Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
66
ISSN:3030-3621
SANOATDA XAVFSIZLIKNI TA'MINLASHDA
AVTOMATLASHTIRILGAN ANALITIK TIZIMLARNING O'RNI.
Oribov Aslbek Dilshodbek o’g’li
Andijon davlat texnika instituti
Metrologiya, standartlashtirish va mahsulot
sifati menejmenti yonalishi 4- bosqich talabasi
( tel; +998 90 626 05 09)
Ilmiy rahbar:
Aziz Sotvoldiyev
Annotatsiya
Zamonaviy sanoat tarmoqlarida inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklar
xavfsizlik darajasiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, ishlab chiqarish jarayonlarida
avtomatlashtirilgan analitik tizimlardan foydalanish xavf-xatarlarni kamaytirish,
avariyalarni oldini olish va ishchi xodimlar hayotini himoya qilishning eng samarali
yo‘llaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Bunday tizimlar real vaqt rejimida
monitoring qilish, signalizatsiya, statistik prognozlash hamda xatoliklarni oldindan
aniqlash imkonini beradi. Tezisda aynan shu tizimlarning asosiy afzalliklari, ishlash
mexanizmi, sanoat xavfsizligiga qo‘shayotgan hissasi va kelajakdagi rivojlanish
istiqbollari atroflicha tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, avtomatlashtirilgan
xavfsizlik tizimlarini joriy etgan korxonalarda nosozliklar soni o‘rtacha 42% ga
kamaygani, inson salomatligiga tahdid soluvchi holatlar esa 60% ga qisqargani
aniqlangan. Ushbu yondashuv nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki sanoat
madaniyati va ish muhitining barqarorligini ta'minlaydi. Shuningdek, xalqaro
tajribalar, texnologik echimlar va ularni o‘zbek sanoat tizimiga moslashtirish usullari
ham muhim tahlil obyektiga aylangan.
Kalit so‘zlar:
sanoat xavfsizligi, avtomatlashtirish, analitik tizimlar, real vaqt
monitoringi, texnologik xavf-xatarlar, signalizatsiya, ishlab chiqarish, inson omili,
xavfsizlik algoritmlari, texnologik nazorat, sun’iy intellekt, sanoat
texnologiyalari.
KIRISH
Texnologik taraqqiyot yildan-yilga jadallashib borar ekan, sanoat sohasida
xavfsizlikni ta’minlash masalasi ham dolzarb muammoga aylanyapti. Ayniqsa, yirik
ishlab chiqarish korxonalarida yuzaga keladigan nosozliklar va favqulodda holatlar
nafaqat moliyaviy yo‘qotishlarga, balki inson hayotiga ham tahdid solmoqda. Avvalgi
asrlarda xavfsizlik choralari inson bilim va tajribasiga asoslangan bo‘lsa, bugungi
raqamli asrda bu jarayon avtomatlashtirilgan tizimlar orqali boshqarilmoqda. Ayniqsa,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
67
ISSN:3030-3621
sun’iy intellekt va real vaqtli monitoring imkoniyatlari xavfsizlikni yangi bosqichga
olib chiqmoqda.
Avtomatlashtirilgan analitik tizimlar zamonaviy sanoat inshootlarida eng muhim
texnologik zanjir bo‘lib xizmat qilmoqda. Ular ma’lumotlarni to‘plash, tahlil qilish,
tahdidlarni aniqlash va ularning oldini olish uchun maxsus algoritmlarga tayangan
holda ishlaydi. Xavfsizlikni ta’minlash faqatgina jismoniy vositalar — datchiklar yoki
signalizatsiyalar bilan cheklanmaydi. Bugungi kun sanoatida bu, eng avvalo, axborot
texnologiyalari, katta ma’lumotlar (Big Data), mashinali o‘rganish (machine learning)
va sun’iy intellekt orqali avtomatik qaror qabul qilish tizimlari bilan bevosita
bog‘liqdir. Misol uchun, yirik kimyo yoki gaz sanoati korxonalarida yuzaga keladigan
eng kichik xatolik hatto global falokatlarga olib kelishi mumkin. Bunday holatlarning
oldini olish faqat insonga tayanish bilan emas, balki avtomatik monitoring va tahlil
qiluvchi tizimlar yordamida amalga oshiriladi.
