Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
137
ISSN:3030-3621
TEXNOLOGIK JARAYONLARNI AVTOMATLASHTIRISHNI
TAKOMILLASHTIRISH
Andijon davlat texnika institute
Metrologiya, standartlashtirish va mahsulot
sifati menejmenti yonalishi 4- bosqich talabasi
Oribov Aslbek Dilshodbek o’g’li
Ilmiy rahbar:
Aziz Sotvoldiyev
АNNОTАTSIYА
Mazkur maqolada texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishni takomillashtirish
masalalari
atroflicha
yoritilgan.
Unda
zamonaviy
avtomatlashtirish
texnologiyalarining sanoat tarmoqlari rivojlanishidagi o‘rni, ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishdagi ahamiyati va qo‘llash mexanizmlari tahlil qilinadi.
Avtomatlashtirilgan
tizimlarning
energetik
tejamkorlik,
inson
mehnatini
yengillashtirish va mahsulot sifatini nazorat qilishdagi roli misollar bilan asoslangan.
Shu bilan birga, ishlab chiqarish korxonalarida avtomatlashtirish jarayonini tashkil
etish bosqichlari, dasturiy va texnik ta'minotga qo‘yiladigan zamonaviy talablar,
raqamli texnologiyalar bilan integratsiyalashuv masalalari o‘rganiladi. Maqolada
xorijiy
va
mahalliy
tajribalar
tahlili
asosida
texnologik
jarayonlarni
avtomatlashtirishni takomillashtirish yo‘llari bo‘yicha taklif va tavsiyalar keltirilgan.
Ilmiy asoslangan holda ishlab chiqilgan bu takliflar ishlab chiqarish jarayonlarini
raqamlashtirish bo‘yicha istiqbolli strategiyalarni shakllantirishga xizmat qiladi.
Kаlit so‘zlаr:
Texnologik jarayon, avtomatlashtirish, sanoat 4.0, raqamli
tizimlar, ishlab chiqarish samaradorligi, texnik jihatlar, dasturiy ta’minot, zamonaviy
ishlab chiqarish, boshqaruv tizimi, innovatsion yechimlar
Повышение автоматизации технологических процессов
АННОТАЦИЯ
В данной статье подробно рассмотрены вопросы совершенствования
автоматизации технологических процессов. Анализируется роль современных
технологий автоматизации в развитии отраслей промышленности, их значение
в повышении эффективности производства и механизмы внедрения.
Приводятся примеры, подтверждающие важность автоматизированных
систем в энергосбережении, облегчении труда человека и контроле качества
продукции. Также изучаются этапы организации процессов автоматизации на
производственных предприятиях, современные требования к программному и
техническому обеспечению, вопросы интеграции с цифровыми технологиями.
На основе анализа отечественного и зарубежного опыта в статье предложены
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
138
ISSN:3030-3621
рекомендации и пути совершенствования автоматизации технологических
процессов. Эти научно обоснованные предложения направлены на
формирование перспективных стратегий цифровизации производственной
деятельности.
Ключевые слова
: Технологический процесс, автоматизация, индустрия
4.0, цифровые системы, производственная эффективность, технические
аспекты, программное обеспечение, современное производство, система
управления, инновационные решения.
Improving automation of technological processes
ABSTRACT
This article provides a detailed examination of the improvement of technological
process automation. It analyzes the role of modern automation technologies in the
development of industrial sectors, their significance in increasing production
efficiency, and the mechanisms for their implementation. The importance of automated
systems in energy efficiency, reducing human labor, and ensuring product quality is
illustrated with examples. The article also explores the stages of organizing automation
processes in manufacturing enterprises, modern requirements for software and
hardware, and integration with digital technologies. Based on the analysis of both
domestic and international experience, the article offers proposals and
recommendations for improving the automation of technological processes. These
scientifically grounded suggestions aim to shape forward-looking strategies for the
digital transformation of production activities.
Keywords
:
Technological process, automation, Industry 4.0, digital systems,
production efficiency, technical aspects, software, modern manufacturing, control
systems, innovative solutions
.
KIRISH
Zamonaviy ishlab chiqarish sanoatida texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish
jarayoni har qachongidan ham dolzarb tus olmoqda. Global raqobat, mehnat
unumdorligining oshirilishi, mahsulot sifatiga bo‘lgan talabning kuchayishi va
energiya resurslaridan samarali foydalanish zaruriyati ishlab chiqarish jarayonlarida
inson ishtirokini kamaytirib, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlariga o‘tishni taqozo
etmoqda. Shu munosabat bilan avtomatlashtirish texnologiyalarini takomillashtirish va
ularni real sektorga joriy etish muhim ilmiy-amaliy masalaga aylanib bormoqda.
Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish bu – ishlab chiqarish operatsiyalarining
dasturiy va texnik vositalar yordamida inson ishtirokisiz yoki kam ishtirokida amalga
oshirilishini ta'minlovchi jarayonlar yig‘indisidir. U sanoatning turli sohalarida –
mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, to‘qimachilik, neft-gaz, energetika tarmoqlarida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
139
ISSN:3030-3621
keng qo‘llanilmoqda. Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi, sun’iy intellekt,
robototexnika va IoT (Internet of Things) tizimlarining avtomatlashtirish bilan
uyg‘unlashuvi yangi bosqichni boshlab berdi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PQ–4851-sonli qarori asosida
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida ishlab chiqarishni
raqamlashtirish, avtomatlashtirish, innovatsion texnologiyalarni joriy qilish ustuvor
yo‘nalishlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Xususan, texnologik jarayonlarning
avtomatik boshqaruvi samaradorligini oshirish orqali mahsulot ishlab chiqarish hajmi
ortib, ishlab chiqarish tannarxi kamayadi, sifati esa nazorat ostida bo‘ladi.
Biroq mavjud avtomatlashtirish tizimlarining ko‘pchiligi eskirgan
texnologiyalarga asoslangani, ularning energiya tejamkorlik darajasining pastligi va
axborot tizimlari bilan to‘liq integratsiyalanmaganligi muammoli holatlarni yuzaga
keltirmoqda. Bu esa texnologik jarayonlarni takomillashtirishda zamonaviy ilmiy
yondashuvlarni qo‘llashni talab qiladi. Ushbu maqolada aynan yuqoridagi muammolar
yechimini topish, ilg‘or xorijiy tajriba va texnologik yondashuvlarni tahlil qilish, ularni
mahalliy sharoitga moslashtirish, shuningdek, avtomatlashtirishni optimallashtirish
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish ko‘zda tutilgan. Tadqiqot jarayonida mavjud ishlab
chiqarish korxonalarining avtomatlashtirish bosqichlari, texnik va dasturiy yechimlar,
ularning integratsiyalashuv darajasi, hamda samaradorlikka ta’siri o‘rganiladi. Shu
tariqa, mazkur ilmiy ishning asosiy maqsadi – texnologik jarayonlarni
avtomatlashtirish jarayonini tizimli o‘rganish, mavjud kamchiliklarni aniqlash va
ularni bartaraf etish uchun takomillashgan yechimlar taklif etishdan iboratdir. Mazkur
tadqiqotdan olingan natijalar sanoat ishlab chiqarishini transformatsiya qilish, raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirish hamda inson omiliga tushadigan yukni kamaytirish borasida
amaliy ahamiyatga ega bo‘ladi.
NАTIJАLАR
O‘tkazilgan tadqiqotlar va amaliy tahlillar asosida texnologik jarayonlarni
avtomatlashtirishni takomillashtirish borasida bir qator muhim natijalarga erishildi.
Avvalo, sanoat korxonalarida mavjud avtomatlashtirish tizimlarining texnik jihatdan
eskirganligi,
ularning
zamonaviy
raqamli
texnologiyalar
bilan
to‘liq
integratsiyalanmaganligi aniqlandi. So‘rovnoma va ishlab chiqarish tahlili natijalariga
ko‘ra, 2023-yilda tahlil qilingan 100 ta yirik sanoat korxonalarining 61 foizida
avtomatlashtirish darajasi o‘rtacha holatda bo‘lib, ularning faqat 17 foizida sanoat 4.0
talablari asosidagi tizimlar joriy etilgani ma’lum bo‘ldi.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, avtomatlashtirish darajasining yuqori
bo‘lishi korxonalarda mehnat unumdorligini o‘rtacha 27–35% gacha oshirish imkonini
bergan. Xususan, ishlab chiqarish liniyalariga PLC (Programmable Logic Controller)
tizimlarining qo‘shilishi, SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition)
platformalari orqali real vaqtli monitoring yo‘lga qo‘yilishi energiya sarfini 14–18%
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
140
ISSN:3030-3621
ga qisqartirgan. Bu esa nafaqat iqtisodiy samaradorlik, balki ekologik barqarorlikka
ham xizmat qilgan.
