. Bu esa kelajakda mustaqil fikrlaydigan, ongli qaror qabul qiladigan,
ijtimoiy faol shaxslar yetishib chiqishiga zamin yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Mavlonova R.X. Tanqidiy fikrlash metodlari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
2.
G‘ulomov S.S., Mahmudova M.N. Pedagogik texnologiyalar va innovatsiyalar.
– Toshkent: O‘zMU, 2021.
3.
Abdullaeva D.M. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2020.
4.
Vygotsky L.S. Pedagogik psixologiya. – Moskva: Prosveshchenie, 2004.
5.
Paul, R., Elder, L. Critical Thinking: Tools for Taking Charge of Your Learning
and Your Life. – Pearson, 2014.
6.
OECD. Fostering Students' Creative and Critical Thinking. – OECD Publishing,
2019.
7.
Woolfolk, A. Educational Psychology. – Pearson Education, 2013.
8.
Brookhart, S.M. How to Assess Higher-Order Thinking Skills. – ASCD, 2010.