2020-yillardan so‘ng, dunyoning rivojlangan davlatlarida sanoat xavfsizligini
avtomatlashtirish darajasi 65–80% oralig‘ida bo‘lishi aniqlangan. Bu esa inson
ishtirokini kamaytirib, ishonchlilik darajasini oshirganini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston sanoatida ham bu boradagi islohotlar tobora kengayib bormoqda.
Xususan, energetika, kon-metallurgiya va yengil sanoat sohalarida avtomatik tahlil
qiluvchi tizimlar joriy etilmoqda. Bunday tizimlar nafaqat mavjud muammolarni tahlil
qiladi, balki ular kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlarni prognozlash
imkonini ham beradi. Bu esa favqulodda vaziyatlar yuzaga kelmasdan turib, ularga
qarshi oldindan rejalashtirilgan choralarni ko‘rishga yordam beradi.
Avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida xavfsizlik texnikasi tamoyillarini
standartlashtirish va me’yorlashtirish ham yengillashtirilmoqda. Bu esa sanoat
madaniyatining yangi bosqichga ko‘tarilishini anglatadi.
Sanoatda sodir bo‘layotgan texnologik jarayonlarni doimiy nazorat ostida ushlab
turish, o‘zgarishlarga mos ravishda tizimni avtomatik sozlash imkoniyati sanoat
xavfsizligini ta’minlashda hal qiluvchi omilga aylanmoqda. Mazkur tizimlar nafaqat
ishlab chiqarishdagi nosozliklarni kamaytiradi, balki ishchilarni har tomonlama
himoya qiladi, ularning salomatligi, hayoti va psixologik xotirjamligi uchun kafolat
yaratadi. Avtomatlashtirish jarayoni mehnat unumdorligini oshirish, mahsulot sifatini
nazorat qilish, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish bilan bir qatorda xavfsizlik
darajasini yangi pog‘onaga olib chiqmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bunday
tizimlar bilan jihozlangan korxonalarda avariyaviy holatlar soni 40–60 foizgacha
qisqaradi. Bu esa texnologik barqarorlik va ishlab chiqarish rejalarining izchil
bajarilishini ta’minlaydi. Zamonaviy sanoatda xavfsizlik faqat reaktiv yondashuv
(ya’ni falokatdan so‘ng chora ko‘rish) bilan emas, balki proaktiv, oldini oluvchi
yondashuv bilan hal etilishi kerak. Ana shu o‘rinda avtomatik analitik tizimlarning
o‘rni beqiyosdir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
68
ISSN:3030-3621
Bugungi kunda sanoat xavfsizligiga doir xalqaro ISO va OSHA kabi
standartlarda ham avtomatlashtirilgan tizimlar muhim omil sifatida ko‘rilmoqda.
O‘zbekiston ham bu yo‘nalishda xalqaro
tajribani
bosqichma-bosqich
o‘zlashtirmoqda. Tizimlar tomonidan aniqlangan xatoliklar yoki ogohlantirishlar
boshqaruvchilarga aniq, tezkor va grafik ko‘rinishdagi ma’lumot sifatida taqdim
etiladi. Bu esa inson xatosi ehtimolini keskin kamaytiradi. Raqamli transformatsiya
davrida avtomatlashtirilgan xavfsizlik tizimlari sanoat korxonalari uchun nafaqat
kerakli, balki zarur texnologiyaga aylangan. Bu — zamonaviy ishlab chiqarishning
yadro elementi hisoblanadi.
Shu boisdan, ushbu tezis ishida sanoatda xavfsizlikni ta’minlashda
avtomatlashtirilgan analitik tizimlarning mohiyati, texnologik imkoniyatlari, xalqaro
tajriba, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar chuqur tahlil
etiladi.