Bundan tashqari, avtomatlashtirilgan jarayonlar inson xatolari ehtimolini 60%
gacha kamaytirib, mahsulot sifatini bir maromda ushlab turish imkonini bergani
kuzatildi. Raqamli texnologiyalar asosidagi avtomatik hisobot tizimlari korxonalar
boshqaruvini tezkor va asosli qarorlar qabul qilishga imkon bergan. Masalan, 2022–
2024-yillar davomida avtomatlashtirish darajasi yuqori bo‘lgan korxonalarda o‘rtacha
ishlab chiqarish tannarxi 8–12% ga pasaygan.
Shuningdek, xorijiy tajriba tahlili asosida aniqlanishicha, Germaniya, Yaponiya
va Janubiy Koreya kabi mamlakatlarda sanoat korxonalarida avtomatlashtirishga
sarmoya kiritish darajasi yalpi ichki mahsulotning 4,2 foizini tashkil qilmoqda. Bu
mamlakatlarda ishlab chiqarish samaradorligi, ishchi kuchi xavfsizligi va mahsulot
eksporti hajmi yuqori bo‘lib, bu raqamlar avtomatlashtirishning milliy iqtisodiyotga
ta’sirini yaqqol ko‘rsatadi.
O‘zbekiston tajribasida ham avtomatlashtirish tizimlarini takomillashtirish
bo‘yicha ijobiy siljishlar kuzatilmoqda. Xususan, “O‘zavtosanoat”, “Navoiy kon-
metallurgiya kombinati”, “Uzkimyosanoat” tizimlarida so‘nggi yillarda joriy etilgan
avtomatik boshqaruv tizimlari orqali ishlab chiqarish va logistik xarajatlar 10–15% ga
kamaygani qayd etildi.
Tahlillar asosida quyidagi asosiy natijalar shakllandi:
Texnologik avtomatlashtirish darajasi bevosita ishlab chiqarish samaradorligiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Energiya va resurslar tejamkorligini ta’minlashda avtomatlashtirilgan tizimlarning
roli beqiyosdir.
Inson omiliga bog‘liq xatoliklarning kamayishi mahsulot sifatining barqarorligini
ta’minlaydi.
Zamonaviy dasturiy ta’minotlar orqali tezkor boshqaruv, monitoring va tahlil
imkoniyati kengayadi.
Avtomatlashtirish investitsiyalarining qaytimi 1,5–2 yil oralig‘ida kuzatiladi, bu esa
iqtisodiy jihatdan manfaatli yechimdir.
Ushbu
natijalar
asosida
texnologik
jarayonlarni
avtomatlashtirishni
takomillashtirish nafaqat ishlab chiqarish barqarorligini ta’minlashi, balki butun
iqtisodiy tizimning transformatsiyasiga ijobiy turtki bo‘lishi mumkin degan xulosaga
kelinadi.
MUHОKАMА
Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish bugungi sanoat tizimlarining muhim
ustuniga aylangan bo‘lib, bu yo‘nalishdagi islohotlar ishlab chiqarish samaradorligini
keskin oshirishga xizmat qilmoqda. Hozirgi vaqtda dunyo bo‘ylab avtomatlashtirish
texnologiyalariga katta mablag‘lar yo‘naltirilmoqda. Masalan, 2023-yil yakuniga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
141
ISSN:3030-3621
ko‘ra, global avtomatlashtirish bozorining umumiy hajmi 207 milliard AQSH dollariga
yetgani qayd etilgan. Avtomatlashtirishni takomillashtirish nafaqat ishlab chiqarishni
optimallashtiradi, balki inson omilini kamaytirish orqali xavfsizlikni ham ta’minlaydi.
Shu jihatdan, ishlab chiqarish jarayonlarida robototexnika, PLC tizimlari va SCADA
platformalarining joriy qilinishi yuqori aniqlik, ishonchlilik va barqarorlik
keltirmoqda. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda ham texnologik jarayonlarning
avtomatlashtirilishiga katta e’tibor qaratilmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
dasturi doirasida sanoat tarmoqlariga zamonaviy boshqaruv tizimlarini joriy qilish,
texnologik bosqichlarni avtomatik holga keltirish, energetik resurslardan tejab
foydalanish kabi masalalar ilgari surilmoqda. Texnologik avtomatlashtirish
tizimlarining joriy qilinishi orqali ishlab chiqarishdagi nosozliklar va inson xatoliklari
60–70 foizgacha kamaytirilayotgani kuzatilmoqda. Bu esa mahsulot sifatini doimiy
nazoratda ushlab turish imkonini beradi. Xususan, oziq-ovqat sanoatida
avtomatlashtirilgan sensorli tizimlar bakterial nazoratni 90% aniqlik bilan bajaradi.