ASOSIY QISM
Sanoatning bugungi rivojlanish bosqichida xavfsizlik masalasi faqatgina texnik
vositalar emas, balki murakkab algoritmlarga asoslangan avtomatlashtirilgan tizimlar
yordamida hal etilmoqda. Bu tizimlar sanoat ob’ektlaridagi real vaqt rejimidagi
monitoring, signalizatsiya, tahlil va prognozlash jarayonlarini inson omilidan mustaqil
holda bajara oladi. Aynan ana shu mustaqillik xavfsizlik darajasini keskin oshirishga
xizmat qiladi. Ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda Xitoyda avtomatlashtirilgan xavfsizlik
tizimlari bilan jihozlangan ishlab chiqarish korxonalarida baxtsiz hodisalar soni 47%
ga kamaygan. AQShda esa, 2020–2024 yillar oralig‘ida ushbu tizimlar tufayli ishlab
chiqarishdagi jarohatlanish holatlari 62% gacha pasaygan. Bu esa texnologik
nazoratning an’anaviy yondashuvlardan ancha samaraliroq ekanini ko‘rsatadi.
O‘zbekistonda esa bu yo‘nalish endigina shakllanmoqda. 2021–2023 yillar
davomida energetika va kimyo sanoatida tajriba tariqasida joriy etilgan
avtomatlashtirilgan xavfsizlik tizimlari 31% holatda nosozlikni oldindan aniqlashga
muvaffaq bo‘ldi. Bu dastlabki natijalar sanoat tarmoqlarida bunday tizimlarning katta
salohiyatga ega ekanligini ko‘rsatmoqda. Avtomatlashtirilgan tizimlarning eng katta
afzalligi – ularning doimiy tahlil asosida ishlashi. Masalan, issiqlik elektr
stansiyasidagi harorat, bosim, gaz oqimi kabi o‘zgaruvchilar har soniyada qayd etilib,
avtomatik tahlil qilinadi. Bu tizimlar real vaqt rejimida signal chiqarish orqali
falokatlarning oldini olish imkonini beradi. Quyidagi jadvalda 2022-yil davomida
O‘zbekistondagi yirik sanoat korxonalarida avtomatlashtirilgan tizimlar joriy
etilganidan so‘ng avariyaviy holatlar kamayganligi ko‘rsatilgan:
Korxona nomi
Avvalgi holat (%)
Joriydan keyin
(%)
Farq
"O‘zmetkombinat" AJ 14.3
5.8
-8.5
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
69
ISSN:3030-3621
Korxona nomi
Avvalgi holat (%)
Joriydan keyin
(%)
Farq
"NavoiyAzot" AJ
10.1
3.2
-6.9
"Farg‘ona Neft Zavodi" 18.5
7.9
-10.6
Bu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, avtomatlashtirilgan tahliliy tizimlar ishlab
chiqarishda xavf-xatar darajasini keskin kamaytirishga xizmat qilmoqda. Ayniqsa,
portlash yoki zaharlanish xavfi mavjud sanoat tarmoqlarida bu tizimlar ajralmas
vositaga aylangan. Tahliliy tizimlar faqat aniqlash bilan cheklanib qolmay, balki
avtomatik javob mexanizmlarini ham ishga tushiradi. Ya’ni, agar tizim gaz sizib
chiqishini sezsa, u darhol gaz oqimini to‘xtatib, signalizatsiya orqali ishchilarga xavf
haqida xabar beradi. Bu inson hayotini saqlab qolish uchun hal qiluvchi ahamiyatga
ega. 2024-yilda Germaniyada o‘tkazilgan tahlil natijalariga ko‘ra, avtomatlashtirilgan
xavfsizlik tizimlari bilan jihozlangan korxonalarda favqulodda vaziyatlarga javob
berish vaqti o‘rtacha 2,7 soniyani tashkil qilgan. Bu ko‘rsatkich inson tomonidan
boshqariladigan tizimlarda esa 8–10 soniya atrofida bo‘lgan. Avtomatlashtirish
natijasida xavfsizlik sohasi faqat nazoratga emas, balki oldini olishga qaratilmoqda. Bu
esa yangi paradigmani – “reaktiv”dan “proaktiv” xavfsizlikka o‘tishni anglatadi.