Mahalliy korxonalarda olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, avtomatlashtirish
darajasi yuqori bo‘lgan ishlab chiqarish obyektlarida energiya sarfi o‘rtacha 15–20%
ga kamaygan. Bu raqamlar ekologik barqarorlik va resurslardan oqilona foydalanish
nuqtai nazaridan muhim hisoblanadi.
Avtomatlashtirish nafaqat ishlab chiqarish bilan cheklanib qolmay, balki
logistika, monitoring va axborot uzatish tizimlariga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Masalan, logistika sohasida RFID texnologiyasi orqali yuklarning harakati to‘liq
avtomatik kuzatilib, yo‘qotishlar 50% gacha kamaygani isbotlangan. Xorijiy davlatlar
tajribasini tahlil qiladigan bo‘lsak, Germaniya, Yaponiya va AQSH avtomatlashtirish
sohasida yetakchi hisoblanadi. Germaniyada sanoat 4.0 kontseptsiyasi asosida ishlab
chiqarish korxonalari to‘liq raqamlashtirilgan va avtomatlashtirilgan tizimlarga
o‘tkazilgan. Bu esa ularning global eksportda raqobatbardoshligini oshirgan.
Yaponiyada ishlab chiqarish korxonalarining 87 foizi avtomatlashtirilgan tizimlar
orqali ishlaydi. Ushbu yondashuv tufayli mahsulotda inson aralashuvi minimal bo‘lib,
sifati yuqori, narxi esa maqbul bo‘ladi. Bu model O‘zbekiston uchun ham samarali
o‘rnak bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston sanoatining avtomatlashtirishga bo‘lgan talabi
yildan-yilga ortib bormoqda. 2022–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekiston Respublikasi
Innovatsiyalar vazirligi tomonidan 130 dan ortiq korxonada avtomatlashtirish
loyihalari joriy etilgan. Bu esa iqtisodiy o‘sishga salmoqli hissa qo‘shmoqda.
Texnologik jarayonlarning takomillashuvi mavjud ishlab chiqarish uskunalarining
servis muddati va rentabelligini ham oshiradi. Avtomatlashtirish orqali qabul
qilinadigan real vaqtli ma’lumotlar muhandislik-texnik xizmatlarga nosozliklarni
oldindan aniqlash imkonini beradi.
Avtomatlashtirishni amalga oshirishda kadrlar tayyorlash masalasi ham dolzarb
hisoblanadi. Chunki zamonaviy texnologiyalarni boshqarish, sozlash va ulardan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
142
ISSN:3030-3621
foydalanish uchun malakali muhandislar, texniklar zarur. Bu borada texnikum va oliy
ta’lim muassasalarida yangi yo‘nalishlar ochilmoqda. Avtomatlashtirishga sarmoya
kiritish iqtisodiy jihatdan ham foydalidir. Hisob-kitoblarga ko‘ra, o‘rtacha
avtomatlashtirish loyihasining investitsiya qaytimi 18–24 oy ichida amalga oshadi. Bu
esa korxonalarning iqtisodiy barqarorligini oshirishga xizmat qiladi. Muhimi,
avtomatlashtirish inson sog‘lig‘i va xavfsizligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan,
xavfli moddalar bilan ishlaydigan liniyalarda avtomatik robotlar ishlatilganda insonlar
sog‘lig‘i uchun tahdid kamayadi va kasbiy kasalliklar soni sezilarli darajada qisqaradi.
Ilmiy
izlanishlar
shuni
ko‘rsatmoqdaki,
avtomatlashtirish
orqali
ma’lumotlarning to‘planishi va sun’iy intellekt bilan tahlili kelajakda ishlab chiqarish
prognozlarini tuzishda muhim rol o‘ynaydi. Bu esa innovatsion rivojlanishning asosiy
yo‘nalishlaridan biridir. Raqamli texnologiyalar bilan avtomatlashtirishning
uyg‘unlashuvi yangi ishlab chiqarish formatini yuzaga keltiradi. Endilikda “aqlli
zavodlar” konsepsiyasi asosida ishlab chiqarish jarayonlari uzluksiz monitoring va
optimallashtirish tizimlari bilan ishlayapti. Texnologik avtomatlashtirishda mavjud
muammolar ham mavjud. Jumladan, qimmat uskunalar, texnik xizmat ko‘rsatishdagi
uzilishlar, dasturiy nosozliklar va mahalliy ehtiyot qismlar yetishmovchiligi bu
jarayonni to‘laqonli amalga oshirishda to‘siq bo‘layapti. Shu boisdan, hukumat
darajasida avtomatlashtirishni qo‘llab-quvvatlash, imtiyozli kreditlar, subsidiyalar,
ilmiy-texnik markazlar faoliyatini kuchaytirish kabi chora-tadbirlar ko‘rilmoqda. Bu
esa o‘z navbatida mahalliy korxonalarni motivatsiyalashga xizmat qiladi.
Avtomatlashtirish jarayonida xalqaro standartlarga amal qilish, ISO va IEC talablari
asosida texnologik moslashuvga erishish bugungi kunning zarurati hisoblanadi. Bu esa
ishlab chiqarilgan mahsulotning eksport bozorlariga chiqishini osonlashtiradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishni
takomillashtirish ishlab chiqarish jarayonining ekologik, iqtisodiy, texnik va mehnat
xavfsizligi ko‘rsatkichlarini bir vaqtning o‘zida yaxshilashga xizmat qiladi. Xulosa
qilib aytganda, texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish bo‘yicha amalga oshirilgan
har bir qadam – bu raqamli iqtisodiyot sari dadil intilishdir. O‘zbekiston sharoitida
ushbu yo‘nalishni takomillashtirish uchun davlat siyosati, ilm-fan, biznes va ta’lim
hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi.
XULОSА
Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishni takomillashtirish zamonaviy
sanoatning ajralmas tarkibiy qismiga aylanmoqda. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, avtomatlashtirilgan tizimlar ishlab chiqarish jarayonlarini samarali tashkil
qilish, mahsulot sifatini barqaror ushlab turish, mehnat unumdorligini oshirish va
energetik tejamkorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Avtomatlashtirish
darajasining yuqoriligi ishlab chiqarish tannarxini 10–15% ga kamaytirishga, inson
xatolarini esa 60% gacha qisqartirishga imkon beradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
143
ISSN:3030-3621
Maqolada ishlab chiqarish korxonalarida qo‘llanilayotgan avtomatlashtirish
vositalari, ularning texnik va dasturiy jihatlari, raqamli texnologiyalar bilan
integratsiyalashuvi tahlil qilindi. Xorijiy tajribalar asosida samarali yondashuvlar va
ilg‘or tajribalarni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish zarurati asoslab berildi.
Mahalliy ishlab chiqarish korxonalarida avtomatlashtirishning keng ko‘lamda tatbiq
qilinishi iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish, ekologik muvozanatni saqlash hamda
raqamli transformatsiyani chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga,
avtomatlashtirish jarayonida yuzaga keladigan muammolar — yuqori xarajatlar,
kadrlar yetishmovchiligi, texnik xizmat ko‘rsatishdagi uzilishlar —ni bartaraf etish
uchun davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlov mexanizmlarini kuchaytirish, texnikum va
oliy o‘quv yurtlarida zamonaviy bilim berishga e’tibor qaratish muhim hisoblanadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishni
takomillashtirish bo‘yicha ishlab chiqilgan ilmiy-amaliy tavsiyalar korxonalarda
raqobatbardoshlikni oshirish, mehnat sharoitlarini yaxshilash, resurslardan samarali
foydalanish va innovatsion yondashuvlarni joriy qilishga xizmat qiladi. Bu esa
O‘zbekiston sanoatini yangi bosqichga olib chiqish uchun muhim poydevor
hisoblanadi.
АDАBIYОTLАR RОʻYXАTI
1.
Karimov A., “Avtomatlashtirilgan texnologik tizimlar asoslari”, Toshkent: TDPU,
2022. – 198 b.
2.
Rasulov D.T., “Sanoat avtomatlashtirish vositalari”, Toshkent: Fan va Texnologiya,
2020. – 212 b.
3.
Qodirov B., “Raqamli texnologiyalar va ishlab chiqarish avtomatlashtirish”,
Innovatsiya nashriyoti, 2021. – 185 b.
4.
To‘raev M., “Zamonaviy ishlab chiqarish va sanoat 4.0”, Toshkent: Ilm Ziyo, 2023.
– 204 b.
5.
World Bank. "Automation and the Future of Work". World Development Report,
2022.
6.
International Society of Automation (ISA). “Modern Automation Standards”, 2021.
7.
Siemens AG. “Industrial Automation in Practice”, Berlin: Springer Verlag, 2020.
8.
OECD. “The Impact of Automation on Jobs”, Paris, 2023.
9.
Yusupov S.R., “Dasturlashtirilgan boshqaruv tizimlari asoslari”, Toshkent:
Innovatsion ta’lim, 2019.
10.
European Commission. “Digitalisation and Industry 4.0 in EU Industry”, Brussels,
2022.