Proaktiv yondashuv sanoatdagi xavfni yo‘q qilishga emas, uning umuman yuzaga
kelmasligi uchun ishlaydi. Korxona ichidagi xavfsizlik muhitining avtomatlashtirilgan
tahlili orqali rahbariyat xodimlarning ish sharoitlarini doimiy baholab boradi. Har bir
xodimning harakat trayektoriyasi, ishlash vaqtida yuzaga keladigan xavf zonalari
grafik ko‘rinishda ko‘rsatilib, o‘z vaqtida ogohlantirishlar chiqariladi. Yana bir muhim
jihat – bu tizimlar ma’lumotlarni yig‘ish va ularni katta hajmda saqlash imkoniga ega.
Masalan, "Angren IES" elektr stansiyasida faqatgina 2023-yil davomida avtomatik
tizim 1,2 milliondan ortiq parametrlarni tahlil qilgan. Bu esa xavfsizlikka doir chuqur
tahlil qilish uchun ulkan ma’lumotlar omborini yaratadi. Avtomatlashtirilgan tizimlar
faqat yirik sanoat ob’ektlari uchun emas, balki o‘rta korxonalar va qayta ishlash
sanoatida ham keng qo‘llanilmoqda. 2022-yilgi YUNIDO hisobotiga ko‘ra, o‘rta
sanoat korxonalarida xavfsizlik tizimlarini avtomatlashtirish ishlab chiqarishdagi
tanaffuslarni 28% gacha qisqartirgan. Shu bilan birga, avtomatlashtirilgan tizimlar
orqali korxonalarning ekologik xavfsizligini ham nazorat qilish mumkin. Misol uchun,
chiqindi gazlar tarkibi, suyuqlik to‘kish holatlari va chang miqdori onlayn tarzda
kuzatiladi va me’yordan oshgan hollarda avtomatik to‘xtatish amalga oshiriladi.
O‘zbekistonda 2025-yilgacha bo‘lgan “Sanoat xavfsizligi strategiyasi”da
avtomatlashtirilgan tahlil va monitoring tizimlarini joriy etish eng ustuvor
yo‘nalishlardan biri sifatida belgilangan. Ushbu dastur doirasida 150 dan ortiq
korxonaga zamonaviy xavfsizlik platformalari o‘rnatilishi rejalashtirilgan. Yana bir
dolzarb jihat – bu tizimlar yordamida inson salomatligiga tahdid soluvchi muhitni
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
70
ISSN:3030-3621
aniqlash va har bir ishchining shaxsiy xavfsizlik darajasini aniqlash imkoniyati
yaratilmoqda. Bunda biometrik nazorat va xavf zonalaridagi harorat, namlik, gaz
miqdori asosiy mezon sifatida belgilanadi.
Statistikaga ko‘ra, 2023-yil davomida O‘zbekiston sanoat korxonalarida ro‘y
bergan 682 ta avariya holatlarining 63 foizi avtomatlashtirilgan xavfsizlik tizimlari
mavjud bo‘lmagan obyektlarda sodir bo‘lgan. Bu holatlarning 18 foizi esa inson xatosi
bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan. Avtomatlashtirilgan analitik tizimlar xalqaro
standartlarga muvofiq ishlab chiqilgan bo‘lishi lozim. Eng ko‘p foydalaniladigan
me’yorlar qatoriga ISO 45001, OSHA 29 CFR, IEC 61508 va IEC 61511 kiradi. Ular
xavf-xatarlarni baholash, xavfsizlik funksiyalarini aniqlash va ularni sinovdan
o‘tkazishni o‘z ichiga oladi. Kelajakda sanoat xavfsizligida aqlli tizimlar – ya’ni IoT
(Internet of Things), blokcheyn orqali xavfsizlik jurnalini yuritish va mashina
o‘rganishga asoslangan tizimlar keng joriy etiladi. Bu esa xavfsizlikni nafaqat
boshqariladigan, balki o‘zini o‘zi sozlovchi holatga olib keladi. Umuman olganda,
sanoatda xavfsizlikni ta’minlash nafaqat majburiyat, balki iqtisodiy va ijtimoiy
barqarorlikning kafolatidir. Avtomatlashtirilgan tizimlar esa bu barqarorlikni
texnologik asosda mustahkamlashning zamonaviy vositasidir.
XULOSA
Sanoatda xavfsizlikni ta’minlash har doim dolzarb bo‘lgan va bo‘lib qoladi.
Biroq bugungi kunda bu soha texnologik transformatsiyaning markaziga aylanmoqda.
Avtomatlashtirilgan analitik tizimlarning joriy etilishi xavfsizlik sohasiga inqilobiy
yondashuv olib kirdi. Ushbu tizimlar real vaqt monitoringi, tahdidlarni erta aniqlash,
sun’iy intellekt yordamida prognoz qilish hamda avtomatik choralar ko‘rish imkonini
beradi. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bunday tizimlar joriy etilgan
korxonalarda texnologik nosozliklar 40–60% ga kamaygan, inson salomatligiga tahdid
soluvchi holatlar esa 50% dan ortiq qisqargan. Bu esa avtomatlashtirilgan xavfsizlik
tizimlarining nafaqat foydali, balki iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jihatdan ham
samarali yechim ekanligini isbotlaydi. Ushbu tizimlar orqali sanoat korxonalari
favqulodda holatlarni oldindan aniqlash imkoniga ega bo‘lmoqda. Shuningdek,
xavfsizlik madaniyatining rivojlanishi, xodimlarning psixologik ishonchi va
mahsuldorlik darajasining oshishi kabi ijobiy natijalar ham kuzatilmoqda. O‘zbekiston
sharoitida bunday tizimlarni joriy etish hali boshlanish bosqichida bo‘lsa-da, davlat
strategiyasi doirasida bu yo‘nalishda jadal harakatlar olib borilmoqda. 2025-yilgacha
bo‘lgan milliy dastur asosida yuzlab sanoat korxonalarida zamonaviy xavfsizlik
tizimlarini o‘rnatish rejalashtirilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, avtomatlashtirilgan analitik tizimlar sanoat xavfsizligini
ta’minlashda strategik ahamiyat kasb etadi. Ular yordamida ishlab chiqarish
jarayonlari ishonchli, barqaror va inson hayoti uchun xavfsiz tarzda boshqarilishi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
71
ISSN:3030-3621
mumkin. Kelajakda bu tizimlarning sun’iy intellekt bilan integratsiyasi sanoatni
xavfsizlik bo‘yicha mutlaqo yangi bosqichga olib chiqadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Nazarov Sh.M., Usmonova G.Z.
Sanoatda texnik xavfsizlik asoslari
. – Toshkent:
“Fan va texnologiya”, 2021. – 248 b.
2.
ISO 45001:2018.
Occupational health and safety management systems –
Requirements with guidance for use
. – ISO, Geneva.
3.
Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO).
Industrial safety and automation technologies
. –
2022-yil hisobot.
4.
Jalolov D.T.
Axborot texnologiyalari va sanoat boshqaruvi
. – Samarqand:
SamDChTI, 2020. – 195 b.
5.
Lee, J., Bagheri, B., & Kao, H.A.
A cyber-physical systems architecture for industry
4.0-based manufacturing systems
. – Manufacturing Letters, 2015.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi.
Raqamli sanoat
xavfsizligi strategiyasi (2021–2025)
.
7.
Kasperski, W.
Industrial Safety Automation and Big Data
. – Springer, 2019.
8.
United Nations Industrial Development Organization (UNIDO).
Smart Industry
Report 2022
.
9.
IEC 61508 / IEC 61511.
Functional safety of electrical/electronic/programmable
electronic safety-related systems
.
10.
Qahramonov N.T.
Sanoatda sun’iy intellekt va xavfsizlik tahlili
. – Toshkent:
Innovatsiya nashriyoti, 2023. – 210 b.
